Rýhanııat • 22 Naýryz, 2020

Tórlet, tyshqan jyly!

715 retkórsetildi

Mine, kún men tún teńeletin, tabıǵat gúldenetin, barsha jurt yryzdyqqa keneletin Ulystyń uly kúni – áz Naýryz kelip jetti. Baǵzy babalarymyzdyń bul kúnge aıryqsha mán bergeni týraly kóne jazbalarda jıi aıtylady. Mysaly, grek tarıhshysy Kvınt Kýrsıı Rýftyń «Eskendir joryǵy» degen eńbeginde Ulystyń uly kúni tań shapaǵy qylań bergen mezette qaǵan ordasyna kún beıneli tý tigilip, alańǵa shymqaı qyzyl kıim kıgen 365 bozbala shyǵyp, jyl ishindegi árbir táýliktiń shejire-baıany sııaqty 365 kúı tartqany týraly tamsana baıandalǵan. Sodan soń eldiń batagóı abyzy ortaǵa shyǵyp, el tilegin Táńirge jetkizer 9 kúıin qobyzben tartady eken. Al Tan-shý jylnamasynda túrkilerdiń kóktem mezgilinde tasattyq berip, Táńirge táý etetini aıtylǵan. Jer-jahan jańarǵan, kóńilder aǵarǵan, dúnıe tazarǵan bul kúndi atalarymyz qasıetti taýǵa baryp Táńirge táý etip, kókke aq shashyp, otqa maı tamyzyp toılaǵan eken. Rashıd ad-dın men Ábilǵazy bahadúr bul kúndi Ergeneqonnan shyǵýymen baılanystyryp, ony erkindikke qol jetkizgen mereke retinde áspetteıdi. Ábý Raıhan ál-Bırýnı túrki jurtynyń naýryzdy «jańa kún» dep toılaıtynyn jazǵan. 

Qalaı bolǵanda, áz Naýryzdyń túrkilik kúntizbege qatysy bary anyq. XIX ǵasyrda Chjao I esimdi áıgili qytaı ǵalymy «12 múshel jyl sanaý amaly batysta paıda bolyp, túrki jurty arqyly Qytaıǵa jetken» degen pikir aıtqan. Kóne «Jańa Tań patshalyǵynyń tarıhy» kitabynda da túrkilerdiń VIII ǵasyrda 12 janýarlyq jyl sanaý amalyn qoldanatyny aıtylady. Al Edýard Shavann bul kúntizbeniń túrkilik tamyryn bultartpas derektermen aıǵaqtaıdy. Ǵun zamanynan paıda bolǵan 12 jyldyq múshel túrki dáýirinde jetilip, kemeline kele túsken. Bul týraly Qashqarly Mahmut áıgili sózdiginde «túrik qaǵany halqymen keńes quryp: «keıingiler jańylmas úshin, on eki juldyz ben on eki aıdyń sanyndaı on eki jyldyń árqaısysyna at qoıaıyq. Jyl sanaýymyzdy osyǵan qarap júrgizeıik», depti. Sóıtip qaǵan jabaıy ańdardy Ile ózenine qaraı qýyńdar dep buıryq beredi. Ańdardyń on ekisi sýdy keship ótedi. О́zennen ótken árbir ańnyń aty bir jylǵa beriledi» dep jazady. Kók túrikterdiń osy jyl qaıyrýdy jıi qoldanǵanyn bilemiz.

Osy jyl sanaýy boıynsha bıyl dońyz doǵarylyp, tyshqannyń tabaldyryǵyn attaǵaly otyrmyz. Jylnamaǵa sensek, ertede dońyz jyldary qys jaısyz soǵyp, qatty juttar bolǵan eken. Sondyqtan halyq dońyzdyń atyn týra aıtpaı, «Qarakıik jyly» dep tergep atapty. Tipti kóne túrki bitiginde Dońyz jylyn «Laǵzyn jyly» dep tuńǵys-manjur tilinde ataýy da osy jyldyń aıbatynan seskengen kóshpeliniń jasaǵan yrym-tyıymy deýge bolar. Jalpy, dońyz, meshin, sýyrdy qazaq adamnan azǵan haıýan dep ápsanaǵa qosqan. Dońyz jyly týraly Bekasyl áýlıe Bıbolatuly da «Zıkzal» eńbeginde «Eger Dońyz jyly kirse, qys qatty bolady, qar qalyń jaýady. Ystyǵy kóterilý, jótel aýrýlary kóp bolady... Osy jyldar adamdar óz mekeninen basqa mekenge kóshýmen áýre bolady. Eldi qapalyq basady, qys uzaqqa sozylady» dep jazǵan eken. Rasynda, bıylǵy dońyz jyly tońmoıyn dońyzdyǵyn jasady: órkenıetterdiń teketiresi ýshyǵyp, ekonomıkalyq qıyndyqtar bolyp, álemdi sharpyǵan indet úreıdi údete tústi. Apattar kóp boldy, qar da kóp jaýdy. Sonyń bári osy jylmen ketsin...

Jańa músheldi bastap jatqan Tyshqan jylyna da úmitpen qaraımyz. Aılaker, aqyldy, eńbekqor bolýyna baılanysty tyshqandy múshel qaıyrýda jyl basy sanaǵan. «Túıe nege jyldan qur qaldy?» deıtin ańyzda ańqaý túıe aqyldy tyshqannan jeńilip, jyldan qur qalady. Sondyqtan túıeniń ústine shyǵyp, atqan tańdy, jaryq kúndi alǵash kórgen tyshqandy túrki jurty tutas sıkl – músheldiń basy sanaǵan. Mine, sol Tyshqan jylynyń tabaldyryǵyn attap, jańa múshelge enip baramyz. Bul jyl týraly da jaryqtyq Bekasyl áýlıe «Tyshqan jyly kelse, qysy qurǵaq,  jazy jaýyn-shashyndy bolady. Shóp qalyń ósedi. El ishinde mamyrajaı, keńshilik ornyǵady, shópter ýaqytynan erte kógeredi, sel, sý tasqyny bolady, qys sońynda qart tyshqan qalady», dep boljapty. Jalpy, halyq tyshqandy yryzdyq-nesibesi kóp, qambada dáni, qazynada qarjysy mol jınalatyn jaqsy jyl dep sanaǵan.

Babalarymyzdyń bir múshel aıaqtalyp, tutas kezeńniń paraǵy aýysqan óliara mezette ózgerister bolatynyn sezinip, «sharapattyń beti beri, kesapattyń beti ári bolsyn» dep aınalany alastap, bozala tańmen talasa turyp, izgi tilekter tileýi tegin emes. Endeshe, oqshaýlanyp otyrsaq ta otbasymyzben áz Naýryzdy jaqsy qarsy alyp, izgi tilegimizdi tileıik, jaqsylyqtan úmit úzbeıik, áleýmet! Eski jyl esirkesin, jańa jyl jarylqasyn! Tyshqan jyly tabysty bolaıyq!

Tórlet, jańa kezeń, músheldiń basy – Tyshqan jyly! 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar