Ulttyq sanany tarıhı sana qalyptastyrady

Qansha degenmen tarıh degenimiz tunyp turǵan ıdeologııa. Balalardyń tól tarıhy­myzǵa degen kózqarasyn qalyp­tas­tyrý qajet. Árıne bul baǵyt­ta oqýlyqtardyń sapasyna baılanysty kóptegen másele bar.

Mine, Almatyda ótken tarıh­shylardyń keleli keńesinde ulttyq tarıhqa degen kózqaras, oqýlyqtardyń sapasy jáne basqa da máseleler áńgimeniń ózegine aınaldy. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov jáne elimizge belgili tarıhshy ǵalymdar, JOO-nyń basshylary, muǵalimder, oqýlyq avtorlary, baspagerler qatysqan bul jıyndy tarıh ǵylymdarynyń dok­tory, túrkolog, «Egemen Qazaqstan» RG» AQ basqarma tór­aǵasy Darhan Qydyráli júrgizdi.

Shynynda búgingi tarıh pániniń avtorlary kim jáne olar tarıh pánin jazǵan kezde qandaı negizderge súıendi? Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov Qazaqstanda bul pán boıynsha temirqazyq bolatyn akademııalyq oqýlyq joq ekenin ashyq aıtty. Burynnan nemese jańadan zerttelgen máselelerdi qamtıtyn ǵylymı jumystyń joqtyǵynan oqýlyqtarymyzdyń mazmunyna kóńil tolmaıdy. Iаǵnı, ulttyq tarıhqa jańasha kózqaras kerek.

– Tarıhı sanany qalyptas­ty­rýda atqarylǵan jumystar kóp. Elbasy N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry», «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» sekildi maqalalary tarıh ǵylymy, jalpy ultymyz úshin úlken jańalyq boldy, osy salaǵa úlken serpin berdi. Endi tarıh salasyna degen kózqarasty ózgertý úshin ǵylymı-zertteýler, jańa konsepsııalar kerek, – deıdi bul jóninde A.Aı­ma­ǵambetov.

Rasynda táýelsizdik alǵaly elimiz óz tarıhyna kóp mán berýde. Biraq aqtańdaq máseleler de joq emes. Mysaly, bıyl Jeńistiń 75 jyldyǵy. Alaıda áli kúnge II dú­nıejúzilik soǵysty «Uly Otan soǵysy» deýden tanbaı kele jat­qandar bar, bul áli kúnge bir izge túspeı keledi.

Orazaq SMAǴULULY,

antropolog-ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık:

– Antropologııa salasyna alǵash ret akademık Qanysh Sát­baev jan bitirgen. Endi qazirgi ar­heologter nemen aınalysyp jatyr? Shynymdy aıtsam, kóńi­lim toıa qoımaıdy. Kórshi Reseı­de shyǵyp jatqan kitaptarda qazaq halqynyń etnostyq tarıhyna baılanysty bir aýyz sóz joq. Ol bylaı tursyn, arheo­logııalyq qazbalardyń nátı­jesinde tabylyp jatqan dúnıelerdiń qazaq halqynyń ata-tegine qatysy týraly eshqandaı maǵlu­mat berilmegen. Búgingi arheo­log­terdiń baǵyty durys emes. Tipti keıbir etnostyq termınderdi du­rys paıdalanbaımyz. Mysaly, saqty skıf deıdi. «Skıf» degen sóz ıtalııan dıalektisimen qarasaq, «ońbaǵan, nadan» degen sóz. Al bizdiń tarıhshylarymyz saq pen skıftiń aıyrmashylyǵyn bil­meıdi.

Bolat KО́MEKOV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık:

– О́z tarıhyn biletin el eshqashan jeńilmeıdi. Tarıh arqyly eldiń sana-sezimi ósedi. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary eldiń sana-sezimi bir dárejede edi. Qazir ózgerdi. Qazaq – memleketquraýshy ult, osyny basa aıtý kerek. «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń nátıjesinde shetelden qanshama derekter aldyq. Biraq olar birde-bir zertteýde nemese jobada paıdalanylmaıdy. Derektanýshylar joq. Árıne munyń bári qarajatqa kep tireletin jumystar. Endi mınıstr bul salaǵa bólinetin qarjy kóbeıedi dep jatyr. О́te qýanyshty jaǵdaı. Osy derektaný máselesin mınıstrlik únemi nazarda ustaýy kerek.

Mámbet QOIGELDIEV,

Qazaqstan tarıhshylar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, akademık:

– Bul salaǵa memlekettiń qoldaýy joq emes. Ásirese sońǵy jyldary kóp qoldaý kórsetilýde. Biraq másele tarıhshylardyń ózinde. Biz qanshalyqty durys baǵyt ustanyp otyrmyz? Taqy­ryp­tardy qanshalyqty zerttep jatyrmyz? Ony oqýlyqqa qan­shalyqty engize aldyq? Tarıh bilimin irgelendirý degen másele bar. Keńes zamanynda osy bar bolatyn. Qazir joq. Mysaly, Otan tarıhy qandaı tujyrymdarǵa negizdelýi kerek? Muny kezinde Eýropanyń tórinde Mustafa Shoqaıdyń ózi aıtqan bolatyn. Bizdiń oqýlyǵymyzda tas dáýirinen bastap búginge deıingi tarıhymyzdyń bári jazylýy kerek. Tarıhymyzda qandaı irgeli kezeńder bar? Sony ajyratyp alýymyz qajet. Sondyqtan arnaıy komıssııa quryp, tarıhty irgelendirý máselesin zerttep, belgili bir tujyrymdar jasaý kerek. Áıtpese qazirgi baǵytpen oqytýdyń qajeti joq. Qazaqstan tarıhy oqýlyǵyn alyp tastaý kerek. Barlyq hronologııalyq nárselerdi oqytýdyń qajeti bar ma? Qazir keıbir oqý oryndary tarıhty aǵylshyn tilinde oqytýda. Biz durys dep basymyzdy shulǵyp otyrmyz. Uıat qoı. Eldiń óz-ózin syılamaǵany ma? Baıaǵyda orys tilinde oqydyq. Endi jaqynda qytaı tilinde oqımyz ba? Qazaqstanda qazaq tarıhy aǵylshyn tilinde oqytylýy ne degen sumdyq?

Jıynda búgingi bilim baǵdar­la­masynyń sapasy tóńireginde kóptegen oı-pikirler aıtylyp, barlyǵynyń pikiri Qazaqstan ta­rıhy boıynsha bir bazalyq oqýlyq daıyndaý kerek degen tujyrym tóńireginde toqaılasty. Jıyndy Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aımaǵambetovtiń ózi qorytty.

– Búginde arheologııa jáne etnologııa boıynsha elimizdegi 7 JOO, tarıh páni boıynsha 43 ýnıversıtet maman daıyndaýda, – dedi A.Aımaǵambetov. – Árıne bul oqý oryndarynyń bilim sapasyna kóńil tolmaý­shy­lyq bar. Sondyqtan áleýeti jaqsy ýnıversıtetter ǵana tarıhshy mamandyǵyn daıyndaý kerek degen máseleni tıisti komıtet zertteıtin bolady. Peda­gogter mamandyǵy boıynsha da sondaı sheshim qabyldadyq. Búginde 86 ýnıversıtet pedagog mamandyǵyn daıyndaıdy. Árı­ne sany kóp, sapasy she? Tarıh pániniń oqytýshysy týraly da osy nárseni aıtýǵa bolady. 25 ýnıversıtette arnaıy kafedra bar. Qazirgi Qazaqstan tarı­hy páni boıynsha 150 saǵat bólingen. Bul jetkilikti dep oılaımyn. Basty másele ne úıre­tip, ne oqytyp jatyrmyz? Tarıh pánin qazir oqýshylar 5-synyptan bastap oqıdy. Al 10-11 synypta sol nárselerdi qaıtalaıdy. Odan joǵary oqý ornynda taǵy oqıdy. Sondyqtan sol mazmundy ýnıversıtette qaı­talaýdyń mańyzy joq degen pikirler aıtylýda. Tarıhty oqytý kerek, biraq basqa qyrynan oqytý kerek. Bul baǵytta 1,5 mlrd teńgeni quraıtyn 76 jobany qarjylandyryp otyrmyz. Baǵdarlamalyq qarjylandyrý boıynsha 2,2 mlrd teńge jos­par­lanǵan. Sonda tarıh salasyna 4 mlrd-qa jýyq qarjy qaras­ty­rylǵan. Iаǵnı, qarjy bar, endigi másele sapada. 76 jobanyń ishinde mańyzdylary da, álsizderi de bar. Tarıhty oqytýda biz kóbinese fak­tilerge, datalarǵa kóbirek mán berip ketken sııaqtymyz. Mu­nyń bári tarıh ǵylymyna nuq­san keltiredi. Mektepterde 17 106 muǵalim bar. Osy muǵalim­derdiń biliktiligin arttyrýdy qaıtadan qarastyrýdamyz. Dú­nıe­júzilik tarıhty oqytýda da bir tujyrymǵa kelýimiz kerek. Al Qazaq­stan tarıhy boıynsha bir bazalyq oqýlyq daıyndaý qajet. Memleket tapsyrys beredi, qajetti avtorlyq ujymdy jınaımyz, olar 5-11 synaptarda oqytylatyn tarıh pánin daıyndaýy kerek. UBT-da eń kóp appelıasııa beretinder osy tarıh páni boıynsha. О́ıtkeni bir derek úsh oqýlyqta úsh túrli jazylǵan.