Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Taıtalasqa beldi bekem býyp, er qarýy – bes qarýdy saılaǵan tusta tań qylań bere, kún kókjıekke órleı túsip bultqa sińgen kezde aq boz úıde sábı dúnıege keldi.
– Qyz ǵoı, qyz, yrys aldy qyz degen.
– Meıli kim bolsa da, anasynyń jany aman qalsyn.
– Qyz dep kemsitpe, talaı qyrǵyn joryqta Jıembet batyrdyń dem berýshisi bolǵan Esenqyz anamyz kimnen kem bolypty? – desken týys-týǵandar kıiz úıdiń irgesin túrip aq tańdy shaqyryp jatqandaı edi. Bul kezde qatty soqqan jel basylaıyn degen.
* * *
– Azamat, súıinshi!
– Qalaǵanyńdy al, – degen ákesi qýanyshty edi.
– Qyzyń, «áke, atqa minemin», – dep jatyr.
– «Batyr bolsyn, batyl bolsyn, ishten shyqqan perzentim ǵoı».
– Batyr bolsyn, – degen sózdi ákesiniń aýzyna qudaı saldy ma, Almajan týǵan jerimdi, halqymdy erlershe qorǵasam arman bar ma, – dep oı túıetin edi.
Rasynda Azamat qyzyn er balalarsha tárbıeledi, symbatty kelbet-kórik pen ómir keńistiginde joǵalǵanyn tabatyndaı kózqaras qalyptastyrdy. Ákeniń bir aýyz sózin anasynan estigeni me, áıteýir, erke minez, aqyndyq júrekpen:
Týǵan jerdiń qyzy edim,
Qadirim bastan ketpegen.
Tepkisin kórip káýirdiń,
Atqa qondym sertpenen,
degen júrek shymyrlatar asqaq ún birte-birte qalyptasyp, zamandastar qatarynan alǵa shyǵa berdi. Túsinde shoshysa anasy qylyshpen ushyqtap emdedi, basyna qanjar jastady, bosaǵadaǵy bolat taǵaǵa sert etip, duǵasyn oqydy. Aýyrsa týǵan jerdiń jeti túrli shóbiniń qospasyna shomyldyrdy. Qyz ǵoı dep ústine qyzyl-jasyldy kıim, áshekeılerdi jolata qoımady, bir tústi kıimdi boıyna jarastyrdy. Pendeni timiskileıtin til-kózdi jebeniń ushymen jasqap júrdi.
Ana meıiri qabaǵyna kirbiń túsirgen joq, ómir esigin ókinishsiz ashyp, baqytty bolýyn jatsa da, tursa da tiledi. Aqyn qyzdyń balań keziniń ózinde júrek úni qarańǵylyqty jaryp shyǵyp:
Jamandyqty kútpep em,
Jastyqtyń albyrt shaǵynda.
Atqa qondym sertpenen,
Ústemdikke baǵynbaı.
Bul dúnıede tiri ólim,
Kisige kisi tabynǵan
Isi túsip nadanǵa,
Kózin satyp jalynǵan,
degen óleń joldary boıyn bılep, oıyn asqaqtatyp, qııalyn kókke kótergendeı boldy ma eken? О́rshil aqyn Mahambettiń qasıetine eliktedi me?
Almajan jasynan báıgege tústi, qyz qýý, kókpar tartý syndy ulttyq ónerlerde de erekshe alǵyrlyǵymen tanyldy. On beske jetpeı-aq el qorǵany bolar erlershe tastúıin bolyp, qyran kelbetti tanyta bastady.
Damyl kórmeı, jan ushyrǵan ezilgender Edil, Jaıyq boıyna orystardyń jappaı qonystana bastaǵanyna ólispeı, berispeýge bekinýli. Taǵaty taýsylǵan qalyń toptyń júrek úni:
Ústemdikti talqandaý,
Halyqtyń boldy armany.
Qyp-qysqa myna jalǵanda,
Erkindik edi almaǵy.
Zil-batpandaı aýyrlyq,
Patshanyń ezgi salmaǵy.
Kúnkóristen aıyryp,
Baılyqty túgel jalmady.
Joǵalǵandaı qundylyq,
Han bıligi aýmaly.
Alakózdik, jyndylyq,
Ázázil oıly jaýyzdar,
Jigerdi turdy qum qylyp.
Atqa qonǵan qalyń qol,
Kek alýdy ún qylyp.
Isataı bastap barady,
Erkindikti jyr qylyp,
degen almas qylyshtaı ótkir sózder halyq kúıin shertti. 1836-1837 jyldardaǵy Isataı Taımanov basqarǵan kazaq halqynyń ulan-baıtaq jeri úshin azattyq soǵysyna Almajannyń ákesi Azamat ta qyzymen birge qatysty. Almajanyn ertip shıki jas uly Tórejannyń mańdaıynan súıip, aq tilekpen attandy. Hannyń jeke qolshoqpary bolǵan bı men tórelerge múlik esebinen jerdi bólshektep úlestirgenine qalaı kónsin. Han saraıyndaǵy Balqy syqyldy ult satqyndary Edil boıyna orystardyń qala salýyn qýanyshpen qabyldap, qara halyqty orystyń armııalyq kúshimen ezip-janshýǵa ot tutatyp, Jáńgirdiń koltyǵyna sý búrkip otyrdy. Tarıhı esepte otyz myńdaı úıdiń júz seksen myńdaı halqy bolǵanǵa uqsaıdy. Solardyń kóbi – jer-sýymen ǵana kúnkóris etken qarataban sharýalar. Isataı-Mahambet bastaǵan kóterilisshilerdiń qylyshy qynabynan sýyrylǵan sátte taýdyń tasyndaı bir myń qoly bolypty. Al han Jáńgir men orys áskeriniń sany tórt myńnan asyp jyǵylypty. Patshanyń keregesin shaıqaltqan kóterilis qyrǵynynda tógilgen qanǵa hannyń aqyly jetpedi me, álde sus kórsetip táj-taqtyń bedelin arttyrǵysy keldi me, álde quzǵyn kómeıge túsetin paıda ma nemese janyndaǵy jeksuryndardyń aıtaqtaýy ma, oǵan tórelik berý – bizdiń sharýamyz emes. Áıteýir qan qaqsatyp kedeı-kepshiktiń jerin tartyp alǵandar da, qanǵa qolyn malǵandar da qabirinde tek jatty deımisiń. «Kórińde ókirgir» degen halyq qarǵysy tuqym-tuqııanyn ońdyrdy deımisiń. Jazyqsyzdardyń kıeli qany kóterilmeı turmaıdy, zulymdyqty ońdyrmaıdy. Pendeniń adal jolmen ósip-ónýine qastandyqty Jaratqan keshirmeıdi. Kinálini tamuq otyna ıtere salady. Ony shel basqan kóz túsine me? Mıynda Ibilistiń aıtaǵy turady...
* * *
Baılyqqa, qanaýǵa, talaýǵa, qyryp-joıýǵa qymsynbaıtyn, aıylyn jyımaıtyn albasty bıler Isataı kóterilisinde qaza tapqan Azamattyń da otbasyn oırandaıdy. Erin joqtap ezilgen Azamattyń áıeli ózegine túsken qaıǵydan kóz jumady. Jeti jasar Tórejan men on bes jastaǵy Almajannyń mal-múlkin bıler talap alady. Ony Almajan «Jetim qyz» poemasynda bylaısha sýretteıdi: «Bulbulym ushyp ketken soń, jaryqtan shyǵyp tap boldym, qarańǵy tuman túnderge, qas aqymaq bolmasań, ólimge nege kúlesiń, qaıdan bildiń, toǵyz bı, bolaryn neden qazańnyń? Qadirsiz qyzyń men bolsam, aldyna kelsin balańnyń. Qyzyl tilim saý bolsa, asyqpaı júr, toǵyz bı, basyńdy bir tyǵarmyn, artyna ólgen anańnyń», degen óleń joldary qarańǵy túndi jaryp ótken naızaǵaıdaı bolsa kerek. Batyrlyq, ójettik, kek, qatygezdikpen keshirimsizdikke balaıtyny poemanyń ón boıynda jibektiń tinindeı berik qııýlasqan. Adýyn kúshke moıynsunbaı, Isataıdyń joryǵynan tálim alyp, Mahambettiń almas qylysh júzindeı óleńiniń mán-maǵynasymen sýarylyp, bolattaı qaınap pisken joldar «Altyn zer salsam jarasar, qara maýyt jaǵaǵa, arǵymaq jeksem jarasar, kúımeli kúmis shanaǵa, áke, óziń ketken soń, atańa nálet toǵyz bı, qyzyly sónbeı sáýleniń, jetimge kelip qol salyp, dushpanǵa qoıdy tabaǵa», dep tógilip túrǵan yza-kek batyrlyq týyn sónbeıtin jaryq juldyzdaı kóterer edi. Keıbir jasyq jandaı saǵy synyp, búgejektep tirlikten túńilý poemada múldem joq. Ańsaǵan asqaq ǵasyrlarǵa ketetin arman bar, el qorǵanyna áli jararmyn degen ushqyr qııal bar saryla saǵynǵan erkindikke qol jetkizemin degen bolattaı berik úmit bar. «Degenime kelgenshe, meken etip turmadym adyra qalǵan Narynda «men» degen qazaq balasy, keleshegi artyq deýshi edim keshegi ákem barynda», dep aq jaýyndaı erlik jolyn óleńmen tógip-tógip ótse, on bes jasynyń ózinde talanttyń Qazaq aspanynda taǵy bir aıy týǵanyn sıpattaıdy.
