Tarıh • 17 Naýryz, 2020

Qamzınniń «Altyn Juldyzy» Qazaqstanǵa qashan qaıtarylady?

36 retkórsetildi

Sońǵy jyldary Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysty tyń derekter men qujattar burynǵy keńestik elderdegi arhıvterden taby­lyp, tolyqtyrylýda. Alaıda, biz batyrlarymyzdyń murasyn tolyq túgendep bolǵanymyz joq. Osy oraıda sóz qozǵaǵanda Keńes Odaǵy­nyń Batyry, nebári 24 jasynda maıdanda mert bolǵan Qanash Qamzınge tıesili muranyń Máskeýde jatqany qynjyltpaı qoımaıdy.

Qarapaıym, elgezek bozbala

Qanash Qamzınniń balalyq shaǵy áke-shesheden erte qalýy sebepti aýyr jaǵdaıda ótken. Bulardyń otbasynda 4 ul, 4 qyz bolǵan. Qanash – úıdiń ortanshysy, ol aǵalary – Maǵaý men Muqannyń (ekeýi de soǵysqa qatysqan) izin basyp, er jetedi. Eń kenje inisi Shora – jasy kishi bolýyna oraı elde tyl eńbegine aralasqan.

Qanash Qamzın 1919 jyldyń 29 qarashasynda qazirgi Aqsý qalasy Jolqudyq aýylynda (buryn Kaganovıch, keıin Ermak aýdany bolyp atalǵan) dúnıe esigin ashady. Ákesi Qamza men anasy Saǵılanyń ǵumyry uzaq bolmaǵan. Qanashtyń ómir deregine úńilgende, Pavlodardaǵy «Qazkommýna» mektebine 1931 jyly oqýǵa túsip, ony 1934 jyly bitirip shyǵady. Bul kezde aǵasy Maǵaý Ermak aýdanynyń Qurkól aýylynda ustazdyq qyzmet atqaryp júredi. Batyrdyń kelini, Shora Qamzınniń báıbishesi Bıǵaısha apaıdyń áńgimeleýinshe, Pavlodardaǵy mektebin aıaqtaǵan soń Qanash Almatyǵa jol tartyp, Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń (QazPI) janyndaǵy pedagogıkalyq jumysshylar fakýltetine oqýǵa túsedi. Ony 1938 jyly támam­dap, aǵasynyń izimen muǵalimdikti tańdaıdy. Sodan QazPI-diń geografııa fakýltetinde bilim alýyn jalǵastyrady...

Qanash soǵysta batyr atanǵan soń qurby-qur­dastary jazyp qaldyrǵan estelikterde onyń qandaı azamat bolǵandyǵy aıtylady. Máselen, 1938-1941 jyldary Q.Qamzınmen birge ınstıtýtta bilim alǵan Zoıa Vladımırovna Kýznesova bylaı deıdi: «Qanash qarapaıym, elgezek bozbala retinde esimde qalypty. Ol geografııa ǵylymyn erekshe jigermen meńgeretin edi, kóp oqıtyn, tynymsyz izdenetin. Onyń júregi keń edi: joldastaryna kez kelgen ýaqytta qol ushyn berýge daıar edi. Qanashty bári jaqsy kórdi».

Jas Qanashtyń muǵalim bolsam degen armany oryn­dalmaıdy. El basyna kún týǵanyn jan-júregimen sezingen ójet jas dıplomyn alyp úlger­mesten, soǵysqa suranady. Jas jigit Almaty qalalyq áskerı komıssarıaty arqyly maıdanǵa attanady.

 Dnestr úshin aıqas

Ýchılıshede kadr ázirleýge qala berýine bolatyn múmkindik týsa da Q.Qamzın ózi suranyp maı­danǵa attandy. Tıisti áskerı daıarlyqtan ótken­nen keıin 1943 jyly leıtenant Qanash Qamzın maıdanǵa aralasty. Ol 3-shi Ýkraına maıdany 52-shi atqyshtar dıvızııasy 429-shy atqyshtar pol­kiniń quramynda óz jaýyngerlerin soǵysqa bastaıdy.

