Qazaqstan • 13 Naýryz, 2020

«Keleshegi joq aýyl» bolmaýy kerek

277 retkórsetildi

Men mansap ıesi bolǵan emespin, eńbek kóriginde shyńdalǵan adammyn. Eki qoǵamda da aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa úles qostym.

1973 jyly Qazaqstanda Tyń ıgerýdiń 25 jyldyǵy merekesine oraı, Almatyda Odaqtyń birinshi basshysy L.Brejnev, A.Kosygın qatysqan úlken keńes ótti. D.Qonaev bastap ashyp, sózdi B.Áshimovke berdi. Osy jıyndaǵy jaryssózde sol kezdegi Jambyl oblysynyń birinshi hatshysy Hasen Bekturǵanov minbege kóterilip, odaqtyń sý sharýashylyǵy mınıstri Alekseevskııge qarata sóılep, Qyrǵyzstan men Jambyl oblysynyń arasynda sý jóninde daýly másele bar ekenin aıtty. Ári sol máseleni sheship berýdi surady. Sondaǵy H.Bekturǵanovtyń «biz bárimiz Máskeýdiń perzentimiz, Máskeý perzentterin alalaýǵa tıisti emes» degen sózi áli oıymda. Sol kezde «Eto pravılnyı vopros, reshat nado» dep jaýap qaıtardy, kózildiriginiń qulaǵymen oınap otyrǵan Leonıd Ilıch. Árıne men tyńger emespin, Almatyǵa basqa sharýamen barǵan bolatynmyn. Raıkomnyń tapsyrmasymen sol jınalysqa qatysyp edim.

Joǵaryda aıtqandaı, bárimiz Qazaqstannyń perzentimiz. Biz kóp halyq emespiz. Qazaqy sózben aıtqanda, bir-aq ýys halyqpyz. Sondyqtan Qazaq elin qalaı da ósirý, turmystyq jaǵdaıdy qalaı órkendetý máselesin Elbasy kún tártibine qoıdy. Qazaq eli ósý úshin osy sózdi iske asyrý kerek.

Qazirgi tańda «keleshegi joq aýyl» degen sóz ormanǵa tıgen órtteı qaýlap bara jatyr. Qazaqstannyń azǵantaı halqyn bireýin ákesi bar baladaı, bireýin jetim ógeı baladaı bólip ustaýǵa bolmaıdy ǵoı. Men bárin de túsinemin, aýyldardyń birin «tirek aýyl» dep, ekinshisin «keleshegi joq aýyl» dep bólý – bizdiń azǵantaı halyqqa jaraspaıtyn sharýa.

Biz baspasózden oqyp, teledıdardan kórgenimizdeı, «tirek aýyldar arqyly kómektesemiz» deıdi. Bul usynys jalpy halyqqa unamaıdy. Qazaqta «árkimniń týǵan jeri – Mysyr shári» degen sóz bar. Týǵan aýylynyń túlegenin bári qalaıdy. Jasyratyny joq, qala men aýyl halqynyń arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar. Aýylǵa úırenip, aýyl­da eńbek etip úırengen adamnyń qalada ondaı eńbek etetin qabileti bolmaıdy, qalanyń tártibin, jumys tásilin bilmeıdi. Elden qalaǵa barǵan jastar ne úıi, ne kúıi joq qıyn ómir keshýde. Kóshede arba súıretip, bireýge ot jaǵýshy bolý taǵy osy sııaqty jaǵdaılarmen kúnderin ótkizip jatyr. Elde otyryp malyn baǵyp, sharýa qojalyqtary men kooperatıvter quryp jumys istep otyrǵan aýyl halqynda qazir úreı bar. Memleketten kóptegen jeńildikpen tehnıka, sýbsıdııa alyp, jeńildikpen tehnıkalaryna janar-jaǵarmaı alyp órkendep damyp kele jatqan aýyldardyń qorqatyny sol: qaı kúni mektebimizdi jaýyp tastaıdy degen úreı. Biz qazir quqyqtyq memleketpiz, árkim óziniń qalaǵan jerine qonystanýǵa erikti, óziniń qalaǵan ornynda otyra beretinin bilemiz. Biraq «keleshegi joq aýyl» dep at qoıǵannan keıin halyqtyń kóńili ornyqpaı, ásirese jastar jaǵy turaqtamaıdy. Aýyldan jastar ketken soń, «aýyl qartaıyp» jańaǵy qurylǵan sharýashylyqtar órkendemeı, quryp bitpeı me? Keleshektegi eldiń ıesi jastar emes pe?! Aýylda jastarǵa jumys joq degen qaýlaǵan sóz bar. Bul durys emes. Bir ǵana mysal keltireıin. Bir sharýa qojalyǵynda 500 bas iri qara, 500 bas qoı, 300 bas jylqy bar deıik. 500 bas iri qarany 4 adam baǵady, jem-shóbin 5 adam daıyndaıdy, 3 mehanızator – barlyǵy 12 adam jumys isteıdi. 500 basqa 500 bas baǵý ári tóldetýi, shóp daıyndaýǵa 6 adam eńbek etedi. 300 bas jylqyny 3 adam baǵady. Qurylysshylar 7 adam, sonda bir qojalyqta barlyǵy 28 adam eńbek etedi. Adamnyń eńbekpen qamtylýy degen mine, osy. Bir aýyldyq okrýgte 20 sharýa qojalyǵy bolsa 560 adam jumysqa ornalasady degen sóz. Osyndaı jaǵdaımen eldi mekendi tolqytpaı jumys istese, ornyqsa, el qalpynda qaımaǵy buzylmaı otyrar edi. Qala men aýyldyń aıyrmashylyǵy bar ekenin bilemiz. Meniń túsinigim boıynsha, qala halqyn asyraý úshin dalanyń eńbegi kerek. Qazir qalanyń dúken sórelerinde syrt elden kelgen jasandy taǵam tolyp tur. Bul taǵam kóp jaǵdaıda adam densaýlyǵyna zııan keltirip jatyr.

Biz óz aldyna táýelsiz memleket bola tura, mynadaı baılyqpen ózimizdi ózimiz qamtamasyz etpeý – halyqqa talaptyń durys qoıylmaýy. Mynadaıda aqparat shyqty: keleshegi joq aýyldan qalaǵa kóshse tegin páterler beremiz, kóshi-qon tegin bolady. Men oılaımyn: keleshegi joq aýyldan 200 úıdi kóshirdi deıik, árbir otbasyna 15 mıllıonnyń úıin, kóligin eseptegende, 200 úıge 3 mıllıard teńgedeı qarjy jumsalady eken. Odan da halyqty ornynan qozǵamaı, jyl saıyn 3 mıllıard teńgeni sol keleshegi joq aýylǵa bólip otyrsa, ózinen ózi órkendep keter edi. Sodan keıin janaǵy aýyl ornyǵyp, ózderi kásipterin ashyp, tıisti salyǵyn memleketke tólep, órkender edi. Sodan keıin halyq malyn ósirip, jerin baptap qalamen enshiles bolyp barlyq ósirgen ónimin memleketke tapsyrar edi. Hımııalyq jolmen óndirilgen shet memleketterdiń ónimi emes, halyqty taza tabıǵı ónimdermen qamtamasyz eter edi.

Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı, biz osy táýelsizdik alǵannan beri qarqyndy damyp kele jatqan elmiz. Biraq damyǵan Amerıkamen salystyrýǵa áli erte. Mysa­ly, pálenshe paıyzy qalada, túgenshe paıy­zy aýylda deıdi. Bizdiń aýyldyń dáre­jesi oǵan jetken joq. Mysaly, jańa­ǵy jaýyp tastaǵan ákimshilikti qys­qar­typ, endi ózderiń kúnderińdi kóre beriń­der dep halyqtyń ózderin salyp qoıady. Ol aýylda mektep, dárigerlik pýnkt, kitaphana, mádenıet úıi bolmasa, aýyrǵan adamǵa kóńil bólinbese, jol salynbasa bul balanyń kórpe astyna tyǵylyp «kókek» oınaǵany sııaqty is bolmaq. Qazaqstannyń baıtaq jeri, ásirese aýyldyq jerlerdegi ózender, kólder, shabyndyqtar, jaıylymdyq jerler bos qalsa, mal baǵatyn jerler ıgerilmese keleshekte halyqtyń jaǵdaıy qalaı bolmaq? Bos jatqan jerge ıe bolatyn sharýa qojalyqtary, kooperatıvter bolmasa, jerdi suraýshylar kóbeımegende qaıtedi?

Osy jerde qanshama ózender, kólder, taza qudyqtar, shabyndyqtar, jaıylymdyq jáne egistik jerler, halyq turaqtanyp otyrsa el ıgiligine jaratylar edi. Mynaý el basqaryp otyrǵan jigitterge «mektepti nege jabasyńdar?» degen suraqqa «oqıtyn bala joq» degen sózdi aıtady. Sol sııaqty bir sózdiń dálelin aıtaıyn, osydan bes-alty jyl buryn Qostanaı oblysy ákiminiń orynbasaryna «mektepter nege jabylady?» dep suraq qoıǵanymda ol «eldi mekenderde mektepte oqıtyn bala joq, halyq az» dep jaýap berdi.

