Tanym • 26 Naýryz, 2020

Múshel esebi hám jyl qaıyrý

1658 retkórsetildi

12 jyl bir múshelge jatady. Iаǵnı, adam 12 jasqa tolyp, 13-ke aıaq basqanda alǵashqy músheldi toltyryp, «Bozbala» nemese «Boıjetken» atanady. Ekinshi múshel – 25 jas. Naǵyz jigittik kezeń. Úshinshi múshel – 37, tórtinshi múshel – 49, besinshi múshel – 60 jas... osylaı kete beredi. Ejelgi túrkiler 5 músheldi, ıaǵnı 60 jyldy bir sıkl (jaryn) dep atap («Grıgorıan» jyl esebindegi ǵasyr sııaqty), zaman barysyn jańartyp otyrǵan.

Dál osy jaryn esebin tıbet lamalary áli kúnge deıin qoldanady. О́ıtkeni, olardyń kóne kitabyndaǵy dinı ǵuryp-rásim oryndaý mezgili ejelgi jaryn esebimen jazylǵandyqtan, osylaı isteýge májbúr. Olardyń aıtýynsha, bul esep bizdiń qazirgi jyl sanaýymyz boıynsha 1027 jyldan bastalady.

Qazaq halqy ıslam dinin qabyldaǵannan keıin baıyrǵy túrkilik jyl sanaý esebine azdaǵan ózgeris engeni baıqalady. Musylmansha jyl sanaý Aı fazasynyń ózgerisine ıkemdelgendikten ony qabyldaý ońaı bolǵan sııaqty. О́ıtkeni, musylmandar qoldanǵan hıjra jylynyń aı esebi – týar aı nemese sınodtyq aı esebiniń negizinde jasalǵan. Bir aıy – 29 táýlik 12 saǵat 44 mınýt 3,0 sekýndqa teń. Ár aıdyń basy oraq músindes jańa týǵan aıdyń kóringen sátinen bastalady. Bul qubylysty turaqtandyrý úshin hıjra aılary – 29 nemese 30 táýlik bolyp almasyp otyrady. Sol sebepti hıjra jylynda – 354 táýlik jaı jyldar jáne 355 táýlik kisebe jyldary bolyp bólinedi. Bul esep bizdiń qoldanyp júrgen kúntizbeden (bir jyly 365 nemese 366 táýlikten turatyn) 10-11, keıbir jyldary 12 táýlikke qysqarady.

Osy oraıda ótken tarıhymyzdy bilip, bolǵan oqıǵalardyń ýaqytyn naqtylap, kóne qoljazbalardy zertteýmen aınalysatyn adamdar úshin «hıjra» jyl esebin, qazirgi qoldanyp júrgen  «grıgorıan» jyl esebine aınaldyrý tásilin, jyl qaıyrýdy bilý óte qajet.

Mysaly, Ábý Raıhan Berýnı hıjranyń 363 jyly týǵan delik. Osyny búgingi jyl sanaýǵa aınaldyraıyq. Ol úshin hıjra jylyn 33-ke (bul eki jyl esebiniń aıyrmasy) bólý kerek. Sodan shyqqan sandy hıjra jylynan alyp tasta da, jańa sanǵa 622 sanyn (hıjra jylynyń basy) qos. Nátıjesi:

                                      a)  362: 33 = 11,      

                                      b)  362 – 11 = 351,    

                                      v)  351 + 622 = 973 jyl.

Ábý Raıhan bizdiń jyl sanaýymyz boıynsha 973 jyly týǵan eken.

J = X – (X : 33) + 622

Endi «grıgorıan» jyl esebin «hıjraǵa» aınaldyryp kóreıik. Mysaly, siz 1965 jyly týǵansyz. Ol úshin:

a) 1965 – 622  = 1343

                                           b) 1343 : 33  = 42

                       v) 1343 + 42 =  1385 hıjra jyly

Eskertý: sandy 33-ke bólgende nátıje qaldyqpen shyqsa, qaldyq 17 sanynan kóp bolsa, nátıje bútin sanǵa aınaldyrylady. Qaldyq 16 sanynan az bolsa tek bútin bóligi alynady.

Sońǵy jańalyqtar

Betperde kıgen kóktem - 6

Qoǵam • Búgin, 17:09

D dárýmeni - ınfeksııalardyń «jaýy»

Koronavırýs • Búgin, 16:47

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:58

Azııanyń ahýaly qandaı bolmaq

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Olar úı betin kórmeı kúresýde

Aımaqtar • Búgin, 14:42

Karantın kartınasy (Trıptıh)  

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Kókshetaýda «Aseptdezın» shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 12:48

Almatydaǵy naýqastardyń jaǵdaıy baıandaldy

Koronavırýs • Búgin, 12:41

Haram nıet indeti

Aımaqtar • Búgin, 12:21

Atyraý: Depýtat kórsetken demeý

Qazaqstan • Búgin, 12:14

Atyraý: 1300 turǵyn testten ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:45

Uqsas jańalyqtar