Germanııamen soǵysta sheshýshi shaıqastardyń biri Shyǵys Eýropadaǵy Dnestr ózeni boıynda ótken. Naqtylaı aıtqanda, surapyl shaıqas ózen jıegindegi Moldavııanyń jerinde boldy. Bul alapat urys «Iаssy-Kıshınev operasııasy» ataýymen tarıhta qaldy. Keńes Odaǵy qura­myndaǵy Moldavııany azat etý shaıqasy 1944 jyly kóktemde bastalǵan. 2-shi Ýkraına maı­danynyń áskerleri Rýmynııanyń Iаssy qalasynyń mańaıyna jetedi. Al 3-shi Ýkraına maıdanynyń jaýyngerleri Odessa qalasyn fashısterden tazartqannan keıin Dnestr ózeniniń sol jaǵalaýyna jaqyndaıdy. Operasııa nemis fashısterine jáne onymen odaqtas áskerı toptarǵa oısyrata soqqy berýge baǵyttaldy. Bul ońaı qol jetkizetin maq­sat emes-tuǵyn. Bul ýaqytta Q.Qamzın 3-shi Ýkraına maıdany 52-shi atqyshtar dıvızııasynyń 429-shy atqyshtar polkinde rota komandıri edi. Áskerı estelikterden onyń sol kezde-aq óziniń erjúrektigimen, jaýyngerlerdi shabýylǵa bas­taýdaǵy batyl áreketterimen nazarǵa ilikkenin oqýǵa bolady.

Dnestr aıdynyn jaýdyń kúshi kúndiz-túni baqylaýynda ustaıdy. Iаǵnı Keńes áskeriniń ózen aıdynyna túskenin kórse, birden jańbyrsha jaýǵan oqtyń astyna alady. Kóp áskerdi qyrǵynǵa salýǵa Keńes qolbasshylyǵy múddeli emes. Qaıtpek kerek? Áýeli, shaǵyn quramda jaýyngerlerdi ótkizip, olar ózen jaǵasyndaǵy bekinisterdi buzyp-jarýy tıis. Sosyn kómekke keńestik qalyń ásker jete qalmaq. Shaǵyn quramdaǵy jaýyngerlerge túnde attanýǵa buıryq beriledi. Quramynda Qanash Qamzınniń rotasy bar batalon 1944 jyldyń 12 sáýirinde Dnestr ózenine jaqyndaıdy. Tıraspol aýdany Bychek selosynyń mańynan shyǵady. Batalonǵa Dnestrdi keship ótip, fashısterdiń qolyndaǵy plasdarmdy basyp alý mindeti júkteledi. Aǵashtardy kesip, qoldan sal qaıyqtar jasalady. Árqaısysyna birneshe jaýyngerden otyratyn bolyp kelisiledi.

Qas qaraıǵan soń alǵashqy 16 jaýynger mingen sal qaıyq ózen aıdynyna shyǵady. Sol-aq eken, jarqyldaǵan jaryqtar paıda bolyp, jaý oq búrkıdi. Boraǵan oqtan, snarıadtan bas kóterý múmkin emes. Jaý jaǵy ózen ortasyna jetken qaıyqtyń kúl-talqanyn shyǵardy. Alǵashqy qaıyqtaǵylardyń kebin kıerin Qamzın bastaǵan jaýyngerler anyq túsinip tur. Biraq sheginerge jol joq. Ne ótedi, ne jaý oǵynan qaza taýyp, sý túbine ketedi. Táýekelge bekingen jigitter ózenge saldaryn túsiredi. Mine, júzip keledi. Leıtenant Q.Qamzın bastaǵan jaýyngerlerdiń deni zýyldaǵan oqtyń arasynan aman ótip, oń jaǵalaýǵa aıaq basady. Oqys shabýyldan qaımyqqan fashıster keıin sheginip, bularǵa shaǵyn alańdy qaldyrady. Dál osy aýmaqta rota jaýyngerleri bekinis qurýǵa kóshedi.

«1944 jylǵy sáýirdiń 12-sinen 13-ine qaraǵan túni qatty artıllerııalyq jáne mınomettik-pýlemettik atqylaýlarǵa qaramastan birinshi eshelondy ózi (Q.Qamzın) bastap shyqty. О́zendi keship ótken soń ol birden ózenniń oń jaǵalaýyndaǵy plasdarmdy basyp alý úshin jáne keńeıtý úshin rotasyn shabýylǵa kóterdi. О́ziniń erlik isterimen, batyldyǵymen jaýyngerlerdi jigerlendirdi. О́zenniń oń jaǵalaýynda jaýdyń myqtap bekingenine (eki qatar transheıalar, dottar, dzottar, t.b.) qaramastan ol óz rotasymen birinshi jáne ekinshi transheıalardy buzyp ótip, Gýra-Vykýlaı (Gýra-Bykýlıı – avt.) selosynyń oń jaǵyna kirdi».