Osy janaıqaıymyzben jazylǵan maqalany Elbasymyz, Prezıdentimiz, Úkimetimiz nazaryna alyp, eki ataý­dy, ıaǵnı «keleshegi joq aýyl» men «tirek aýyldy» ózgertip, halyqtyń kóńili ornyǵatyn bir Qazaqstannyń halqy jumys istep jatyr degen shara qoldanylsa deımiz. «Aýyl – el besigi» deıdi. Bala sol besikten ósedi. Qaıyń da, qaraǵaı da jer betine shyqqan ósimdikterdiń bári tamyr arqyly ósedi, qala halqynyń túp-tamyry – aýylda. Qazaqstanda halyq sanyn ósirý, ásirese aýyldyń hal-ahýalyn qysqa merzimde shuǵyl kóterý kerek, keshiksek utylamyz.

Bir usynys – Nur-Sultan, Almaty, Shymkent sııaqty úlken qalalardy aıtpa­ǵan­da, monoqalalardyń ákimderine, aýdan basshylaryna memleket tarapynan qatań baqylaý bolsa... Mysaly, sol aýdan­dar men okrýgterden, monoqalalardan jón-josyqsyz kóshýi máselesin oblys basshylary qatań baqylaýǵa alsa... Sonda halyq ornyǵyp atakásibin jasar edi. Osy sózimniń dáleli retinde aıtarym: Kólqamys – meniń týyp-ósken aýylym. Qostanaı oblysy Jangeldın aýdanyna qarasty osy aýyldyń irgetasyn keńestik zamanda ózim qalaǵan edim. Aýyl turǵyndary toqyraý jyldary jan-jaqqa kóshe bastady. О́z qolymmen irgetasyn qalaǵan aýylym tapa-tal túste talan-tarajǵa túsip jatqanyn kórip, halyqty jınap, aqyldasý keńesin ótkizdim.  «Jaǵ­da­ıy­myzdyń qıyndaýyna baılanys­ty aýylda ne jaryq joq, ne baılanys joq, ne dúkenimiz joq taǵy basqa sebepterge baılanysty kóshkimiz keledi», dep túsindirdi turǵyndar. Keńestik zamanda Úkimet bárine jumys, tamaǵy men kıimin berip, mektebi, emhanasy jumys istep, balalaryn oqytyp, alańsyz ómirge úıretti. Keıin qoǵam ózgergennen keıin burynǵy sovhozdar jabylyp, áleýmettik nysandardyń bári toqyraýǵa ushyrady, jumyssyz qalǵan adamdar ne isterin bilmeı abdyrap qaldy. Men týǵan aýylymdy saqtap qalý úshin, kóshi-qondy toqtatý maqsatynda jeke sharýa qojalyǵyn ashyp, aýyldastaryma jaǵdaı jasap, jumys bersem qalaı qaraısyzdar degen usynys jasadym. Josparymmen bólistim. 9 jyldyq mektep, medısınalyq pýnkt, kitaphana, mádenıet úıi barlyǵyn saqtap qalamyz. Kólqamys aýylyn 1992-2005 jyldary basqardym. Úkimet tarapynan eńbegim baǵalanyp, 10 memlekettik nagradamen marapattaldym. Allanyń bergen jasy 82-ge kelsem de, aýylymnyń ósip-órkendeýine úlesimdi qosyp kelemin.

2005 jyldan beri «Syma-K» jeke sharýa qojalyǵyn Manat Karbozov basqaryp keledi. Ol – Qostanaı oblystyq máslıhatynyń depýtaty. Aýylda 300 shamasynda halyq turady, barlyq mádenı mekemeler jumys istep tur. Ár úıge telefon baılanysy men joǵary jyldamdyqtaǵy ınternet qosylǵan. Úkimettiń eldi mekenderdi taza aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda bekitilgen «Aqbulaq» baǵdarlamasy aıasynda «Syma-K» jeke sharýa qojalyǵy jeke qarajatynan 6 mln teńge bólip, aýylǵa aýyz sý qubyryn tartyp berdi. Shaǵyn aýyldyń kóshelerine tas jol tóselgen, aýylymyz jaǵalaı jasyl aǵashtarmen kómkerilgen, ıaǵnı dáýletine sáýleti saı Kólqamys boldy.

 

Kákimjan KARBOZOV,

Qostanaı oblysynyń qurmetti azamaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Betperde kıgen kóktem - 6

Qoǵam • Búgin, 17:09

D dárýmeni - ınfeksııalardyń «jaýy»

Koronavırýs • Búgin, 16:47

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:58

Azııanyń ahýaly qandaı bolmaq

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Olar úı betin kórmeı kúresýde

Aımaqtar • Búgin, 14:42

Karantın kartınasy (Trıptıh)  

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Kókshetaýda «Aseptdezın» shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 12:48

Almatydaǵy naýqastardyń jaǵdaıy baıandaldy

Koronavırýs • Búgin, 12:41

Haram nıet indeti

Aımaqtar • Búgin, 12:21

Atyraý: Depýtat kórsetken demeý

Qazaqstan • Búgin, 12:14

Atyraý: 1300 turǵyn testten ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:45

Uqsas jańalyqtar