Tanym • 06 Naýryz, 2020

Qıyr Shyǵys maıdanyna qatysqan qazaq qyzdary

455 retkórsetildi

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes armııasynyń qatarynda qazaqtyń uldarymen birge qyzdary da gıtlershilderge ǵana qarsy kúresken joq, sondaı-aq olar Qıyr Shyǵys maıdanynda da japondarmen shaıqasty.

Jalpy, Qıyr Shyǵys maıdanynda japon mılıtarısterine qarsy júrgizilgen soǵysqa Qazaqstannan qansha qyz-kelin­shektiń qatystyrylǵany týraly naqty derek anyqtalǵan joq. Degenmen Oral óńirinen maıdanǵa qyzdardyń kóptep attanǵany týraly derekter bar. Máselen, maıdanger ana Qalamsııa Ermekova: «1942 jyly soǵysqa Oraldan 200 qyz attandyq» dese, Qanym Álmaǵambetovanyń ǵumyrbaıanynda: «Oraldan 1 eshelon qyzdy tıep Qıyr Shyǵysqa alyp ketti», dep jazylǵan. Al osy eshelondaǵy qyzdar arasynda bolǵan jaýynger Valentına Sývorova: «1942 jyldyń shildesinde Oral óńirinen áskerge 300 qyz shaqyryldy. Eshelon Oraldan Qıyr Shyǵysqa bet aldy. Eshelonǵa árbir stansadan qyzdar tıelgen eki-úsh vagonnan qosylyp otyrdy, Habarovskige 52 vagon bolyp jetti...», dep jazady. Bul derekterden Qıyr Shyǵys maıdanyna qazaqstandyq myńdaǵan jaýynger qyzdyń qatysqanyn ańǵarýǵa bolady...

 

Maıdantastar ortasynda. Úmitaı Esqalıeva (3-qatar oń jaqta birinshi), Qanym Álmaǵambetova (3-qatar oń jaqta úshinshi). Koreıa. Hedzıo qalasy. 1945 jyl 10 qazan

Desantshy Qalamsııa

Qalamsııa Ermekqyzy 1921 jyly Oral oblysy, Jympıty aýy­lynda dúnıege kelgen. Áke­sinen erte aıyrylyp, jas­ta­ıynan tirshilik taýqymetin kó­rip ósken. Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys bastalǵanda eki aǵasy so­ǵys­tyń alǵashqy kún­deri maı­­­danǵa attanyp, habarsyz ke­tedi. Qarshadaıynan qıyn­dyq­­­ty eńsere bilgen boıjet­ken ana­sy­nyń qarsylyq bil­dirgenine qa­ra­mastan, eki aǵasy­nyń kegin almaqshy bolyp, óz erkimen maı­danǵa ba­rýǵa bel baılaıdy. Áýeli Jym­pı­tydaǵy eki aılyq ózin ózi qor­ǵaý kýrsyn támamdaǵan Qa­lam­sııa aýdandyq áskerı ko­mıssarıattyń tabaldyryǵyn toz­dyra júrip, aqyry «on kúndik jol azyǵyńyzdy alyp kelińiz» degen shaqyrtý qaǵazyn alady.

Q.Ermekova marshal R.Malı­novskıı basqarǵan II Qıyr Shy­ǵys maıdanynyń desantshylar armııasynyń quramynda Japonııa basqynshylaryna qarsy soǵysqa qatysady. Jaýyngerlik ómiri týraly ol: «Qalyń orman arasyn­da desantshy da, barlaýshy da bol­dyq, túngi kúzette de turdyq, dep ja­zady.

Jaýynger qyz Berezovka de­rev­nıasynyń mańynda 1945 jyl­dyń 15 qyrkúıeginde soǵysty aıaqtap, elge aman-esen oralady. Ja­­ýyngerlik erlikteri úshin II dáre­jeli Uly Otan soǵysy or­de­ni jáne «Keńes Odaǵynyń Mar­shaly G.K.Jýkov» medalimen ma­­rapattalady. Maıdanger ana elge jeńispen oralǵan soń, beı­bit ómirge aralasyp, bala­lar úıin­de tárbıeshi bolyp qyz­met ete­di. 1946 jyly soǵys ar­da­geri Samıǵolla Mashaevpen birge sha­ńyraq kóterip, bes bala tár­bıelep ósiredi. Desantshy ja­ýynger ana 96 jasqa qaraǵan sha­ǵynda 2018 jyly 9 mamyr merekesi qar­sa­ńynda dúnıeden ozdy.

