Bireý qoldady, bireý qoldamady. Bir ǵalym «ch», «f», «h», «s» dybystarynyń qajeti joq. «F» dybysynyń ornyna «p» dybysyn paıdalanýǵa bolady. «I» men «ı» áripteriniń ornyn aýystyrýǵa qarsymyn. Sedıl belgisine de múlde qarsymyn, sózderdi jazý barysynda áripterdi baılanystyrý qıynǵa túsedi» dese, endi bir ǵalym: «Ch» men «s»-ǵa tańba berýdiń qajeti joq. «J» árpin «J» dep burynǵydaı jazǵan durys», dedi.
Semeıdegi Shákárim ýnıversıtetinen kelgen ǵalym Tóleýǵazy Nursálimov qazaq álipbıin ázirlep jatqandyqtan qazaq álipbıinde qazaqtyń tól dybystary turýy kerektigin qadap aıtty. «Qazir qazaq tilinde 31 dybys bar. 1928 jylǵa deıin dybys sany 28 boldy. Onyń 27-si tól dybysymyz boldy da, «á» degen bir ǵana kirme dybys boldy. Arab-parsy tiliniń áserimen ony qazaqtyń tól dybysyndaı qabyldap kettik. 1940 jyldan bastap kırıll qarpi endi. Onyń erejeleri qoldanysqa kirdi. Bul bizdiń jazý psıhologııamyzdy orystandyryp jiberdi. Biz qazir qazaqtyń sóıleý mánerinen aıryldyq, fonetıkalyq zańymen sóıleýden qaldyq. Qazir 1940 jyldardaǵy qazaqtardyń sóıleý mánerimen sóılesek eski zamannyń qaldyǵy retinde qaraıdy. Bul – 80 jyldaǵy ózgeris. Endi 80 jyldan keıin ne bolady? Sondyqtan múmkindiginshe kirme dybystardan qashýymyz kerek. Bir ǵasyr ishinde «á» dybysynan bólek taǵy úsh dybys tilimizge qosyldy. Olar – «v», «f», «h» dybystary. Bul dybystar qulaǵymyzǵa sińisti bolyp qaldy. Qazir Fatımaǵa «Bátıma bol» deseń kelise me? Kelispeıdi. Al qalǵan «ch», «s» dybystarynan qutylýymyz kerek. Sonda ǵana tilimizdiń ulttyq sıpatyn saqtaý múmkindigi bar. Biz kirme sózderdi qabyldamaı tura almaımyz. Biraq oǵan «Qazaqtyń tymaǵyn kıgizip kirgizeıik» dep kezinde Halel Dosmuhameduly aıtqandaı, qazaqy dybystaý júıesine salyp kirgizeıik», dedi ol.
О́skemendegi Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń oqytýshysy Berdibek Bııarov: «Biz qaı tildiń álipbıin jasap jatyrmyz» degen máseleniń basy ashylýy kerek. Eger qazaq tiliniń álipbıi bolsa, onda eshkimge jaltaqtamaı tek qazaq tili dybystaryn belgileıtin álipbı jasaýymyz kerek. Túpnusqa tildegi sózderdi jazý úshin anaý dybysty alaıyq, myna dybysty alaıyq degen psıhologııadan arylýymyz kerek. Árbir til óz tutynýshylary úshin túpnusqa til bolyp tabylady. Bir til nemese bir tildiń sózi ekinshi tilge túpnusqa bola almaıdy. Barlyq til bir-birimen teń. Álemdik tájirıbege qarasaq, bir tilden ekinshi tilge sóz aýysqanymen, dybys aýyspaıtynyn kóremiz. Bir til ekinshi tildiń sózin óz dybysymen jazady. Aǵylshyn fransýz tiliniń sózin jazý úshin fransýz dybysyn almaıdy, aǵylshyn sózin nemis óz dybysymen jazady. Orys qazaqtyń ákim, májilis, Qazaqstan degen sózderin jazý úshin qazaq tilindegi «á», «i», «q» dybystaryn ala ma? Almaıtynyna kóz jetkizip otyryp, olardyń dybysyn biz nege alýymyz kerek?!» dep álemdik tájirıbege kóz júgirte kele «Y» jáne «I» dybystary bir tańbamen (I – y, i – i), «Ý» dybysy «W», «I» dybysy «Ú» tańbasymen berilse, álipbıden «h», «h», «v», «f» dybystary alynyp tastalsa» degen usynysyn jetkizdi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
