Otyrar kitaphanasy qaı jerde?

– Osydan 40 jyl buryn ál-Farabı babamyz túsimde meni otbasymmen birge Otyrar tóbege jetektep apardy. «Myna jerdi sen jarııa qylasyń», dedi de qabyrǵany qu­la­typ jiberip edi, astynan jasyrylǵan kitaphana shyǵa keldi. Alaıda ol kezde Otyrar qaıda, Otyrar tóbe qaıda ekendiginen habarym joq. Tústi eleýsiz qal­dyryp, eskermeı júre berdim. Bir kúni ǵulama taǵy da túsime jas jigit beınesinde endi. Bul isti aıaqsyz qal­dyr­­ǵanyma renishin bildirdi. Alaıda onyń maǵan sol jer­­di kórsetkeni aqıqat edi, – dedi qarııa bizben áńgime bary­­synda.

Bastapqyda túngi uıqydaǵy tylsym kórinisterdi elemeı júrgen onyń túsine appaq saqaldy qarııa taǵy da kirgen. Bul joly «álgi jerdi nege ózgelerge kórsetpediń? Eger bul isti aıaqsyz qaldyrsań, otbasyńa aýyrtpalyq túsedi» dep eskertipti. Kórgen túsin kóńiline almaı júrgen otaǵasynyń otbasynda keleńsiz jaıttar oryn alyp, jubaıy aýyr syrqattan kóz jumady. Uldarynyń da otbasynda bereke bolmaı ketken soń, Muhtar Turdalıev bolǵan jaıtty basqalarǵa baıandaǵan kórinedi. Qarııanyń túsin bos sandyraqqa balaǵandar «ǵalymdar, arheologter tappaı júrgen jerdi sen qaıdan tabasyń?» dep mazaq etken de. «Bir kúni bala-shaǵamdy ertip baryp, adyr dala, aınalasynda eshteńe joq tóbege shyqtym. Ál-Farabıdiń túsimde kórsetkenderiniń bári tur. Tek ármen qaraı zertteý jumystaryn júrgizý qajet boldy. Sosyn oblys ákimine aryzdandym. Ol Álkeı Marǵulan atyndaǵy murajaıǵa jiberdi. Almatyǵa baryp, Asyly Osmanovaǵa jolyqtym. Ol kisi meni Karl Baıpaqovqa alyp bardy. Asyly apaıymyz: «Muhtar muny oıdan shyǵarmaıdy», dep Karl Baıpaqovty men kórsetken jerdi qazýǵa kóndirdi. Arheolog qara kúzdiń kezinde Otyrar tóbege keldi. Biraq sol kezde aýa raıy buzylyp, bir metrden artyq qazýǵa múmkinshilik bolmady. Bir jaǵy qarjy taýsylyp, isimiz aıaqsyz qaldy. Odan keıin, ókinishke qaraı, Karl Baıpaqov ómirden ótti. Sosyn Astana, Almaty qalalarynan arheo­logter shaqyrtyp, Otyrar tóbege ertip ákeldim. Olar murajaı basshysyna jolyǵyp, men kórsetken orynǵa bardy. Bir aptanyń kóleminde qazba jumystaryn bastaıtyndaryn aıtty. Alaıda aıaq astynan oılarynan aınyp, qazbaı ketip qaldy. Eger ál-Farabı babamyz kórsetken oryndy qazatyn bolsa, kitaphana, arǵy jaǵyndaǵy kıeli jerler, bári de shyǵar edi. О́tken jyly jazda Karl Baıpaqov qazǵan orynǵa qaıta bardym. Qazylǵan jer oıylyp, ishke qaraı túsip ketipti. Keıinnen bul týraly belgili ǵalym, «Otyrar» murajaıyn uzaq jyldar basqarǵan Muhtar Qojaǵa aıttym», deıdi Muhtar Turdalıev.

 Ǵalym Muhtar Qojamen biz de sóılesken edik. «Ol kisiniń bul máseleni kóterip júrgenine biraz jyl boldy. Eger ol kisi bizge Otyrar tóbeniń syrt jaǵyn kórsetse, kú­mán týyndatar edi. Aqylǵa syımaıdy dep aıtýshy edik. Qalanyń ortasy bolǵannan keıin, kim biledi, múmkin shy­ǵyp qalar qazyp kóreıik dedim. Ol kisi aıtqannan keıin baryp kórdik, qyshtan órilgen, jer astyna baratyn joldar. Negizi ol jerler Ámir Temir qaıtys bolǵan Berdibek saraıy dep atalatyn ortalyq. Otyrar kitap­hanasy týraly jazba derekterde eshqandaı málimet joq. Eger ol týraly derekter jazylyp, saqtalǵan bolsa, se­nim­men aıtar edim. Qanshama saıahatshylar Otyrar týraly derek jazyp qaldyrǵan, alaıda tap sol Otyrar ki­taphanasy boldy dep jazylǵan derekter birde-bir jerde joq»,  deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory Muh­tar Qoja. Ǵalymnyń pikirin «Otyrar» memlekettik arheo­logııalyq qoryq- mýzeıiniń dırektory Sapar Kózeıbaev ta qoldady. «Ol kisi kórsetken oryn hanaka nemese jer as­ty joly bolýy múmkin. Elý jylda el jańa deıdi, 4-5 qataryn alyp tastasaq, astynan eski qala­shyq nemese meshit shyǵýy múmkin. Ony anyqtaý úshin ǵalymdar, arheologter men tarıhshylardy tartýymyz qajet. Ol kisi kórsetken 2-3 metrlik jerdi jabyq kúıinde ustap otyr­myz. Sebebi ol týraly zerttelmegen kúıi shyǵaryp jiber­sek, úlken daý týyndaýy múmkin. Bir jaǵy tarıhı qundy­lyǵymyzdy joǵaltyp alamyz», deıdi Sapar Kózeıbaev.

 Muhtar Turdalıev ál-Farabı babamyzdyń 1150 jyldyǵyna oraı osy taqyryp tóńireginde jazǵan materıaldary men maqalalaryn jınaqtap kitap shyǵarýdy kózdep otyr. «Jaı ǵana aıan dep qoldy siltemeı, bıýdjetten aqsha bólip, men kórsetken oryndy ári qaraı qazyp, jalǵastyrý kerek. Qazir paıda bolǵan shuńqyrǵa qarasańyz, bári anyq kórinedi. Ál-Farabı kórsetken kóne Otyrar kitaphanasynyń orny eskerýsiz qalmasa eken»,  deıdi qarııa.

Túrkistan oblysy