 Jaýynger qos qurby

Syn saǵatta erlermen birge qolyna qarý alyp, maıdanǵa at­tanǵan Jympıty aýylynan, ıaǵnı Syrym babanyń týǵan jerinen shyqqan jaýynger qos qurby týraly bireý bilse, bireýi bile ber­meıtini anyq. О́ıtkeni olar Otan­dy qorǵaý árkimniń de paryzy dep sanap, ózderiniń jaýyngerlik ómir joldaryn kópshilikke erekshe maq­tanyshpen aıta bermegen.

Múslıma Úmbetova 1923 jy­ly, al Ázıma Nııazǵalıeva 1925 jyly Oral oblysy Jympıty aýylynda dúnıege kelgen. Bir kósheniń boıynda kórshi turǵan olar 1-synypqa birge barady. Múslıma soǵysqa deıin aýylda esepshi bolyp jumys isteıdi.

Soǵys bastalǵan kezde, qos qurby óz erikterimen maıdanǵa suranyp, Jympıty aýdandyq áskerı komıssarıatyna ótinish beredi. Soǵysqa qurbysymen bir­ge ketýdi oılaǵan Ázıma áske­rı ko­mıssarıatqa jazǵan óti­nishinde jasyn bir jasqa ulǵaıtyp, týǵan jylyn 1924 dep kórsetedi. Sóıtip ótinishteri qa­byldanǵan qurbylar 1942 jyly 22 maýsymda maıdanǵa attanady. Ázıma Nııazǵalıevanyń anasy qyzynyń kesip tastap ketken toqpaqtaı eki burymyn tórge ilip qoıady.

Jaýynger qyzdar Qıyr Shy­­ǵys maıdanyndaǵy №120 ar­tıl­­­lerııalyq áýe shabýylynan qor­ǵaný polkiniń quramyna alynady. Vladıvostok, Lesozavodsk qalalary baǵytyndaǵy japon mı­lıtarısterimen bolǵan urystarǵa qatysady. Budan basqa qos qurby Ýssýrı ólkesindegi qalyń orman arasyna jasyrylyp qoıylǵan áskerı ushaqtar men áskerı ba­zalar­dy kúzetedi, sondaı-aq ze­nıt­tik batareıaǵa oq daıyndaı­dy. Jaýyngerlik tapsyrmalardy oryndaýdaǵy adaldyǵy men tyndyrymdylyǵy úshin jaýynger qyzdar Qıyr Shyǵys maıdany qolbasshysynyń Al­ǵys ha­tyna ıe bolady. Vzvod ko­man­dıriniń kómekshisi, kishi serjant M.Úmbetova maıdandaǵy ómir joldary týraly jazǵan este­liginde: «Ýssýrıdiń qa­tal qy­sy men kúzgi laısań jańby­ry­­nyń astynda turyp, samolet qaraýyldaǵan kez asa qaýipti bola­tyn, tún qarańǵysy engen shaq­ta kirpik qaqpaı turatynymyz esten ketpeıdi. Biz bári de Otan úshin, bári de týǵan el úshin emes pe, nesine aıanamyz dep namysqa tyrystyq», dep jazady.

«Otan qorǵaǵany úshin», «Er­ligi úshin», «Germanııany jeń­­geni úshin» medaldarymen marapat­talǵan jaýynger qyz­dar 1945 jy­ly tamyz aıynda aman-saý elge oralady. Elge kelip, beıbit ómir tirshiligine aralas­qan Ázıma Nııaz­ǵalıeva 1946 jyly soǵys ardageri Aron Qonaqbaevpen otaý quryp, 6 ul men 2 qyz tárbıelep ósiredi. Maıdanger ana 1988 jyly ómirden ozǵanǵa deıin Jympıty aýdany ortalyǵyndaǵy №166 (qazir №19 kásiptik lıseı) tehnıkalyq ýchılıshe qyzmetkeri bolyp abyroıly eńbek etti.

