Rýhanııat • 11 Naýryz, 2020

Kirme dybystardan arylǵan jón

129 retkórsetildi

О́skemende ótken jańa álipbı jobasyn ashyq talqylaýda fılolog ǵalymdar, ádiskerler tarapynan ártúrli usynystar men pikirler aıtyldy. Jurtshylyq nazaryna usynylǵan jeti usynysqa jetpis túrli pikir bildirildi.

Bireý qoldady, bireý qolda­mady. Bir ǵalym «ch», «f», «h», «s» dy­bys­tarynyń qa­jeti joq. «F» dy­by­synyń ornyna «p» dy­bysyn paı­dalanýǵa bolady. «I» men «ı» áripteriniń ornyn aýystyrýǵa qar­sy­myn. Sedıl belgisine de múlde qar­sy­myn, sózderdi jazý barysynda árip­terdi baılanystyrý qıynǵa túsedi» dese, endi bir ǵalym: «Ch» men «s»-ǵa tańba be­rý­­diń qajeti joq. «J» árpin «J» dep bu­ryn­ǵydaı jazǵan durys», dedi. 

Semeıdegi Shákárim ýnıversı­te­ti­nen kelgen ǵalym Tóleýǵazy Nur­­sálimov qazaq álipbıin ázirlep jatqan­dyq­tan qazaq álipbıinde qazaqtyń tól dybystary turýy kerektigin qadap aıtty. «Qazir qazaq tilinde 31 dybys bar. 1928 jylǵa deıin dybys sany 28 boldy. Onyń 27-si tól dybysy­myz boldy da, «á» degen bir ǵana kirme dybys boldy. Arab-parsy tili­niń áserimen ony qazaqtyń tól dyby­syn­daı qabyldap kettik. 1940 jyl­dan bastap kırıll qarpi endi. Onyń erejeleri qoldanysqa kirdi. Bul bizdiń jazý psıhologııamyzdy ory­s­­tan­dyryp jiberdi. Biz qazir qazaq­tyń sóıleý mánerinen aıryldyq, fone­tı­kalyq zańymen sóıleýden qal­dyq. Qazir 1940 jyldardaǵy qazaqtar­dyń sóıleý mánerimen sóılesek eski zamannyń qaldyǵy retinde qaraı­dy. Bul – 80 jyldaǵy ózgeris. Endi 80 jyldan keıin ne bolady? Son­dyq­tan múmkindiginshe kirme dybys­tardan qashýymyz kerek. Bir ǵasyr ishinde «á» dybysynan bólek taǵy úsh dybys tilimizge qosyldy. Olar – «v», «f», «h» dybystary. Bul dybystar qula­ǵymyzǵa sińisti bolyp qaldy. Qazir Fatımaǵa «Bátıma bol» deseń kelise me? Kelispeıdi. Al qalǵan «ch», «s» dybys­tarynan qutylýymyz kerek. Sond­a ǵana tilimizdiń ulttyq sıpa­tyn saqtaý múmkindigi bar. Biz kirme sózderdi qabyldamaı tura almaımyz. Biraq oǵan «Qazaqtyń tymaǵyn kıgizip kirgizeıik» dep kezinde Halel Dosmuhameduly aıtqandaı, qazaqy dybystaý júıesine salyp kirgizeıik», dedi ol.

О́skemendegi Sársen Aman­jolov atyndaǵy Shyǵys Qazaq­stan memle­kettik ýnıver­sıtetiniń oqytý­shysy Berdibek Bııarov: «Biz qaı tildiń álip­bıin jasap jatyrmyz» degen máse­leniń basy ashylýy kerek. Eger qazaq tiliniń álipbıi bolsa, onda esh­kimge jaltaqtamaı tek qazaq tili dybystaryn belgileıtin álipbı jasaýymyz kerek. Túpnusqa tildegi sózderdi jazý úshin anaý dybysty alaıyq, myna dybysty alaıyq degen psıhologııadan arylýymyz kerek. Árbir til óz tutynýshylary úshin túp­nusqa til bolyp tabylady. Bir til nemese bir tildiń sózi ekinshi tilge túp­nusqa bola almaıdy. Barlyq til bir-birimen teń. Álemdik tájirıbege qarasaq, bir tilden ekinshi tilge sóz aýysqanymen, dybys aýyspaıtynyn kóremiz. Bir til ekinshi tildiń sózin óz dybysymen jazady. Aǵylshyn fransýz tiliniń sózin jazý úshin fransýz dybysyn almaıdy, aǵylshyn sózin nemis óz dybysymen jazady. Orys qazaqtyń ákim, májilis, Qazaqstan degen sózderin jazý úshin qazaq tilindegi «á», «i», «q» dybys­taryn ala ma? Almaıtynyna kóz jetkizip otyryp, olardyń dybysyn biz nege alýymyz kerek?!» dep álemdik tájirıbege kóz júgirte kele «Y» jáne «I» dybystary bir tańbamen (I – y, i – i), «Ý» dybysy «W», «I» dybysy «Ú» tańbasymen berilse, álipbıden «h», «h», «v», «f» dybystary alynyp tastalsa» degen usynysyn jetkizdi.

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Qarttar úıindegi qasiret

Aımaqtar • Búgin, 10:49

.Daǵdarys daýylyna tosqaýyl

Ekonomıka • Búgin, 10:45

Fýtbol: Para aldy dep aıyptalýda

Sport • Búgin, 09:38

Úkimet otyrysy ótip jatyr

Úkimet • Búgin, 09:20

Kómek alý ońtaılandyrylady

Saıasat • Búgin, 08:25

Infeksııanyń taralý qarqyny tómendedi

Koronavırýs • Búgin, 08:05

Senimge serpin bergen málimdeme

Qoǵam • Búgin, 08:02

Alǵashqy vırtýaldy sot otyrysy

Saıasat • Búgin, 08:00

Ár azamat atsalysýy tıis

Rýhanııat • Búgin, 08:00

Koreıadan kelgen qyz

Rýhanııat • Búgin, 07:50

Irkilis bolmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Balalarymdy saǵynsam da...

Medısına • Búgin, 07:45

Qaýipti indetpen qalaı kúresýde?

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Jemqorlyqpen kúres jalǵasyn tabýda

Saıasat • Búgin, 07:40

Apatpen oınamaıyq, oılanaıyq aǵaıyn...

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Jeńildetilgen nesıe jetken joq

Ekonomıka • Búgin, 07:38

Kıdim kamzol

Rýhanııat • Búgin, 07:35

Daǵdarys daýylyna tosqaýyl

Ekonomıka • Búgin, 07:35

Fermerler ýaqytpen sanaspaıdy

Saıasat • Búgin, 07:35

Tótenshe toqsan

Qoǵam • Búgin, 07:30

El ekonomıkasy eleýsiz qalmaıdy

Saıasat • Búgin, 07:30

Sý tasqyny bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 07:28

Jumys isteý úshin qajetti jabdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Halyqtyń birtutastyǵy

Tanym • Búgin, 07:16

Pálsapa – Bekzat sana

Rýhanııat • Búgin, 07:15

Daladaǵy dúbirge daıyn

Aımaqtar • Búgin, 07:15

Baǵany turaqtandyrýda oń nátıje bar

Ekonomıka • Búgin, 07:13

Uqsas jańalyqtar