Odaq ydyraǵannan keıin Qazaqstanǵa tıgen basty mura aýqymy jaǵynan kóz kórip-bilmegen júıeli daǵdarys boldy. Bizdiń enshimizge kúıregen ekonomıka, basqarýdyń eskilikti júıesi jáne qol-aıaǵy qursaýly memlekettik apparat tıdi. Bul biz bastan ótkergen alǵashqy eń aýyr da sozylmaly barlyq saladaǵy daǵdarys edi. Sol kezde bizge qıynshylyqtarǵa tótep berip qana qoımaı, sonymen birge makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etip, uzaq merzimdi strategııalyq maqsattar qurý úshin negiz qalaýǵa jaǵdaı jasaǵan betburystyq sıpattaǵy reformalardy júrgizý kerek boldy. Menińshe, sol reformalardyń arqasynda, qazir bizde ekonomıkalyq sana men jekemenshik uǵymy qalyptasty. Al endi ǵana azattyq alǵan táýelsiz jas memleketti qurý, onyń kúrmeýi qatty kúrdeli túıinderin durys sheshe bilý eldiń bolashaqtaǵy taǵdyryn aıqyndaıtyny sózsiz.
Qazaqstan tarıhynyń jańa dáýiri Táýelsizdik alǵan kúninen bastalady. Táýelsizdik – uly uǵym. Mıllıondaǵan halqy bola tura, táýelsizdikti armandaýmen ótken, búgingi kúni de táýelsizdik kózinen bul-bul ushyp, sol kúndi arman qanatyna baılap, kúres jolynda júrgender qanshama. Táýelsiz halyqtyń boıynda qýanyshtan, ǵasyrlar boıy ańsaǵan armanynyń oryndalýynan týyndaıtyn orasan zor erik-jiger, qulshynys, shabyt, jasampazdyq paıda bolady. Bir sózben aıtqanda táýelsizdik degenimiz – durys baǵyt-baǵdar berilse, taý qoparar kúsh. Osyny durys paıdalana bilgen N.Á.Nazarbaev táýelsiz Qazaqstannyń Prezıdenti qyzmetine taǵaıyndalǵannan bastap Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq derbestigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan batyl da belsendi zor qadamdar jasady. Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵan alǵashqy kúnnen-aq memlekettiń syrtqy saıasatyn negizdeý basty mindettiń birine aınaldy. Eń birinshi elimizdiń 14,5 myń shaqyrym shekarasyn shegendep, Qytaı, Reseı sııaqty alyp memlekettermen, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan tárizdi baýyrlas eldermen tatý kórshilik qatynas jolǵa qoıyldy. Ýaqyt talabyna saı júrgizilgen syndarly saıasattyń nátıjesinde qysqa merzim ishinde memleketimiz álemdik qoǵamdastyqqa berik enip, ózin beıbitsúıgish, táýelsiz, quqyqtyq memleket retinde tanyta bildi. Respýblıka jer sharyndaǵy qazirgi kúngi barsha bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolyp qabyldandy. Sonyń ishinde atap aıtqanda, Qazaqstannyń BUU-daǵy ózindik orny qalyptasty. Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵan sebebim – táýelsizdikti baıandy etý kim-kimge de ońaı tıgen joq. Qınalǵan kezde tyǵyryqtan shyǵar jol izdeý barysynda ártúrli kelispeýshilikter oryn aldy. Eń bastysy, osyndaı kelispeýshilikterdi daǵdarysqa ulastyrmaı, ýaqytyly sheship otyrý, el bolashaǵyna qatysy bar durys sheshimder qabyldaı bilý kóregendikti, ábjildikti talap etetini sózsiz. Elbasy táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinde: «Kúshimiz – jaýapkershilikte, birligimiz – áralýandyqta, erkindigimiz – kelisimde, abyroıymyz – ıgilikte, qaýipsizdigimiz – ashyqtyqta, táýelsizdigimiz – seriktestikte» degen pikiri áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq.
1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań Eýrazııa qurlyǵynyń júrek tusyndaǵy ejelden Uly dala atanǵan ulan-ǵaıyr ólkede jańa memlekettiń dúnıege kelgenin áıgiledi. Sanaýly saǵattardan keıin álemniń ár tarapyndaǵy memleketterden kelip túsken ejelden azattyq ańsaǵan qaharman halyqtyń táýelsizdigin tanyǵan qýanyshty habarlar álemdik aqparat quraldary arqyly dúnıeniń tórt buryshyna túgel tarap jatty. Biz táýelsiz elimizdiń búgingi bıiginde turyp, osy kúndi armandaǵan babalarymyzdyń bıik murattary aldynda, jan alysyp, jan berisken almaǵaıyp zamandarda azattyq úshin kúresken atalarymyzdyń áz amanaty aldynda, el bostandyǵy jolynda qurban bolǵan esil erlerimizdiń máńgi óshpes rýhy aldynda basymyzdy ıip, taǵzym etemiz. Respýblıka halqynyń búgingi tańda qol jetkizgen tolaıym tabystaryn sóz etkende, ótken tarıhty eske túsirmeı tura almaısyń. Sol arqyly táýelsizdiktiń qanshalyqty qymbat, baǵa jetpes uǵym ekenin, onyń udaıy jasampazdyqqa jeteleıtinin búkil bolmysyńmen uǵyna túsesiń. Qazaqstan táýelsizdik jyldary ekonomıkalyq, áleýmettik qýatty reformalardy jedel de tıimdi iske qosyp, qaı salada da TMD elderi ishinde kóshbasshy atandy. Biz, bul bıikterge halqymyzdyń tatýlyǵy, yntymaǵy men birligi, otandastarymyzdyń janqııarlyq eńbegi arqasynda qol jetkizdik. Búginde halyqaralyq qoǵamdastyq Qazaqstandy ortazııalyq kóshbasshy, shynaıy áriptes, tatý kórshi, taǵylymdy dos retinde tanıdy. Qudaıǵa shúkir, dala tósinde álemge ashyq ta, bolashaǵy bekem jańa memleket qurdyq. О́z kezeginde, osy memlekettiń kók týyn bıiktete túsý mindeti árbir Qazaqstan azamatyna taǵdyr syılaǵan uly baqyt desek te bolady. Al baq, halqymyz aıtqandaı, «baǵalaı bilgenniń basynda turady». Máselen, Parlament jáne saıası partııalar róliniń kúsheıtilýi, sot bıligi tarmaǵy táýelsizdiginiń nyǵaıýy, máslıhattardyń kúsheıtilýi, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń damytylýy, quqyq qorǵaý júıesinde azamattardyń quqyǵyn qorǵaý tetikteriniń jetildirilýi osy jáne basqa da sharalar elimizdi aıtarlyqtaı ilgeri jyljytty. Bul bizdiń táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen jetistikterimizdiń biri bolyp tabylady. Biz órkenıet álemine qaraı bet burǵan jańa kelbetti el qura bildik.
Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev týǵan eliniń paıdasyna sheshiler árbir urymtal tusty sátimen paıdalana bildi. Sonyń biri 40 jyl boıy halqymyzǵa sor bolyp jabysqan, atom qarýyn synaqtan ótkizetin Semeı polıgonyn jabý máselesi edi. Bul problema kóp jyldar boıy únemi qyzý pikirtalas týdyryp, halyqtyń ashý-yzasyn ábden shegine jetkizgen bolatyn. N.Á.Nazarbaevtyń Prezıdent retindegi alǵashqy pármenderiniń biri 1991 jyldyń 29 tamyzynda Semeı mańyndaǵy polıgondy jabý týraly Jarlyqqa qol qoıýy boldy. Astanany arqaǵa kóshirý, el damýynyń 2030, 2050 jylǵa deıingi strategııasy tárizdi alys bolashaqty kózdegen jobalar Tuńǵysh Prezıdentimizdiń sarabdal saıasatynyń jemisi. Elordany Arqaǵa kóshirýdi alaıyq. Elordany munda kóshirýdiń astarynda, meniń oıymsha, resmı derekterde aıtylǵan málimetterden basqa, elimizdiń táýelsizdigin baıandy, máńgilik etý ıdeıasy tur. Sol kezde Soltústik oblystarda jergilikti halyqtyń sany 15-20 paıyzdyń ol jaq, bul jaǵy bolatyn. Qazaqtyń osy bir quıqaly ólkesine ishten de, syrttan da kóz alartýshylardyń az bolmaǵanyn nesine jasyramyz? Mine, osyndaı almaǵaıyp kezde Tuńǵysh Prezıdent qabyldaǵan shuǵyl sheshim búginde óz nátıjesin berip otyr.
Búginde Saryarqa tósindegi alyp qurylys alańyna aınalǵan sulý da ásem elordanyń kelbetine qarap, súısinetinder de, tańyrqap bas shaıqaıtyndar da jeterlik. Súısinetin sebebi, aınaldyrǵan 20 shaqty jyldyń bederinde qala adam tanymastaı ózgerip, ondaǵy burynǵy jupyny tirshilik kóz aldymda qulpyrǵan ǵajap kóriniske ulasty.
Al Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty qazaq halqyna joǵarydan, ıaǵnı Máskeýden taǵylǵan «ultshyl» degen qara kúıeni Elbasy qatelikpen qabyldanǵan sheshim retinde Máskeýdiń óz qolymen aldyrtyp tastady. Keńes ókimetiniń keneýi kete qoımaǵan 1989 jyly qabyldanǵan «Tilder týraly» Zańda qazaq tiliniń memlekettik til dep jarııalanýy kezinde týyndaǵan aıtys-tartysta Tuńǵysh Prezıdent óz jerinde azshylyqqa ushyrap otyrǵan qazaqtardyń týǵan tilin memlekettik til dep jarııalaýǵa ábden quqyly ekenin dáleldep, depýtattardyń qazaq tilin memlekettik til dárejesine kótergen zańdy qabyldaý kerektigine kózderin jetkizdi. Jalpy, elimizdiń táýelsizdikke baǵyt alǵan jyldarynan bastap, kúni búginge deıingi shejiresin túzer bolsaq, onda Elbasy men Táýelsizdiktiń egiz uǵym ekeni anyq baıqalady.
Qýanysh AITAHANOV,
qoǵam jáne memleket qaıratkeri
