Rýhanııat • 12 Naýryz, 2020

Álipbıdiń áleýeti áserli bolmaq

49 retkórsetildi

Latyn álipbıiniń jańa nusqasyn daıyndaý bolashaqqa baǵdar ispetti. Qapysyz qamdanýdy qajet etedi. Jańa álipbı tilimizdiń bar boıaýy men ajaryn, áýezdiligi men naqyshyn bere alǵany jón. Kópshilikti alańdatyp otyrǵan da osy másele.

Oblystyq ishki saıasat bas­qar­masy til mamandarynyń, ǵalym­dardyń qatysýymen latyn álipbıiniń jańa nusqasyn talqylaý maqsatynda keleli keńes ótkizdi. Tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń basshysy Aıgúl Talpaqova jýyrda Mádenıet jáne sport mınıstrligine qarasty Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktı­kalyq ortalyǵynyń ǵalymdarymen birlesip, latyn álipbıine baılanysty onlaın semınar ótkizgenin, onda latyn álipbıiniń jetildirilgen nusqasy talqylanǵanyn aıtyp ótti. Quramyna 70-ke jýyq til ǵaly­my kirgen orfo­grafııalyq jumys toby aqpan aıynda respýblıka kóleminde ashyq talqylaýǵa usy­nylǵan úsh nusqanyń ishinen «Á» nus­qasyn tańdap otyr. Oblystyq ishki saıasat basqarmasy ótkizgen jıyn­da da oblystyq oqý-ádistemelik orta­ly­ǵynyń mamandary, ýnıversıtet oqytýshylary álipbıdiń osy jobasyn qoldaıtyndyqtaryn jetkizdi.

Osy arada, «Á» nusqasynyń artyq­shy­lyǵy qandaı degen máselege kelsek, ǵalym­dardyń aıtýynsha, bul jobalyq nusqada qazaq tilinde qalyp­tasqan álipbı dástúrine saı áripter­diń rettiligi men júıeliligi qal­pyna kelti­rildi. Eskerilgen usynystar men pikir­lerdiń negizinde jańa qazaq álipbıin kóp­shi­likke ońaı úıretýge, kóz jáne qol daǵ­dysyn tez qalyptastyrýǵa, sondaı-aq onyń emle erejelerin meńgertýge de qo­laı­ly bolmaq. Ǵalymdar usynyp otyr­ǵan álip­bıde 31 árip bar, onyń 4-eýi ýmlaýt, brevıs, makron, sedıl dıakrı­tıkalyq tańbasy arqyly berilgen.

Jobadaǵy dıakrıtıkalyq tań­ba­lar latyn álipbıimen jazatyn kóp­tegen tilde qoldanylady, mysaly, ýmlaýt nemis, shved, ısland, fın, vengr, túrik, ázerbaı­jan álip­bılerinde de jińishke daýysty dybys­tyń tańbasyn bildiredi. Brevıs esperan­toda, moldova jazýynda, túrik álipbıinde daýys­syzdyń tańbasyna, sedıl fransýz, túrik, latysh álip­­bılerinde y­zyń daýys­syz­­darǵa, makron daýys­ty­larǵa nemese daýys­­ty qa­taryna ótken daýys­syzdarǵa paı­da­­­la­nylady. Son­dyqtan qazirgi álem­­de latyndy biletin kez kelgen jazarman, tiline, ultyna qaramastan, ýmlaýt­ty áriptiń jińishke daýysty dybys ekenin, sol sııaqty aıtyp ketken basqa da dıa­krı­­tı­­kanyń dybystyq maz­munyn birden ajy­ratady. Jıyn­da Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktı­kalyq ortalyǵynyń ǵylymı hatshysy Anar Fazyljanovanyń onlaın rejimde jasaǵan baıandamasy tyńdalyp, ǵalym óz sózinde latyn álipbıiniń jańa nusqasyna egjeı-tegjeıli toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, jańa álipbıde daýysty dybystardyń jińishke syńaryn belgileýshi dıakrıtıkalyq tańba retinde ýmlaýt alynǵan, sebebi ýmlaýttyń tańbasynda «jińish­kelikti bildirý» degen konsepti ǵana bar. Sonymen birge ýmlaýtpen jińishke daýysty dybys áripterin tańbalaǵan latyn álipbıli til­derdiń qatary kóp: nemister, shvedter, vengrler, túrikter, ázerbaı­jandar, túrikmender jáne taǵy basqalary.

Latyn álipbıiniń jańa nusqa­syn talqy­laýǵa arnalǵan jıynǵa qatysqan Aqmola oblystyq oqý-ádistemelik ortalyǵynyń dırek­­tory Qarataı Tólekeev, orta­lyqtyń ádiskeri Ásemgúl Qarsaq­baeva, Shoqan Ýálı­hanov atyn­daǵy Kókshetaý memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń oqytý­shysy Laıs Qapez­uly tárizdi til mamandary álipbıdiń «Á» nusqa­syn qoldaı­tyndyqtaryn jetkizdi.

 

Aqmola oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Keshe

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Keshe

? (Suraq belgisi) Poema

Ádebıet • Keshe

Senzýrasyz Abaı

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar