Qazirgi ýaqytta koronavırýstyń taralýy ásirese Italııa, Iran, Fransııa, Polshada joǵary, al epıdemııa bastaý alǵan jáne juqtyrǵandardyń sany kóp tirkelgen Qytaıda, ınfeksııa baqylaý aıasynda. Koronavırýstyq ınfeksııadan álemdik ekonomıkaǵa keltirilgen zalal qazirdiń ózinde júzdegen mıllıard dollarǵa baǵalanyp otyr. Qysqa merzimde COVID-19-diń Qytaıdaǵy lańy jergilikti deńgeıden shyǵyp keń aýqymdy indetke aınaldy jáne qoldanylyp jatqan is-sharalar men tótenshe jaǵdaılarǵa qaramastan, búkil adamzatqa qaýip tóndiretin jahandyq pandemııaǵa aınaldy desek te bolady.
Jańa koronavırýs degenimiz ne, ol qaıdan paıda boldy, ol qanshalyqty qaýipti jáne onyń taralýynan ne kútýge bolady?
Koronavırýstar – bul adamdarǵa, janýarlarǵa jáne qustarǵa juǵatyn vırýstardyń úlken tuqymdastyǵy. Adamdarda keıbir koronavırýstar tynys alý joldarynyń jiti respıratorlyq vırýstyq ınfeksııalary (JRVI) qozdyrǵyshtarynyń qataryna jatady jáne tumaý tárizdi negizinen jeńil jáne ortasha aýyrlyq dárejesinde ótetin respıratorlyq ınfeksııalar týǵyzady. Sonymen qatar, buryn koronavırýstar týdyrǵan eki zardaby mol juqpaly aýrý tirkelgen: 2002-2003 jyldary ólim-jitim deńgeıi 9,6% bolatyn «aýyr jiti respıratorlyq ınfeksııa» nemese «SARS CoV» aýrýy jáne 2012 jyly – ólim deńgeıi 34,4% bolatyn «Taıaý Shyǵys respıratorlyq sındromy» (MERS CoV) aýrýy. Birinshi jaǵdaıda 8096 adam aýrý juqtyryp, 774-i qaıtys boldy, ekinshisinde – 2494 adam aýyryp, onyń 858-i qaıtys boldy.
COVID-19 degen ataýǵa ıe bolǵan koronavırýstyń bul jańa túri alǵash ret 2019 jyly jeltoqsan aıynda ortalyq Qytaıdaǵy Ýhan qalasynda tirkeldi. Aldyńǵy eki aýrý túrimen salystyrǵanda qatty ekpinmen jyldam taralýda, biraq ólim-jitim deńgeıi tómen, shamamen 3,4%-dy quraıdy (salystyrý úshin maýsymdyq tumaýdan ólim 0,3-1,3% aralyǵynda). Adamdarda COVID-19 sımptomy mardymsyz nemese tipti múldem joq bolýy múmkin, alaıda keıbireýleri qatty aýyryp, qaıtys ta bolady, jasyna qaraı ólim-jitim de joǵarylaıdy. Naqty ınkýbasııalyq kezeńi ázir belgisiz; shamamen 7-den 24 kúnge jýyq.
Osylaısha jańa COVID-19 koronavırýsynyń ólim deńgeıi de, taralý qarqyny da ádettegi tumaýǵa qaraǵanda joǵary. Onymen qosa, jańa koronavırýstyq ınfeksııaǵa tán birqatar erekshelikter alańdaýshylyq týdyrady: 1) COVID-19 vırýsy mýtasııaǵa qabiletti, al bul degenimiz, vaksına jasaýda qıyndyqtar týdyrýy múmkin;
2) vırýstyń juqpalylyǵy maýsymdyq tumaýǵa qaraǵanda shamamen 2,5 ese joǵary.
3) COVID-19 týdyrǵan ınfeksııa jańa bolǵandyqtan – ujymdyq ımmýnıtettiń bolmaýy vırýstyń adamdar arasynda irkilissiz taralýyna jol ashady; 4) COVID-19 vırýsyn qaıta juqtyrý týraly derekter – keıbir adamdarda osy ınfeksııaǵa qarsy ımmýnıtetiniń enjar ekenine dálel bola alady; 5) sımptomdary kórinbeı tasymaldanýy ınfeksııanyń baqylaýsyz taralý qaýpin edáýir arttyrady.
Negizgi máselelerdiń biri – COVID-19 shyǵý tegi. Joǵaryda aıtylǵandaı, koronavırýstar tabıǵatta óte keń taralǵan jáne kóptegen janýarlar men qustarǵa juǵýy múmkin. Mysyqtar men ıtterdegi koronavırýstar jiti gastroenterıtti, al qustarda jiti juqpaly bronhıtti týdyrady. Qytaıdaǵy jarǵanattardan alynǵan koronavırýstyń molekýlalyq taldaýy COVID-19 qozdyrǵyshymen tolyq sáıkes keletindigin kórsetedi. Dál osy jarǵanattar ınfeksııanyń bastapqy rezervýary bolýy múmkin, al adamǵa vırýs aralyq ıesi arqyly ótýi de yqtımal. Sonymen Ýhan qalasyndaǵy azyqqa qoldanylatyn jabaıy janýarlar bazary – ınfeksııanyń negizgi kózi bolǵan degen boljam shyndyqqa óte jaqyn.
Tarıh kórsetkendeı, kóbinese aýyr respıratorly vırýstyq ınfeksııalardyń kózi bastapqyda janýarlar nemese qustar arasynda taralǵan vırýstar boldy. Aıtar bolsaq, 2002-2003 jyldardaǵy Qytaıdaǵy SARS vırýsynyń negizgi rezervýary da jarǵanattar bolǵan. Saýd Arabııasynda alǵash ret anyqtalǵan «Taıaý Shyǵys respıratorlyq sındromynyń» bastalýyna sebep bolǵan joǵary patogendik vırýs adamdarǵa aýrý belgileri joq túıelerden berilgen. Al 80 mıllıonǵa jýyq adamnyń ólimine ákelgen 1918 jylǵy áıgili «ıspan tumaýyna» adam, dońyz jáne qus tumaýy vırýstarynyń úılesiminen shyqqan qozdyrǵysh sebep bolǵan. Osylaısha janýarlar men qustardyń vırýstary túraralyq kedergini jeńip, adamdar úshin qaýipti jańa juqpaly aýrý qozdyrǵyshyna aınala alady.
COVID-19 pandemııasynyń bolashaǵyna kesimdi boljam joq. Qazirgi ýaqytta COVID-19 taralǵan negizgi geografııalyq aımaqtar – Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Eýropa, sonyń ishinde Eýropada ınfeksııa juqtyrǵan aýrýlar sanynyń tez ósýi baıqalady. Qytaımen sany jaǵynan deńgeıles, halqy óte tyǵyz qonystanǵan Úndistanda, sondaı-aq densaýlyq saqtaý deńgeıi ámise joǵary emes Afrıka elderinde de koronavırýstyq ınfeksııanyń paıda bolýy týraly habarlamalar alańdatady. Qazirdiń ózinde, COVID-19 juqtyrǵandar jer sharynyń búkilinen derlik tabylyp úlgerdi.
Qazirgi qoǵamdaǵy jahandaný men álem boıynsha adamdardyń jyldam qozǵalysy ınfeksııanyń tez taralýy úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzyp otyr. Sondyqtan kóp nárse ulttyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qyzmet jumysynyń tıimdiligine jáne ár eldiń turǵyndardy jeke qorǵanys quraldary, dári-dármekpen qamtamasyz etý shamasyna baılanysty bolady. Jahandyq indet jaǵdaıynda, óndirýshi elder eksporttan bas tartyp dári-dármekpen aldymen óz halqyn qamtyǵan kezde, bul tipti qıyndaı túskendikten, óz farmasevtıkalyq óndirisin damytý qajettiligin taǵy da qadap kórsetedi.
О́kinishke qaraı, COVID-19-ge qarsy vaksınanyń tez paıda bolýyna senýdiń qajeti joq, óıtkeni ony jasaý tym uzaq, kúrdeli jáne qymbat prosess. Jańa vaksınany jasap shyǵarý jáne synaqtan ótkizý, ádette, kem degende 2-3 jyl jáne júzdegen mln dollardy qajet etedi. Koronavırýstyq ınfeksııany emdeýge arnalǵan arnaıy otandyq preparattar joq, degenmen Qytaıda, AQSh-ta jáne Eýropada jańa vırýsqa qarsy preparattardy belsendi izdestirý júrip jatyr.
AQSh-ta koronavırýspen kúreske qosymsha 8,3 mlrd dollar, Eýropalyq odaq 25 mlrd eýro bóldi.
Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń vırýsolog ǵalymdary birneshe jyl boıy adamnyń, janýarlar men qus tumaý vırýsyn, al koronavırýsty 2014 jyldan bastap adam úshin zardaby aýyr tosyn ınfeksııalar kózi retinde zerttep keledi. Mundaı jumysty oryndaýdyń birqatar mańyzdy sebebi bar. Birinshiden, Qazaqstannyń Qytaımen shekarasynyń aýqymy óte keń, eki el arasynda jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderimen aradaǵy aıtarlyqtaı saýda aınalymy jáne mamandarmen, stýdenttermen, týrıstermen belsendi almasý taǵy bar. Ásirese Qytaı men Ońtústik Azııadan vırýstyq ınfeksııalardyń qaýipti jańa túrleri jıi shyǵady. Ekinshiden, Qazaqstanda qaýipti vırýstyq ınfeksııalardyń tasymaldaýshylary – janýarlar men qustardyń alýan túri men tabıǵı jasyryn joldary bar. Úshinshiden, geografııalyq turǵydan alǵanda, jyl qustarynyń kóshi-qony Qazaqstan arqyly ótedi, olar óz kezeginde tumaý vırýsy men koronavırýs, sonyń ishinde adam úshin qaýipti shtamdardy ala júredi. Mundaı vırýstardy zertteý jáne onyń adamdarǵa berilýiniń aldyn alý sharalaryn jasaý – memlekettik mańyzy bar másele.
Qazirgi ýaqytta Mıkrobıologııa jáne vırýsologııanyń ǵylymı-óndiristik ortalyǵy – 3 akademık, 6 ǵylym doktory, 16 ǵylym kandıdaty, PhD doktorlary men doktoranttar jumys isteıtin, tumaý vırýsy men koronavırýsty zertteý boıynsha halyqaralyq deńgeıdegi tanymal bilikti maman vırýsologtar shoǵyrlanǵan Qazaqstandaǵy birden-bir ortalyq. Ortalyq vırýsologııalyq jáne molekýlalyq bıologııalyq zertteýler júrgizýge arnalǵan zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan, vırýstyq ınfeksııalardyń dıagnostıkasy, aldyn alý men emdeý joldaryn jasaý máselelerimen aınalysady. 2015 jyly Taıaý Shyǵysta jáne basqa elderde MERS-CoV koronavırýstyq ınfeksııa beleń alǵan kezde, Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýty Qazaqstan Respýblıkasynda alǵash ret jetekshi sheteldik vırýsologtardyń qatysýymen koronavırýs dıagnozy boıynsha dalalyq jáne zerthanalyq semınarlar ótkizip bastama kóterdi. Alǵash ret 2019 jyldyń sáýirinde Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynda dárige tózimdi mıkrobty jáne vırýstyq ınfeksııalarmen kúres jónindegi halyqaralyq ǵylymı semınar uıymdastyryldy, oǵan álemniń 14 eliniń jetekshi mıkrobıologtary, vırýsologtary jáne juqpaly aýrýlar jónindegi ǵalymdary qatysty, onyń ishinde AQSh Ulttyq densaýlyq saqtaý ınstıtýtynyń 20-dan astam tanymal ǵalymdary bar. Vırýstyq ınfeksııany zertteý salasyndaǵy birlesken halyqaralyq jobalar Amerıka qurama shtattarynyń (Memfıs qalasyndaǵy ǵylymı aýrýhanasyndaǵy Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń tumaý ortalyǵy, Tennessı) jáne Ulybrıtanııa (Lıds ýnıversıteti, Lıds, Ulybrıtanııa) ǵalymdarymen júzege asyrylady.
Qazaqstan Respýblıkasynda janýarlar men qustardyń tabıǵı popýlıasııalarynda taralatyn koronavırýstyń shtamdary da qaýipti. Adamdarǵa osy vırýstardyń juǵýy Qytaıdaǵydaı indetke ulasýy múmkin. Dál osy jaǵdaı janýarlar men qustardyń tumaý vırýsyna da qatysty. Sondyqtan da ınfeksııanyń yqtımal tabıǵı kózderin der kezinde anyqtaý jáne jańa qaýipti vırýstyń jaıylýyn boldyrmaý jónindegi sharalardy ázirleý maqsatynda Qazaqstan aýmaǵynda taralatyn tumaý vırýstary men koronavırýstardy keshendi ǵylymı-zertteý qajet. Sondaı-aq COVID-19 ben tumaý vırýsyna qarsy jańa otandyq vırýsqa qarsy otandyq preparattar jasaýǵa erekshe nazar aýdarý qajet. Al Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-zertteý ortalyǵy bul salada úlken
tájirıbege ıe.
Sonymen qatar tumaý vırýsyna jáne koronovırýsqa qarsy tıimdi jańa otandyq preparattardy jasaý ár eldiń ǵalymdarynyń tikeleı mindetteri. Bul vırýstyq ınfeksııalarǵa jedel den qoıý úshin ǵana emes, sonymen birge eldiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý turǵysynan óte mańyzdy. Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynda mıkrobqa qarsy jáne vırýsqa qarsy jańa dárilik preparattardy jasap shyǵarý júzege asyrylýda. Bizdiń ǵalymdarymyz zeńge qarsy jáne vırýsqa qarsy belsendilikke ıe keń spektrli alǵashqy jáne ázirge jalǵyz otandyq antıbıotık jasap shyǵardy. Bul antıbıotık klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq synaqtardyń barlyq satylarynan sátti ótti, Qazaqstan Respýblıkasynda emdik maqsatynda qoldaný úshin tirkelgen, onyń óndirisi bizdiń ortalyqtyń bazasynda jolǵa qoıylǵan. Sonymen qatar tumaý vırýsyna qarsy birqatar preparattar ázirlendi, qazirgi ýaqytta onyń klınıkaǵa deıingi zertteý kezeńi aıaqtalýda. Sondyqtan da tumaýǵa jáne koronavırýstyq ınfeksııaǵa qarsy, jańa vırýsqa qarsy preparattar jasaý úshin bizde naqty negizder bar.
Sońǵy kúnderdegi oqıǵalar kórsetip otyrǵandaı, keń aýqymdy epıdemııa jaǵdaıynda farmasevtıkalyq óndirýshi elder dári-dármekter men jeke qorǵanys quraldaryn eksporttaýdy toqtatyp, eń aldymen óz turǵyndarynyń qajettilikterin qanaǵattandyrýǵa tyrysyp jatyr. Nátıjesinde naryqta dári-dármekterdiń tapshylyǵy edáýir baıqalyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasynda óz farmasevtıkalyq óndirisin, ıaǵnı atap aıtqanda, otandyq farmasevtıkalyq preparattardyń damýyna baılanysty zertteýlerdi barynsha kúsheıtý qajet. Ár el óz máselesin ózi sheshýi tıis. Joǵaryda atap ótkendeı, osy máselelerdi elimizdiń vırýsolog mamandary jáne de bizdiń ǵylymı ortalyqtyń ǵalymdarynyń birlesip sheshýge tolyq múmkindigi bar.
Kez kelgen ınfeksııanyń órshýin otpen salystyrýǵa bolady. О́rtti sóndirip, saldaryn joıǵannan góri onyń aldyn alý ońaı. Osyǵan baılanysty ınfeksııanyń tabıǵı kózderi men tabıǵı oshaqtaryn der kezinde anyqtaý, vırýstyń tabıǵı qorlarynan adam popýlıasııasyna ótýine jol bermeý jáne vırýstardyń túraralyq kedergini jeńetin prosesterdi zertteý úlken mańyzǵa ıe. Vırýstyń tabıǵatta taralýynda shekteý bolmaıdy, onyń adam balasynyń naqty ultyna, jasyna, dárejesine qaramaı, mıllıondardyń ólimine ákelip soǵatyny anyq. О́kinishke qaraı, adamzatqa orasan zor zııan keltirgen sońǵy COVID-19 epıdemııasy munyń naqty dáleli bola alatyny sózsiz.
Amankeldi SADANOV,
«Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