Al Múslıma Úmbetova soǵys­tan keıin Jympıty aýdan­dyq keńesi atqarý komıtetiniń qura­mynda, odan keıin aýdan­dyq, aýyl­dyq baılanys bólim­shele­rinde operator, al 1963 jyl­dan 1978 jyly zeınet dema­ly­syna shyqqanǵa deıin HHII Kom­mýnıstik partııa sezi atyn­daǵy keń­sharda baılanys bólimshesiniń meńgerýshisi boldy.

Qaharman Qalampyr

Qıyr Shyǵys maıdanynda soǵysqa qatysqan jaýynger qyz­dardyń biri – Qalampyr Ahmetova 1920 jyly Jympıty aýdany K.Marks aýylynda dúnıege kelgen. Aǵasy Járdem ekeýi ata-ana­­­synan jastaı je­tim qalyp, balalar úıinde tár­bıelenedi. 1936 jyly 16 jasynda aýyl bas­paha­nasynda árip terýshi bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Keıin kitaphanashy qyzmetin atqarady.

Soǵys bastalǵanda ózi erkimen suranyp, Qıyr Shyǵys maıdanyna attanady. 89-shy avıasııalyq polk quramynda 120-shy áýe qyzmetin qamtamasyz etý batalonynda áskerı mindetin atqarady. Bul týraly maıdangerdiń mektep pıo­nerlerimen kezdesýinde sóı­legen sózinde: «...Men ózim sura­nyp armııa qataryna alyndym. Biz Otanymyzdyń qıyr sheti Vladıvostok jaǵy, Prımorede qyzmet ettik... ...Biz bul soǵysta japon armııasyn tas-talqan etip jeńdik...», degeni bar.

Maıdanger ana II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordenimen, «Ke­ńes Odaǵynyń Marshaly G.K.Jý­­kov» medalimen marapat­tal­ǵan. So­ǵys ardageri Ismaǵul Iman­ǵa­lıev­­pen otaý qurady. Zeı­net dema­ly­­­syna shyqqanǵa deıin Jáni­bek aýylyndaǵy mektep jataq­hana­sy­nyń bas aspazy bolyp eńbek etedi.

Soǵysty Koreıada aıaqtaǵan

Japonııany tize búktirýge qa­tysqan qıyrshyǵystyq keńes ja­ýyngerleriniń qatarynda Qa­­nym Álmaǵambetova men Úmi­taı Esqalıeva da boldy. Dá­li­rek aıtqanda, qyz-kelinshek­terden quralǵan, aerodrom qyz­metin qam­tamasyz etý batalony qura­myn­­da baılanysshy bolǵan olar so­ǵysty Koreıanyń Hedzeo qala­syn­­da aıaqtap, elge jeńispen oralady.

О́ziniń ǵumyrbaıanynda Qa­nym Álmaǵambetova 1921 jy­ly Oral oblysy, Taıpaq aýda­ny Bazartóbe aýylynda dú­nıege kelgenin jazǵan. Bir ja­syn­da ákeden, jeti jasynda ana­synan aıyrylǵan Qanym aǵasy Muhambetjan ekeýi týys­ta­rynyń qamqorlyǵynda bolady.

