Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Basty ustanym – kópvektorly saıasat
Táýelsizdik alǵanyna kóp bola qoımasa da, erte eseıip eńsesin tiktegen elimizdiń talaı halyqaralyq iri is-sharalarda tóbe kórsetýi, biraz eldiń basyn biriktirgen bedeldi uıymdarǵa tóraǵalyq etýi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń álemdik deńgeıdegi qaıratker ekenin kórsetedi. Halyqaralyq kólemde tyǵyryqqa tiregen qandaı kúrmeýi qıyn kúrdeli másele bolsyn, Tuńǵysh Prezıdent qashanda beıjaı qalmaı, tyńnan oı qozǵap, jańa ıdeıalaryn alǵa tartty.
Kóregen kóshbasshynyń Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhyndaǵy eń úlken eńbekteriniń biri azattyqtyń asyl muratyndaı jańa elordany salýy boldy. Elbasynyń taqyr jerden tańǵajaıyp qala turǵyzǵany eldiń eńsesin kóterip, áleýetin kúsheıtýge zor serpin berdi. Az ýaqyttyń ishinde ajary ashylǵan jańa astana Qazaqstannyń saıası qalasy ǵana emes, dúnıejúzilik teketiresterge tóbe bı bolǵan, eregiskendi eldestirgen halyqaralyq dıplomatııanyń bitimger ordasyna aınalǵan. Osynaý sán-saltanaty kelisken, abyroıy asqan pań qala búginde Nur-Sultan dep atalady.
Tuńǵysh Prezıdent aldaǵy damý baǵdarymyz aıqyndalatyn tarıhı kezeńde túrli salada synap kórgen, osy kúnge deıin ádepti, ádiletti, eldestirgish, parasatty tulǵa retinde tanylǵan Qasym-Jomart Toqaevqa zor senim bildirdi. Bul tańdaýy Prezıdent saılaýy kezinde halyqtyń oıymen bir jerden shyqty.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ustanǵan kópvektorly saıasatynyń nátıjesinde Qazaqstan halyqaralyq arenada ustanymyn nyǵaıtyp, beıbitshil jáne ashyq memleket, jahandyq jáne óńirlik isterde senimdi áriptes retinde ornyqty. Osy baǵytty ýaqyt talabyna saı jalǵastyrý Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev usynǵan jańa syrtqy saıasattyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda kózdelip otyr. Atalǵan qujatqa sáıkes, halyqaralyq arenadaǵy elimizdiń basym baǵyttary belgilendi.
Elimiz syrtqy saıasatty syndarly ári belsendi júzege asyryp, qaýipsizdik, yntymaqtastyq jáne damý salalarynda jahandyq jáne óńirlik kún tártibin qalyptastyrý men iske asyrýǵa erekshe úles qosyp keledi. Osy oraıda, ulttyq múddeni qorǵaı otyryp, syrtqy saıası jáne ekonomıkalyq basymdyqtardy ilgeriletýge basty nazar aýdarylatyny belgili.
Tujyrymdamada osy máseleler keńinen qarastyrylǵan. Elimizdiń strategııalyq saıası maqsaty retinde táýelsizdikti, memlekettiń egemendigin jáne aýmaqtyq tutastyǵyn nyǵaıtý, syrtqy saıası baǵyttyń derbestigin saqtaý kózdelmek. Sondaı-aq Ortalyq Azııada Qazaqstannyń kóshbasshylyq ornyn nyǵaıtý jáne uzaq merzimdi múddelerine erekshe ekpin beriledi.
Qazirgi tańda Qazaqstan halyqaralyq jáne óńirlik turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge eleýli úles qosyp otyrǵanyn halyqaralyq qoǵamdastyq áldeqashan moıyndady. Tujyrymdamada bul baǵytqa da nazar aýdarylmaq. Sonymen qatar shet memlekettermen ekijaqty jáne kópjaqty formatta dostyq, ózara tıimdi qarym-qatynasty saqtaý, memleketaralyq birlestikter jáne halyqaralyq uıymdarmen keshendi ózara is-qımyldy damytý qarastyrylǵan.