Bul derekter 429-atqyshtar polkiniń komandıri, polkovnık Azatıannyń Q.Qamzınniń erligi týraly baıandamasynan alynǵan.

Dnestrdi azat etýdegi kórsetken qaısarlyǵy men erligi úshin batalonnyń 14 jaýyngeri men ofıserine Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi. Qaharman Qanash Qamzın nebári 24 jas­ta edi. 429-atqyshtar polkiniń komandıri, polkovnık Azatıan Qanash Qamzındi Dnestr ózenin keship ótýde kórsetken erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry usynady. «Za to chto pervym so svoeı rotoı perepravılsıa na pravyı bereg, za to chto zahvatıl gospodstvýıýshýıý vysotý ı ýderjal ee do podhoda osnovnyh sıl, za neposredstvennoe ýchastıe po zahvatý ı rasshırenııý plasdarma, za ýnıchtojenııa 20 nemsev ýnter-ofıserov ı ofıserov protıvnıka, dostoın prısvoenııa zvanııa «GEROI SOVETSKOGO SOIýZA». Komandır 429-strelkovogo polka, polkovnık Azatıan» (http://podvignaroda.mil.ru).

1944 jyldyń 13 qyrkúıeginde jaryq kórgen KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń ókimimen berilgen tapsyrmalardy úlgili oryndaǵany jáne batyrlyǵy men erjúrektigi úshin Qanash Qamzınge Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi, sondaı-aq «Lenın» ordeni jáne «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn aıqyndaý úshin taǵaıyndalǵan «Altyn Juldyz» medalimen qosa marapattalady.

Qazaqstandyq batyr Qanash Qamzın Mol­dova jerinde máńgi qaldy. Onyń súıegi óziniń sarbazdarymen birge Gýra-Bykýlıı aýylynda jerlengen. Selonyń ortalyq kóshesi Qanash Qamzınniń esimimen atalady. Jeńistiń 63 jyl­dyǵyna oraı batyrǵa qurmet retinde memorıaldyq taqta ornatylǵan. Keńes Odaǵynyń Batyry Q.Qamzınniń esimi Moldavııanyń astanasy Kı­shınev qalasyndaǵy Jeńis arkasyna qashalyp jazylǵan. Aıta keterligi, moldavııalyqtar óz jerlerin fashısterden azat etken qaharmandar jaıly birqatar eńbekter jarııalaǵan.

 «Altyn Juldyzdy» Reseı bermeı me?

Anyqtalǵandaı, Keńes Odaǵynyń Batyry Qanash Qamzınniń «Altyn Juldyz» medali men oǵan qosa berilgen «Lenın» ordeni osy kúnge deıin Reseı Federasııasy ıeliginde qalyp otyr. Bul jaıtty bizge jetkizgen batyrdyń kelini Bıǵaısha Qamzına: «Soǵys aıaqtalǵan soń batyrdyń marapaty da jetedi. Biraq tártip boıynsha «Altyn juldyz» medali men «Lenın» ordeni áke-sheshesine tapsyrylýy tıis eken. Sóıtip, ol marapattar Keńes Odaǵynyń Qorǵanys mınıstrliginde qaldy. Aǵa-inilerine tek «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn rastaıtyn kýálik-qujat qana tabys etiledi eken. Alaıda otbasyna ony da bermeıdi. Tek «Batyrdyń esimimen bir mektepti atasańdar ǵana sol oqý ornyna beriledi» degendi aıtady. Sodan 1963 jyly Jolqudyq aýylyndaǵy 8 jyldyq mektepke esimi beriledi. Al 1966 jyly batyrdyń álgi kýálik-qujaty mektep basshylyǵyna tapsyrylady. Ol qazir sonda saqtaýly. Al «Altyn Juldyz» medali men «Lenın» ordeni Máskeýde qalǵan bolýy kerek. Qazirgi zaman basqa. Qazaqstan Qorǵanys mınıstrligi batyrdyń «Altyn Juldyzyn» Máskeýden alǵyzýyna múmkindigi jetedi. Osy kúnge deıin «Altyn Juldyz» elge jetpegenine qamyǵamyn. Talaptaryń janyp, sol marapatty elge jetkize alsańdar durys bolar edi. Ol kúnge jete almaı qalsam, duǵanyń arasynda «Apa, biz maqsatty oryndadyq, medal men ordendi qaıtaryp ákeldik» dep aıtarsyńdar», deıdi.