El basyna kún týǵan shaq­ta Qanym kóp oılanbastan maı­danǵa suranyp, áskerı komıs­sarıatqa ótinish jazdy. О́tinishi qabyl­danyp, maıdanǵa attanǵan jaýynger qyzdyń Qaratóbe aýdandyq arhıv qoryndaǵy ǵumyrbaıanynda: «1942 jyldyń avgýst aıynda óz erki­mizben soǵysqa surandyq. Taıpaq aýdanynan menimen birge 10 qyz attandy. Oraldan 1 eshelon qyz­dy tıep, Qıyr Shyǵysqa alyp ketti. Lesozavodsk degen jer­­de, keıin Kırov aýdany ter­rıto­­rııa­syndaǵy orman ishinde 3 jyl boıy aerodrom qyzmetin qamtamasyz etetin áıelder batalonynda bol­dyq. 4 jyl boıy ózimmen birge bolǵan Úmitaı Esqalıeva ekeýmiz ómir soqpaǵyn birdeı kórdik. Ae­rodrom kúzettik. Ushyp kelgen ıstrebıtelderge kórsetiletin qyzmetterdi at­qar­dyq», – deıdi. Sondaı-aq ol jaýyngerlik ómir jol­daryn eske ala otyryp: «Tań­ǵy saǵat 6-dan túngi 11-ge deıin qarly-ja­ýyndy aýa raıyna qa­ramastan oq atýdy, pyshaq shanshýdy, jer baýyrlap jyljýdy, ózennen ótýdi, baılanys apparattaryn qoldanýdy úırenemiz. Apta­syna eki ret tolyq áskerı qarý­men 20-40 shaqyrymdyq júgi­rý mindetin oryndap turdyq. 1945 jyly qyrkúıekte Japon mılı­­tarısterine qarsy soǵys bastal­ǵanda bizdiń batalondy Koreıanyń Hedzeo degen qalasyndaǵy aero­drom kúzeti men qyzmetine aýys­­tyrdy», dep jazady. Sóıtip so­ǵysty Koreıa jerinde aıaqtap, 1945 jyly jeltoqsanda elge oralǵan Qanym Álmaǵambetova jaýyn­gerlik erligi úshin II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordeni jáne Jo­­ǵarǵy Bas qolbasshynyń Alǵys hatymen marapattaldy.

Soǵystan keıin Jympıty, Qa­ratóbe aýyldarynda esepshi qyz­metin atqardy.

Al Úmitaı Esqalıeva 1921 jyly Batys Qazaqstan oblysy, Taıpaq aýdany Kalmykov aýylynda dúnıege kelgen. Ol bir jasynda ákesinen, al on úsh jasynda anasynan aıyrylyp, aǵasy Orazdyń qamqorlyǵynda ósedi. Ol 1941 jyly aldyńǵylardyń biri bolyp soǵysqa attanyp, habarsyz ketken aǵasynyń kegin al­maqshy bolyp óz erkimen maı­danǵa suranady. Sóıtip, 1942 jyly 24 shildede Qıyr Shy­ǵys maıdanyna attanǵan Úmi­taı Esqalıeva 35-armııa qura­myndaǵy 120-aerodrom qyzmetin qamtamasyz etetin áıelder batalonynda avtomatshylar rotasynda baılanysshy bolady. 1945 jyly qyrkúıek aıyn­da joǵaryda aıtylǵandaı, Qanym Álmaǵambetovamen birge Koreıanyń Hedzeo qalasyna aýys­tyrylyp, 1945 jyly jeltoq­sanda elge birge oralady.

Jaýyngerlik erligi úshin serjant Úmitaı Esqalıeva Joǵarǵy bas qolbasshy Stalınniń Alǵys hatyn, sondaı-aq II dárejeli «Uly Otan soǵysy» ordeni, «Ja­po­­nııany jeńgeni úshin» jáne «Keńes Odaǵynyń Marshaly G.K.Jýkov» medaldarymen marapattaldy. Soǵystan soń beıbit ómir tir­ligine aralasqan maıdanger ana Kalmykov aýylynda uzaq jyldar boıy saýda salasynda eńbek etti. Soǵys ardageri Ha­lyq­­­bergen Qulshyqovpen otaý quryp 1 qyz, 2 ul tárbıelep ósir­di. Ba­la­­larynyń barlyǵy joǵary bilimdi.