* * *
Qaıǵymen basy dal bolǵan Almajan sýǵa ketkenniń tal qarmaǵanyndaı, «zulymdyqty toqtatar Jáńgir han», dep jeti jastaǵy inisi Tórejandy ertip jaıaý-jalpy jolǵa shyǵady. Azapty sapar árbir mınýty aýyrlyqpen arpalysyp han saraıyna kelse, bıleri «Hanǵa kirem deseń, para ber», dep jetimdi alqymynan alady. Ony aqyn tilimen bylaısha jetkizedi. «Kelip edim dańqymen, Jáńgir hannyń quzyryna, kúndiz-túni barsań da, esigim bar keń degen. Qalaı edi bıleri, aryzǵa kelgen jetimdi, jibermeı joldan toqtatyp «parań bolsa, ber», qoıa ber, bıler, jónime, qaljyńdasyp turatyn, úıińdegi jeńge emen», degeni júregińdi tyrnap ótedi.
Jetimderin jubatýdyń ornyna zar qaqsatqan handar men bıler qaıbir muratyna jetti deısiń. Ajal jetkende shyńǵyrǵanyn estigender «jan daýysy shyqty», degen sóz qaldyrǵan bolar.
«Hanǵa jaqyndama qarasy juǵady, bıge jaqyndama bálesi juǵady», degen ashy sóz sol surapyl jyldardaǵy túńilýden qaldy ma eken? Hannan ádildik kútemin degen Almajannyń bir zulymnan qutyla almaı basyna qara tóngen kezde, han saraıyndaǵy bılerdiń qara júrektigi túńildirmeı qaıtedi. Askaq aqyn qyz: «Qarasha qus mekender, qaraǵaı-qaıyń tal basyn, ákekem, óziń ketkesin, atańa nálet toǵyz bı, umytyp ketti-aý, Allasyn», deýi adam taǵdyryn shybyn qurly kórmeıtin qanisher jaýyzdyqty Jaratýshynyń jazasyna tapsyrady. Toryqqan júrektiń jubanýyna demeýshi bolaıyq demeıdi, kerisinshe qaskóı, zulymdyq ıeleri álsizdiń taǵdyryn oıynshyq etedi. Sony túsingen Tórejan qarap turmaı:
Apataı, áne, kún shyqty,
Úreımen sonsha tunshyqtym.
Myna jerde qansorǵysh,
Para surar jyn shyqty,
Tez ketelik, el qarasyna jetelik,
dep taqyldap edi. Onysy Almajannyń óleńderi Kún sóngenshe turaryn meńzep Alla aýzyna salǵany ma edi. Áıteýir qara túnekti serpip kún shyǵaryna pendeniń úmiti úzilmeıdi. Úmit, senim degeniń ajaldan keıin ólse kerek.
Almajan Azamatqyzy Isataı-Mahambet kóterilisiniń jeńiliske ushyrap, odan tiri qalǵandarynyń azapty ómirin osylaı baıandaǵan eken.
– Almajannyń «Jetim qyz» poemasynan basqa da kóptegen shyǵarmalary bolypty. El aýzynda da, jazbasha saqtalǵan óleń-jyrlary kúni keshege deıin kelipti desedi. Biraq Orynbor muraǵattaryn aqtaryp erkindik ańsaǵan kúresker qyzdyń eńbegin izdep jaryqqa shyǵaryp, janashyrlyq kórsetý jaǵy joqtyń qasy, – dep Orynbor qalasyndaǵy «Aıqap» gazetiniń redaktory aqyn Aıaǵan Nurman: «Oıan, qazaq, oılan qazaq, az emes qoı kórgen azap, jan-jaǵyńnan jaýlar qamap, tartys ótti qanshama uzaq», dep óleńdete jónelgen edi.
«Qazaq poezııasynyń qaıtalanbas aq almasy» delinetin Mahambettiń izbasarlarynyń biri – Almajan Azamatqyzynyń on besinde ot keship júrip aıtqan, jazǵan muń-sheri, tógilgen óleń-jyrlary búgingi urpaqqa qazaq ultym degizetin, júrekke jiger beretin, janyńdy uıytatyn óshpes ónege. Erliktiń quıma shyndyǵy. Ol shyndyq Álııa, Mánshúkterdiń ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy erligimen jalǵasyp, 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisinde de qazaq qyzdary erkindik jolynda ómirin qıdy.
Tabyl Qulyıas,
satırık jazýshy