Osy oraıda «Altyn Juldyz» taǵdyryn bilmek maqsatynda Pavlodar oblysy boıynsha áskerı komıssarıatqa resmı hat joldaǵanymyzdy aıtyp ótelik. Reseı zańyna sáıkes, batyrdyń marapaty tek ata-anasyna, áıeline nemese bala­lary­na ǵana berilýi tıis. Pavlodarlyq qorǵanys isteri departamenti «Altyn Juldyzdy» oblys ortalyǵyndaǵy «Áskerı dańq» mýzeıine tapsyrý týraly ótinish usyndy. Osy quzyrly organ arqyly ári qaraı Reseıge de shyǵyp, resmı jaýap ala aldyq.

О́kinishke qaraı, jaýap biz kútkendeı bolmady. Bir sózben aıtqanda, «Altyn Juldyzdy» qaı­tarýdyń zańdyq negizi joq kórinedi. Hatta bylaı delingen:

«Sizdiń Qanash Qamzınniń «Altyn Juldyz» medali jáne «Lenın» ordeni  úzdik belgilerin Qazaqstan Respýblıkasy Pavlodar oblysynyń «Áskerı Dańq» mýzeıine tabystaý týraly ótinishińiz Reseı Prezıdentiniń Memlekettik nagradalar jónindegi basqarmasynda qaraldy. Osy máselege qatysty túsindirerimiz, Reseı Federasııasynyń qoldanystaǵy zańnamasyna sáıkes, memlekettik nagradalardy tek qana Reseı Federasııasy aýmaǵynda ornalasqan memlekettik nemese mýnısıpaldy mýzeılerde saqtalýy jáne jádiger retinde tabys etilýi múmkin. Muragerlerdiń kelisimi boıynsha otbasy saqtaýyndaǵy memlekettik nagradalar ǵana tabys etiledi. Memlekettik nagradalardy basqa memleketter aýmaǵynda ornalasqan mýzeılerge tabys etý zańnama boıynsha qarastyrylmaǵan.

Reseı Federasııasy Prezıdentiniń Memlekettik nagradalar jónindegi basqarmasy basshysynyń orynbasary R.LATYPOV»

(27.06.2015).

Osylaısha, ataqty jerlesimiz Qanash Qamzınniń «Altyn Juldyz» medali men «Lenın» ordeni áli de bolsa Máskeýde qalyp otyr. Qazaqstan men Reseıdiń arasynda dostyq qarym-qatynas jarasyp turǵan ýaqytta osy bir qundy muramyzdy nege elimizge ákele almaı júrgenimiz qynjyltady.

Eger zańdyq negizi tabylyp, osy «Altyn Juldyz» Pavlodar oblysynyń Áskerı dańq mýzeıine ákelinip jatsa, jas urpaq tamasha jańalyqqa kýá bolar edi. Olar beıbit zamanda Jeńistiń asqaq rýhyn seziner edi! Amal ne? Dese de, Jeńistiń 75 jyldyǵyna oraı Qazaqstan Úkimetine Reseıdiń joǵarǵy bılik ókilderimen ortaq kelisim taýyp, Keńes Odaǵynyń Batyry Qanash Qamzınniń «Altyn Juldyzyn» elge qaıtarýǵa bolady dep senemiz. Batyrdyń marapatyn elge qaıtaratyn, rýhyn shat qylatyn ýaqyt jetti!

 

Nurbol JAIYQBAEV,

Pavlodar oblystyq «Saryarqa samaly» gazetiniń bas redaktory

Sońǵy jańalyqtar

Taraz qalasy karantınge jabylady

Aımaqtar • Búgin, 21:48

Asqar Altaı. VIRÝS-MÝTANT (Novella)

Ádebıet • Búgin, 19:07

Tankerlerdiń qaıda baratyny belgisiz

Ekonomıka • Búgin, 18:32

Ár teńge úshin esep berýge daıynbyz

Ekonomıka • Búgin, 17:01

Esik nege «tesik»?

Qoǵam • Búgin, 15:25

Betperde kıgen kóktem - 5

Qoǵam • Búgin, 15:10

Qyzylorda oblysy: Taǵy 3 adam vırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 13:31

COVID-19 vırýsy mysyqtan tabyldy

Álem • Búgin, 12:03

Syrdarııaǵa jylanbalyq qaıdan kelgen?

Aımaqtar • Búgin, 11:32

Koronavırýs hám kóshe sýretteri

Álem • Búgin, 10:51

Uqsas jańalyqtar