Áskerı kólikti tizgindegen boıjetken

Slýhııa Sarqulova 1923 jyly Oral oblysy, Jańaqala aýdanynda dúnıege kelgen. So­ǵys­tyń aldynda ǵana, ıaǵnı, 1941 jyly 15 maýsymda tórt synyptyq qana bilimi bar Slýhııa Peremetnoe aýylyndaǵy avtokólik júrgizý­shiler kýrsyna jiberiledi. 1942 jyly 15 qańtarda kýrsty tá­mam­dap, aýylǵa kelgen ol tehnı­ka jóndeýshisiniń (mehanık) kó­mekshisi bolyp jumysqa kiri­sedi. Osylaısha, 1942 jyly jazda óz erkimen suranyp, maıdanǵa attanady. Ol Qıyr Shyǵys maıdanynda Habarovsk ólkesi Iman qalasynda №189 avtokólik pol­kiniń №600 ushaqtarǵa qyzmet kórsetý batalonynda áskerı mashınamen mınalar, snarıadtar tasý, bombalaýshy ushaqtardy súırep qyzdyrý sııaqty áskerı qyzmet túrlerin atqarady.

Maıdanger S.Sarqulovanyń jaýyngerlik ómiri týraly jazǵan ǵumyrbaıanynda: «Áskerı ómirim Qıyr Shyǵysta Habarovsk ólke­siniń Iman qalasynan bastaldy. Keńes armııasy qatarynda 1942 jyldyń 23 maýsymynan ushaq­tarǵa qyzmet kórsetý ba­talonyn­da qyzmet ettim. So­ǵysty Japon eliniń Hankel por­tynda aıaqtadym. Jaraqatym joq. Shenim – efreıtor. Soǵys­tyń alǵashqy kezeńinde, orys tilin bilmeı qınaldym. Biraq orys polktastarym maǵan únemi kómektesip otyrdy. Maıdanda kórgen qıyndyq pen azapty kún­derim umytylmaıdy. Qasymdaǵy shofer Anna Fadeeva ekeýmiz 3 kún adasyp bólimsheni zorǵa tapqa­nymyz áli esimde. As-sýs­syz adasyp júrgende joldan ja­pon galetin (unnan jasalǵan pechene) taýyp jegenbiz. Galet ýlanǵan bolyp shyqty. Men qatty aýyrdym. Biraq Anna meni dalaǵa tastamady. Joldaǵy bir aýylǵa aparyp, áreń degende sút taýyp ákelip, emdep esimdi jı­ǵyzdy», – dep jazady.

Qaharman qyz 1945 jyly 20 qarashada aman-saý elge oraldy. Beıbit ómirde veterınarlyq sanı­tar, dalalyq brıgada esep­shisi sııaqty túrli qyzmette istedi. 1953 jyly 3 naýryzda Pod­tıajkı aýyldyq keńesiniń tór­aǵasy bo­lyp taǵaıyndalǵan ol bul qyz­metti zeınetkerlik de­ma­lysqa shyqqanǵa deıin 25 jyl atqardy.

Maıdanger S.Sarqulova Uly Otan soǵysynyń merekelik me­dal­darymen qatar, keńestik qo­ǵam qaıratkeri retinde «Qur­met belgisi» ordeni, «Tyń jer­ler­di ıger­­­geni úshin», «Eńbek ar­da­geri» me­daldarymen marapattaldy.

«Adamdar bir-birine ózara qaryzdarlyǵyn árqashanda oılaı júrýleri kerek. Ásirese Otan soǵysy ardagerleriniń eńbegin erekshe baǵalaı bilýi qajet. Er óledi, el qalady. Esi­mi el jú­re­ginde saqtalǵan er ǵana ba­qytty», dep batyr B.Momyshuly aıt­qan­daı, búgingi táýelsiz Qazaq eli jaýynger analardyń esimin máńgilik maqtanysh etedi, qurmet tutady.

1

Maıdanger ana Qalampyr Ahmetova (ortada) qarýlastarymen birge

 

2

Qıyr Shyǵys maıdany. Jaýynger Slýhııa Sarqulova. 1944 j. Batys Qazaqstan oblysy Tasqala aýdandyq mýzeıi qorynan alyndy

 

8

Qıyr Shyǵys maıdanyna qatysqan desantshy Qalamsııa Ermekova/ avtordyń jeke arhıvinen alyndy

9

Qıyr Shyǵys maıdanyna qatysqan maıdanger analar Ázıma Nııazǵalıeva (sol jaqta),

Múslıma Úmbetova. 1983 j./ avtordyń jeke arhıvinen alyndy

 

Baqtyly BORANBAEVA,

M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar