Uly dala deportasııaǵa daıyn boldy ma?
Osy ozbyr saıasattyń zardaby Odaq quramynda bolǵan basqa respýblıkalarǵa qaraǵanda Qazaqstanǵa erekshe aýyrtpalyq ákeldi. Ashtyqtan aman qalǵan halyqtyń eńsesin Ekinshi dúnıejúzilik soǵys salmaǵy ezip jatty. Dál osy tusta ózge óńirlerden deportasııalanǵan ult pen ulys ókilderin Uly dalaǵa ústi-ústine toǵytý qazaq aýyldaryn turalatyp jiberdi. Soǵys jyldaryndaǵy Qazaqstannyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn zerttegen ǵalymdardyń eńbeginde sol tusta eldegi jaǵdaıdyń óte aýyr bolǵandyǵy naqty eseptermen kórsetiledi. О́ıtkeni, kolhozdastyrý qateligi men asharshylyq zardabynan sál ǵana boı jaza bastaǵan eldegi jaǵdaı ólsheýli azyq-túlik pen sanaýly kıim-keshekti muqtaj áýlettermen bólisetindeı jaǵdaıda emes edi. Soǵan qaramastan qazaq halqy deportasııalanǵan ulystarǵa bir japyraq nanyn bólip berip, topty jandy toqal tamynyń bir bólmesin bosatyp berip, panalatty.
Al bul kezde soǵys jaǵdaıyndaǵy tártip boıynsha eńbek etýge qabiletti árbir qazaqstandyq otbasy «Qyzyl ásker» qoryna 50 kg et, 3 kılo sarymaı jáne 30 jumyrtqa ótkizýi tıis bolǵan. Bul salyq ótelmegen jaǵdaıda aýyl adamdaryna qýdalaý, kúshtep jer aýdarý, aýyr jumysqa májbúrlep jegý jazasy qoldanylatyn bolǵan. Taǵy bir derekterde 1941-1945 jyl arasynda qazaq jumysshylary maıdan qajeti úshin 4 700 000 som aqsha jınap tapsyrǵany aıtylady. Turǵyndar taǵy da soǵys qajettiligi úshin memleket satýǵa shyǵarǵan zaem qaǵazy men oblıgasııa, lotereıa bıletin májbúrli túrde alǵan eken. Bul saýdadan otan bıýdjetine bir ǵana Qazaqstannan 3 mıllıard 184 mıllıon 395 myń som aqsha túsken. Al negizgi kásibi mal sharýashylyǵy bolǵan aýmaqtar úshin et tapsyrý mindeti tipti orasan edi. 1942 jyly ǵana qazaqstandyq kolhozdar 160 400 bas iri qara mal jáne 878 100 bas qoıdy etke ótkizgen. Sondaı-aq osy jyldary Keńes Odaǵynyń avıasııa áskerine qajetti tehnıka jasaýǵa jylý jınalyp, el eńbekkerleri birer kúnde 842 533 put astyq, 46 203 put kúrish ótkizip, basqa da daıyn daqyldardyń túr-túrinen jáne 32 185 put jınap tapsyrǵan eken. Biz bul dáıekterdi soǵys statıstıkasyn jarııalaý úshin emes, sol jyldarda qazaq halqynyń isher asqa, kıer kıimge jarymaı júrip te deportasııalanǵan ulystarǵa janashyr bolyp, qaıyrym kórsetkenin naqtylaý maqsatynda alyp otyrmyz. Demek, bir halyqqa baǵyttalǵan saıası genosıd pen jendettik ustanymdy ekinshi ulttyń ata dástúri men adamgershilik bolmysy jeńgeni anyq.
Qazaq kelgenderdi qalaı qarsy aldy?
Jalpy, Keńes Odaǵy boıynsha deportasııaǵa ushyraǵan ulystardyń statıstıkasy 3,2 mıllıon adamǵa deıin jetkenin aıtady. Bul Stalın bılik basynda bolǵan 1920-1950 jyldar aralyǵyndaǵy jaǵdaı eken. Al osy merzimde Qazaqstanǵa kúshtep jer aýdarylǵandar úlesi 1 200 000 adamǵa deıin jetkeni aıtylady. Iаǵnı, 1930-1940 jyl mejesinde qazaq dalasyna Keńes Odaǵy aýmaǵynda turatyn nemis ultynyń 38 paıyzy, cheshen, ıngýsh ultynyń 83 paıyzy, koreı ulysynyń 59 paıyzy, balqarlardyń 55 paıyzy, qarashaılardyń 58 paıyzy, grekterdiń 76 paıyzy, kúrdterdiń 62 paıyzy kúshpen qonystanǵany anyq. О́kinishtisi, qazaq dalasynyń «ulttar laboratorıasy» ataýyn ılenýi de sol zamannyń qasiretti shyndyǵy men murasy bolyp qala beretini. Osy jerde 1920 jyldan bastalyp, memlekettik deńgeıde daıyndalǵan deportasııalaý josparyna qazaq ultynyń ókilderi alǵashqy bolyp ushyraǵanyn ashyp aıtýymyz kerek. Mysaly, Uly daladaǵy baılardy «kámpeskeleý» júrgizilgen jyldary, mal múlki tárkilenip, ózderi Sibirge jer aýdarylǵan áýletterdiń sany 5500 adamnan asyp ketken. Bul endi basqa taqyryptyń enshisindegi áńgime. Ázirshe, qandy saıasattyń sheńgeline túsip, qazaq dalasyna kelip tiri qalǵan ult pen ulysqa qatysty sózimizdi sabaqtaıyq.
– 1943 jyldyń kúzinde Qap taýynyń etegin mekendegen balqar, qarashaı, ıngýsh, cheshen, qyrym tatary men meshet túrik aýyldaryn bir túnde deportasııalaǵan ǵoı. Myltyq dúmimen qart pen bala-shaǵany arbaǵa tıep, erkek pen áıeldi jaıaý aıdap temirjoly bar aýmaqqa kóshirgen. Sodan júk vagondoryna toǵytyp, belgisiz baǵytqa jóneltken. Deportasııa kezinde ashtyqtyń, aýrýdyń, aıaq astyna taptalyp qalýdyń saldarynan júzdegen adam ólgen eken. Olardyń múrdesin poıyz aıaldaǵan kezde syrtqa laqtyryp, tastap otyrypty. Hyzyr atam sol jyldary eresek bala bolǵan ǵoı, nebir sumdyqty kózimen kórgen. Qazir tarıhı derekterdi qarap otyrsam sol jyldary Qazaqstanǵa 507 000 balqar, qarashaı, ıngýsh pen cheshen ultynyń ókilderi jer aýdarylypty. Bular sııaqty 110 000 meshet túrikteri men 180 000 qyrym tatary da qazaq topyraǵyna jetip jyǵylǵan eken. Meniń atam Hyzyr osy sumdyqty óz kózimen kórgen ǵoı. Shamamen 10 jastaǵy bala eken. Shúkir, bizdiń áýlettiń kórer jaryǵy bar eken. Atam otyrǵan júk vagonyn Almaty qalasyna kelip bir-aq aǵytqan ǵoı, joldaǵy ashtyq pen zulmattan aman qalǵandardyń aıaǵy qazaq dalasynyń topyraǵyna tıipti, – deıdi bizben áńgimesinde jetisýlyq balqar qyzy Farızat Hadjıeva.
– Bizdiń áýlet birer aıda kirpish quıyp, qabyrǵa qalap, eki bólmeli tam salyp alypty. Qonysqa kirer kezde jurt máre-sáre bolyp, qutty bolsyn aıtyp jatqanda Ábish pen Áljan ózderiniń qyzyl buzaýyn jetelep kelip, esik aldyna baılapty. Mundaı syıdy kútpegen Áziret babam azar da bezer bolyp bas tartqan eken, Ábish atamyz «Bul qazaqtyń dástúri ǵoı. Yrymy osyndaı. Az bolsa da bir shańyraq astynda turdyq, balalarymyz bir-birine baýyr basty. Endi bólek úı bolyp jatyrsyń. Bul bizdiń senderge bergen enshimiz...» degen eken. Ol buzaý úlken sıyr bolyp ósip, buzaýlap, maldyń basy bolypty, – deıdi atasynan estigen áńgimeniń bir shetin shyǵarǵan Farızat.
«Jasymyq» operasııasy qalaı júrdi?
Keńes saıasatkerleri 1940 jyldary Qazaqstanǵa kúshtep kóshirý jumysyn «Jasymyq operasııasy» degen ataýmen júrgizgen ǵoı. Negizinen Kavkaz aımaǵynan deportasııalanǵan ulystyń uzaq joldaǵy azapty júristen aman qalǵany Jetisýǵa taban tiregen eken. Sol tusta Almaty mańyna toqtaǵan azaly sostavtardan 1 mıllıonnan astam adam túsken degen derek bar. Qazirgi derek boıynsha Jetisýda 105 etnos ókili turmys-tirshilik keship otyr. Dıaspora ókilderiniń ótken tarıhyndaǵy ortaq aqtańdaq – «Jasymyq» operasııasynyń kesirinen atameken, týǵan jerinen aıyrylyp, qýǵyndalǵany eshqashan umytylmaıtyn oqıǵa bolyp qala beredi. Al muqym ulystyń qazaq sııaqty meıirban halyqtyń arqasynda joıylyp ketýden aman qalýy – búgindegi táýbe eter jalǵyz shúkirshiligine aınalyp otyr.
«Jasymyq» josparynyń Jetisýdaǵy jańǵyryǵy talyp estiletin óńirdiń biri – Túriksib temir jolyn boılaı qonystanǵan Qaratal aýdany. Osy aýdanǵa qarasty Úshkómeı aýylynda 1944 jyly Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan cheshen men ıngýsh ultynyń ókilderi turady. Búginde osy aýyldaǵy qazaq, ıngýshqa syıly aqsaqal bolǵan Zaıyndy Mýchraev ol kezde bala eken. Kózimen kórgen oqıǵany eske alsa, uıqysy buzylady. Osydan 76 jyl buryn, 23 aqpanda taý arasyndaǵy cheshen, ıngýsh aýyldaryna soldattar saý ete qalady. Bul – Keńes áskerıleri sońyna deıin asa qupııa saqtap, jasyryp kelgen «Jasymyq» josparynyń júzege asa bastaǵany edi. Mamyrajaı aýyldyń turǵyndaryn eki táýlikte tik kótere kóshirip, aǵash vagondarǵa tıegende ana men bala adasyp, úlken men kishi ajyrap qala beripti. Aýylda bas kóterer adam da az edi. Iske tatyrlyq er-azamat maıdanda, tyldyń qara jumysynda bolatyn. Zaıyndy aqsaqaldyń áýletiniń zulmattan aman qalǵany Qazaqstannyń birneshe oblysyna shashyrap ketipti. Zaman jaqsarǵanda týystarynyń bir tobyn Soltústik Qazaqstan oblysynan taýypty.
– Qarý asynǵan soldattar aýylǵa alǵash kelgende búkil bala qyzyqtap turyp edik. Biraq olar bizge jyly qabaq tanytqan joq. Aýyldy jınady da, jyldam kóshý kerektigin eskertip, jınalýǵa ýaqyt berdi. Turǵyndar ne bolǵanyn túsinip te úlgermedi, qarsylyq tanytatyn qaýqar da joq edi. Áskerıler «Cheshen, ıngýsh ultynyń arasynda nemis fashısterine jaqtasyp, Otanǵa satqyndyq jasaıtyn adamdardyń kóp ekeni anyqtaldy. Sondyqtan sender senimsiz adamsyńdar. Ne kóshesińder, ne osy jerde qyrylasyńdar...» dep áńgimeni qysqa qaıyrypty. Kóp adam qolyna ilingendi alyp, kólikke minip jatty. Bizdiń úıde atadan balaǵa mura bolyp kele jatqan Quran kitaby bar, ájem sony jaýlyǵyna orap, keýdesine tyǵyp alypty. Muny kórgen tanystary «Odan da azyq-túlik alsańshy, endi kitaptiń kómegi tıe qoıar ma eken...» degende ájemniń «Buıyrsa, nan tabylar, bul qasıetti kitap, bizdi pále-jaladan saqtaıdy» degeni esimde qalypty. 1901 jyly basylyp, túptelgen sol Quran kitaby bizdiń úıde qazir de saqtaýly tur. Arǵy atamnan qalǵan qasterli murany qolyma alyp táýbe etemin. Bizdiń áýletimizdiń, tutas ultymyzdyń tigerge tuıaq qalmaı qyrylyp ketýinen áýeli Alla, sosyn qazaq halqy saqtap qaldy ǵoı, – deıdi qarııa.
Aıtpaqshy, bulardy deportasııalaǵan kezde áskerı shendi aıtqan «Cheshen, ıngýsh ultynyń arasynda nemis fashısterine jaqtasyp, Otanǵa satqyndyq jasaıtyn adamdardyń kóp ekeni anyqtaldy. Sondyqtan sender senimsiz adamsyńdar...» degen úkimge bergisiz sóz jalǵan edi. Sol kezdiń ózinde cheshen men ıngýsh ultynan 18 500 adam áskerge shaqyrylǵan bolatyn. Olardyń 70 paıyzy keńestik Otandy qorǵaýǵa óz erkimen attanǵan eken.
«Bastóbeniń» basynda táýbe etken kim?
«Jasymyq» operasııasynyń zardabyn koreı ultynyń ókilderi de az tartqan joq. Buıryq iske asqanda, buıyǵy tirshilik keship otyrǵan eńbekqor jurt bosyp ketken. Jetisý topyraǵyna sol zamanda
200 000 shamasynda koreı jer aýdarylǵan eken. Olardyń deni áli kúnge deıin Qaratal aýdanyn meken etip otyr. Qıyn-qystaýda qazandaǵy qara sýyn bólip bergen qazaqtyń jaqsylyǵyn umytqan emes. Elimizde eń alǵashqylardyń biri bolyp koreı dıasporasy «Qazaq halqyna myń alǵys» atty eskertkish ornatty. Osy Qaratal aýmaǵyndaǵy Bastóbe aýylyndaǵy bıik tóbeniń basyna. 2012 jyly dıasporanyń bastamasymen, qaltaly koreı azamattarynyń qarjysyna turǵyzylǵan eskertkish qazaqtyń kıiz úıin eske salady. Shanshylǵan ýyq kóterilgen shańyraqty ustap turǵandaı áser beredi. Ult dostyǵynyń, taǵzym men alǵystyń nyshany osy tas tuǵyrǵa syıyp turǵandaı...
– Koreı dıasporasynyń uıytqy bolýymen qaıyrymdylyq sharalary jıi ótip turady. Koreılerdiń úlken Otany da qaraılasyp otyr. Mundaǵy qandas baýyrlaryna jasaǵan qazaqtyń qamqor nıetin olar da joǵary baǵalaıdy. Qazaqstan halqy Assambleıasymen aradaǵy baılanysqa oraı Ońtústik Koreıanyń ataqty «Hende» klınıkasy kómekke muqtaj otandastarymyzdy tegin qabyldap, tegin ota jasap turady. Oblys dárigerlerine birneshe ret tegin dáris oqyp, sheberlik saǵatyn ótkizdi. Azamattar ózi bastama kóterip aýdandarda turatyn áleýmettik qoldaýdy qajet etetin 80 otbasynyń úıine kúrdeli jóndeý jasap berdi. Mundaı mysaldar bar. Munyń barlyǵy deportasııalanǵan ulttardyń búgingi urpaqtarynyń el men jer aldyndaǵy jaýapkershilik sezimi dep oılaımyn, – deıdi Qazaqstan halqy Assambleıasy Almaty oblystyq fılıaly hatshylyǵynyń meńgerýshisi Ǵabıt Tursynbaı.
Sol sııaqty, oblystaǵy nemis dıasporasy da Germanııamen aradaǵy dostyqqa dáneker bolyp otyr. Mysaly, «Vıderbýrg» nemis mádenı birlestiginiń bastamasymen Balqash kóliniń ońtústiginde joıylyp bara jatqan ósimdikterdi qalpyna keltirý jobasy júzege asýda. Nemis úkimetiniń qoldaýymen 200 gektar aýmaqqa sekseýil men jasyl butaqty aǵash otyrǵyzyldy. Olardy kútip-baptaýǵa dıaspora jaýapty eken.
Túıindep kelgende, munyń barlyǵy Qazaqstandaǵy ultaralyq tatýlyqqa negiz bolyp otyrǵan is ekeni aıan. Endi dıasporalar jumysyn rýhanı jańǵyrý turǵysynan damytý jospary kún tártibinde tur. Zaman talaby bárimizge qazaq dástúri men mádenıetin tanýdy mindettep, memlekettik tilge degen shynaıy qurmet arqyly birtutas halyqqa aınalý mindetin júkteıdi. Endeshe, aq jol!
Almaty oblysy