Q.Toqaev Saılaýaldy baǵdarlamasynda kópvektorlyq saıasat qaǵıdasyn ustana otyryp, strategııalyq seriktes elder – Reseı, Qytaı, AQSh, Ortalyq Azııa memleketterimen, Eýropalyq odaq, Azııa jáne Taıaý Shyǵys memleketterimen teń, dostyq qarym-qatynasty, sonymen qatar BUU, TMD, EAEO, ShYU, EQYU, AО́SShK sekildi basqa da halyqaralyq uıymdarmen baılanysty nyǵaıta túsetinin málimdegen-di. Osynda aıtylǵan ýádeler júzege asa bastady.
Tatý kórshilik – tabysty damýdyń joly
Q.Toqaevtyń Prezıdent retindegi alǵashqy sheteldik sapary Reseıden bastaldy. Munyń sebepteri jeterlik: álemde qurlyqtaǵy eń uzyn ortaq shekara, bir ekonomıkalyq uıym aıasyndaǵy odaqtastyq, kórshi, strategııalyq áriptes. Qazaqstannyń saýda aınalymyndaǵy Reseıdiń menshikti úlesi 19 paıyzdy quraıdy. Investısııalyq yntymaqtastyq qarqyndy damyp keledi. Elimizde reseılikter qarjy quıǵan 9 myńnan astam kásiporyn tabysty jumys istep otyr. Munyń bári, árıne eskerildi.
Osy oraıda, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń Qasym-Jomart Toqaevtyń Memleket basshysy retinde Reseıge alǵashqy saparyna sımvoldyq mán bergenin aıta ketken jón. «Siz qarym-qatynasymyzdyń deńgeıin bilesiz jáne ózińiz de buǵan kóp úles qostyńyz... Sizdiń búgingi saparyńyz keń aýqymdaǵy ekijaqty odaqtastyq baılanystarymyzdy nyǵaıtýǵa septigin tıgizetinine senimdimin», degen edi V.Pýtın.
Ekinshi sheteldik sapar Tashkentte jalǵasty. О́zbekstan – baýyrlas memleket ári Ortalyq Azııadaǵy halqy eń kóp el. Irgeles jatqan memleketterdiń «aýyly aralas, qoıy qoralas». Ekonomıkalyq baılanys ta jańa kezeńge qadam basyp keledi. Máselen, byltyr taýar aınalymy 2,5 mıllıard dollarǵa jetti. О́zbekstanǵa sapar barysynda onyń kólemin 5 mıllıard dollarǵa jetkizýge ýaǵdalasty. Sondaı-aq 2019 jyl Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy jyly bolyp jarııalandy. Bul – eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń jańa kezeńge aıaq basqanyn kórsetedi.
Syrtqy saıasattyń tujyrymdamasynda azııalyq qaýipsizdiktiń túıindi máselelerin sheshýge ekpin berilgen. Onyń ishinde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK) qaýipsizdik pen damý boıynsha óńirlik uıymǵa aınaldyrý arqyly keshendi tásilderin izdeý jandanbaq.
Memleket basshysy retindegi kelesi saparlardyń Qyrǵyzstan men Tájikstanda jalǵasýynyń mańyzy da osynda. Birinshiden, Bishkekte Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysy ótti. Búginde ShYU halyqaralyq arenada aıtary bar irgeli uıymǵa aınalǵany belgili. Qazirgi tańda oǵan Eýrazııa qurlyǵyndaǵy kóptegen memleket múshelikke ótti. Bishkektegi jıynda uıymǵa múshe memleketterdiń qaýipsizdigi men turaqtylyǵy talqylandy. Qazirgideı almaǵaıyp zamanda aımaqtaǵy tynyshtyq kim-kimge de kerek. Qysqasha aıtqanda, uıym sammıtteriniń Qazaqstan syrtqy saıasatyndaǵy alar orny erekshe.
Budan bólek, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Hatshylyǵy men «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy memorandýmǵa qol qoıdy. Memleket basshysy Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenti Sooronbaı Jeenbekovpen, QHR tóraǵasy Sı Szınpınmen, sondaı-aq Aýǵanstan Islam Respýblıkasynyń prezıdenti Muhammed Ashraf Ǵanımen ekijaqty kezdesýler ótkizdi.
Al Dýshanbede Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń kezekti sammıtine qatysty. Sonymen qatar Qatar ámiri Tamım ben Hamad Ál Tanımen, Tájikstan Respýblıkasynyń prezıdenti Emomalı Rahmonmen, Túrkııa Respýblıkasynyń prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵanmen kezdesti.
Tujyrymdamada kórshi memlekettermen odaqtastyq qatynastardy, jan-jaqty strategııalyq áriptestikti keńeıtýge basymdyq beriledi. Ásirese Qytaı, Reseı, Ortalyq Azııa memleketterimen strategııalyq qarym-qatynastyń mańyzy zor. Mundaı basymdyqty ilgeriletýge Prezıdenttiń shetelge saparynda erekshe nazar aýdarylǵany belgili.
Máselen, Q.Toqaev Qytaıǵa memlekettik saparmen baryp qaıtty. Munyń da óz sebebi bar. Qytaı – kórshiles jatqan, álemniń alyp ekonomıkasynyń biri. Elimizge keletin taýardyń basym bóligi de osy elge tıesili. Qytaı – Qazaqstannyń syrtqy saýda jáne ekonomıka salasyndaǵy asa iri seriktesteriniń biri. Eki el arasyndaǵy saýda aınalymy byltyr 11,4 paıyzǵa artyp, 12 mıllıard dollarǵa jetti. Táýelsizdik jyldary Qytaı Qazaqstanǵa 20 mıllıard dollarǵa jýyq ınvestısııa saldy. Qazaqstan arqyly Qytaı jáne Azııanyń basqa da elderin Eýropamen, sondaı-aq Taıaý Shyǵyspen baılanystyratyn 5 temir jol jáne 6 halyqaralyq avtokólik joly ótedi. Bul Qazaqstan arqyly Qytaıdan Eýropaǵa jáne keri qaraı júkterdi 15 kúnde jetkizýge múmkindik beredi.
Qazaqstan joǵary sapaly bıdaı eksporty boıynsha álemdegi aldyńǵy 10 eldiń qataryna kiretini málim. Qytaıǵa sapar barysynda osy baǵytty jandandyrý máselesi aıtyldy. Byltyr Qytaıǵa eksporttalǵan bıdaı kólemi 550 myń tonnaǵa jetti. Endi ony 3,5 esege, ıaǵnı 2 mıllıon tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa áleýetimiz jetedi. Sondaı-aq jylyna 100 myń tonnaǵa deıin as tuzyn, sút ónimderin, qus etin, sıyr etin, qoı etin, shoshqa etin, un, dándi jáne burshaq, maıly daqyldar jetkizýge múmkindik bar. Munyń bári eki el arasyndaǵy kóp deńgeıli qarym-qatynastyń bite qaınasqanyn kórsetse kerek. Osy sapar barysynda ınfraqurylym, saýda, ınvestısııa, qarjy, aýyl sharýashylyǵy, tehnologııa salalaryn qamtıtyn birqatar mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy.
Memleket basshysy «ekologııalyq taza azyq-túlik óndirisin ulǵaıtyp, Qytaı naryǵyna shyǵarýǵa nıetti» ekenin atap ótti. Endeshe, syrtqy saıasattaǵy qadamdar memleketimizge, ulttyq bızneske, ár azamatqa naqty paıdasyn tıgizedi dep aıtsaq qatelespeımiz.
Salalardy ilgeriletýge serpin bergen sapar
Prezıdent shetelge sapary barysynda elimizge ınvestısııa tartýdy basty nazarda ustaǵanyn mynadan baıqaýǵa bolady. Q.Toqaevtyń Birikken Arab Ámirlikterine sapary barysynda kóptegen aýqymdy kelisimderge qol qoıyldy. Atap aıtqanda, munaı-hımııa, aýyl sharýashylyǵy, kólik-logıstıka, qarjy jáne ınvestısııa salalaryndaǵy ózara is-qımyldar men yntymaqtastyqqa erekshe nazar aýdaryldy.
Syrtqy saıası baılanys kórshi memlekettermen ǵana emes, alys shetelmen de jasalatyny aıtpasa da túsinikti. Ásirese Eýropalyq odaqpen (EO) jáne oǵan múshe memlekettermen keńeıtilgen áriptestik pen yntymaqtastyqty odan ári damytýdyń mańyzy erekshe. Syrtqy saıasattyń tujyrymdamasynda buǵan da ekpin berilgen. Osy turǵydan alǵanda, Prezıdenttiń Eýropa elderine jasaǵan sapary joǵaryda atalǵan máseleni ilgeriletýge arnalǵany anyq ańǵarylady.
Germanııaǵa sapary kezinde ekijaqty baılanystardy jandandyrýǵa jáne strategııalyq ekonomıkalyq seriktestik ornatý perspektıvalaryna basa mán berildi. Sondaı-aq bilim, ǵylym jáne mádenıet salalaryndaǵy ózara yqpaldastyq máselesi sóz boldy.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Mıýnhen konferensııasynyń aıasynda ótken óńirlik qaýipsizdik máselesi boıynsha «Geografııalyq ornalasýdyń mańyzy: Ortalyq Azııa týraly áńgime» paneldik pikirtalasynda sóz sóıledi. Memleket basshysy óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jaıynda óziniń oı-pikirin ortaǵa saldy.
Alystan at terletip, muhıt asyp kelgen AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pompeonyń arnaıy Aqordaǵa kelýi de kóp nárseni ańǵartsa kerek. Álemdik ústemdigin nyǵaıtýdy kózdeıtin Aq úı úshin Reseı men Qytaıdyń ortasynda qonys tepken Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy strategııalyq senimdi seriktes. Ár sózin muqııat sóıleıtin Maık Pompeonyń elimizde qolǵa alynǵan saıası reformalar týraly jyly pikirin bildirip, onyń iske asýyna sáttilik tileýi kóp nárseni ańǵartady.
Q.Toqaev óziniń Saılaýaldy baǵdarlamasynda da, ulyqtaý rásimindegi sóılegen sózinde de beıbitshil, teńgerimdi, syndarly syrtqy saıasat júrgizetinin aıtyp ótken-tuǵyn. Sondaı-aq saıası, saýda-ekonomıkalyq, mádenı, gýmanıtarlyq salalarda ulttyq múddeni qorǵaıtynyn da málimdedi. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, munyń alǵysharttary jasaldy. Buǵan elordada ótken kezdesýlerde de kýá boldyq.
Memleket basshysy búginge deıin kóptegen sheteldik qonaqpen kezdesken eken. Osy oraıda, Memleket basshysynyń kezdesýleri eki baǵytta órbigenin aıta ketken jón. Birinshisi – saıası baǵdar. Iаǵnı AQSh Memlekettik hatshysynyń orynbasary Devıd Heıl, Ortalyq Azııa memleketteriniń syrtqy ister mınıstrleri, Eýropalyq odaqtyń Ortalyq Azııa jónindegi arnaıy ókili Peter Býrıan, AQSh kongressmenderi Devın Nýnes pen Rık Kroýfordpen kezdesý arqyly pragmatıkalyq, konstrýktıvti, kópvektorly syrtqy saıası baǵytymyzdy jalǵastyra beretinimizdi baıqatty.
Memleket basshysynyń taǵy bir ereksheligi – qoǵamdaǵy jaǵdaıǵa beıjaı qaramaıdy. Máselen, Qytaıda sottalǵan Qazaqstan azamaty Aqjarqyn Turlybaıdy elimizge qaıtarý máselesi áli kúnge sheshimin tapqan joq. Prezıdent elimizge saparmen kelgen Qytaı kommýnıstik partııasy Ortalyq komıteti Saıası bıýrosynyń múshesi Iаn Szechımen áńgimelesý barysynda Aqjarqyn Turlybaıdyń taǵdyryna qatysty máseleni taǵy da kótergenin aıta ketken jón. Q.Toqaev byltyrǵy qyrkúıek aıynda Beıjińge jasaǵan saparynda QHR basshylyǵyn Aqjarqyn Turlybaıdyń isine gýmanızmmen qarap, ony Qazaqstanǵa qaıtarý máselesine yqpal etýge shaqyrdy. Bul da tólqujattyń birinshi betinde jazylǵan «Qazaqstannyń ár azamaty qorǵalady» degen uǵymǵa Prezıdenttiń berik ekenin anyq ańǵartady.
Ekinshi baǵyt – ınvestısııalyq-ekonomıkalyq baǵdar. Qazirgi tańda álem elderi oqshaý, eshkimmen aralaspaı ómir súre almaıtyny belgili. Halyqaralyq arenada ulttyq múddemizdi qatań saqtap ári qorǵaı otyryp, ınvestısııalyq saıasat júrgizýdiń mańyzy zor. Qazaqstan álemde ózin beıbitsúıgish, ashyq, senimdi memleket retinde úlken bedelge ıe jáne halyqaralyq isterde jaýapty seriktes retinde tanyldy. Q.Toqaev Saılaýaldy baǵdarlamasynda elimizge ınvestısııalar tartýda Qazaqstannyń osy ýaqytqa deıingi halyqaralyq senimin tıimdi paıdalanatynyn jetkizgen-tuǵyn. Osy baǵytty odan ári jalǵastyrý úshin Memleket basshysy Fransııanyń Ekonomıka jáne qarjy mınıstri Brýno Le Mer, Dúnıejúzilik banktiń vıse-prezıdenti Sırıl Mıýller, Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń prezıdenti Sýma Chakrabartı, Islam damý banki tobynyń prezıdenti Bandar Hadjar sekildi álemdik ekonomıkaǵa yqpaldy tulǵalar men «Anadolu Group» kompanııasynyń prezıdenti Týndjaı Ozılhan, ExxonMobil Production Company prezıdenti Nıl Daffın, «Shevron» kompanııasynyń dırektorlar keńesiniń tóraǵasy jáne bas atqarýshy dırektory Maıkl Ýırt sekildi elimizge ınvestısııa salǵan kompanııalar ókilderin qabyldap, aldaǵy damý baǵytymyzdy túsindirip berdi.
Jalpy, Prezıdent jarııalaǵan jańa syrtqy saıasattyń tujyrymdamasy 2020-2030 jyldarǵa arnalsa da, ony tıimdi júrgizý áldeqashan bastaldy dep nyq senimmen aıta alamyz. Q.Toqaev syrtqy saıasatta Qazaqstannyń geosaıası jaǵdaıynan týǵan, Elbasy Nursultan Nazarbaev belgilegen kópvektorly saıasattyń sabaqtastyǵyn jalǵastyra beretinin is júzinde kórsetti. Syrtqy saıasat salasynda bir jyl ishinde atqarylǵan sharalar osynyń aıǵaǵy dep aıtýǵa bolady.
Abaı ASANKELDIULY,
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
