Tanym • 27 Naýryz, 2020

«Metamorfozadan» bastalǵan qubylýlar

50 ret kórsetildi

Metamorfoza degen sóz ejelgi grek tilinen aýdarǵanda «almasý», «ózgerý», «qubylý» degen maǵynany bildiredi. Ejelgi grek, rım halyqtarynyń ańyzdarynda  metamorfozalar jıi kezdesedi. Ásirese batyrlardyń ózenge, taýǵa, ósimdikke, janýarǵa aınalyp ketkeni týraly metamorfozalar kóp.  Ejelgi Rımde ómir súrgen Ovıdıı aqyn sondaı metamorfozalardy jınaıdy. Olardyń sany 200-den astam. Ol osy qubylýlardy birinen keıin birin asa rettilikpen baıandap shyǵady. Nátıjesinde «Metamorfozalar» poemasy dúnıege keledi. Poema Haostyń Aspan men Jerge aınalýynan bastalady. Bul álemdegi alǵashqy «qubylý» bolatyn.  Poema Iýlıı Sezardyń óliminen soń aspanda úlken kometanyń  paıda bolýymen aıaqtalady. Halyq Sezardyń jany kometaǵa aınaldy dep topshylaıdy. Iýlıı Sezar Ovıdııdiń dúnıege kelýinen az-aq buryn Rımde óltirilgenin esepke alsaq, poemanyń bergi dáýirdegi «qubylýlardy» da qamtyǵanyn shamalaýǵa bolady.

    «Metamorfozalar» poemasy  eskiden jańaǵa qaraı jyljyp otyrady. Qubylý nemese almasýlar tym ejelgi bolǵan saıyn uly ári ǵaryshtyq sıpat alatyn syndy. Mysaly álemdik sý tasqyny  nemese álemdik órt. Sý tasqyny alǵashqy adamdardyń kúnási úshin bolǵan deıdi mıf. Qurlyq teńizge aınalǵan,  taýlardyń kúmbezin de jal-jal tolqyn soǵyp turǵan, adamdar sal jasap sonyń ústinde ómir súrýge májbúr bolady. Biraq, olar ashtyqtan qyrylyp qalady. Tek eki áýlıe  Parnas taýynyń shyńynda jan saqtaıdy. Biri – Devkalıon, ekinshisi – onyń áıeli Pırra. Sý basylady, jer qurǵaıdy. Taýdan jazyq dalaǵa túsken olar kóz jastaryn kól qylyp qudaıǵa jalbarynady. Sol sátte kókten daýys estiledi: «Analaryńnyń súıekterin arqadan asyra laqtyryńdar». Olar bunyń maǵynasyn qıyndyqpen túsinedi. Ana –jer. Onyń súıekteri – tastar eken. Olar tastardy arqadan asyra laqtyra bastaıdy. Devkalıonnyń artyna tastalǵan tastardan erler, Pırra laqtyrǵan tastardan áıelder paıda bolady. Sóıtip jer betine adamdardyń jańa qaýymy keledi.  Sý tasqynyna qatysty mundaı mıfter álemniń túgelge jýyq elderinde bar desek qatelespeıtin shyǵarmyz. Olardyń ishindegi eń ataqtysy – Nuq paıǵambarmen baılanysty ańyz. Áıtse de Devkalıon men Pırra oqıǵasynyń tartymdylyǵy – qubylýdyń oryn alatyndyǵynda. Jansyz nárselerden, ıaǵnı, tastardan adamdardyń paıda bolýy adam men tabıǵatty bólip qaramaıtyn alǵashqy sananyń jemisi. Sondaı-aq, jansyz nársege jan bitýdiń taǵy bir mysaly «Metamorfozada» bylaı órnekteledi.   Krıt aralyndaǵy ataqty Dedal sheber sııaqty, Kıpr aralynda da Pıgmalıon atty sheber ómir súrdi. Olardyń ekeýi de músinshi bolatyn.  Ańyz Dedaldyń músinderi aıaq basyp júretin edi dese, al Pıgmalıondyki jan bitip, óziniń áıeline aınalǵan degendi aıtady. Bul Galateıa esimdi tastan qashalǵan sulý qyz bolatyn. Pıgmalıon óz óner týyndysyna ózi ǵashyq bolady. Onyń tas denesin sıpalap, kıindirip, áshekeılermen bezendirip esi ketedi. Aqyr sońynda qudaıǵa jalbarynady: «Týra osyndaı áıel bere gór!». Mahabbat qudaıy Afrodıta ony jarylqaıdy. Pıgmalıon músinnen jylylyq pen jumsaqtyqty sezedi, sóıtip ony súıip qalǵanda Galateıa kózin ashady... «Pıgmalıon baqytty edi, biraq onyń urpaqtary baqytsyzdyqqa ushyraıdy»- deıdi Ovıdıı aqyn. 

  «Metamorfozada» ataqty Zevs pen Germes qarapaıym jolaýshynyń beınesinde adamdardyń mekenin aralaıdy. Olardyń úılerine kirip, turmystaryn kórýdi nıet etedi. Biraq dóreki úı ıeleri qudaılardy tabaldyryqtan da attatpaı qýyp shyǵa beredi. Tek Fılemon men Bavkıda esimdi kempir-shal ǵana olardy qýanyshpen qarsy alady. Eski lashyqta ómir súretin olardyń turmysy da jutań edi. Qonaqtar eski kilemsheniń ústine jaıǵasady. Aldarynda eski jozy turdy. Dastarhan ornyna jalbyz tóselgen.  Balshyq ydystyń ishinde jumyrtqa, kókónister men kepken jıdekter tur. Kempir-shal sý aralasqan sharaptan qonaqtaryna usynady. Mine, keremet, álgi qonaqtar qansha ishse de sharap túgemeı qoıady. Bir kezde olar ózderiniń aldynda otyrǵan jandardyń  qudaılar ekenin túsinedi. Qorqynyshpen jalbarynady: «Keshirińizder bizderdi. Jutańdyqpen qarsy alǵanymyzdy keshirińizder». Sol sátte olardyń lashyqtary saraıǵa aınalady. Balshyq edenderi mármár edenge, shatyry baǵanalarǵa aınalyp, úıdiń qabyrǵasy altyndaı jarqyraıdy. Qudyretti Zevs «Ne qalasańdar da surańdar» -deıdi. «Sizderdiń osy ǵıbadathanalaryńyzda abyz bop qalǵymyz keledi. Qalaı birge ómir súrgen bolsaq, dál solaısha birge ólýdi suraımyz»-deıdi kempir-shal. Olardyń tilekteri qabyl boldy. Merzimderi jetkende Fılemon men Bavkıda bir-biriniń kóz aldarynda bir tamyrdan kóktep shyqqan eki aǵashqa aınalady.

   Jalpy, Ovıdııdiń osynaý «Metamorfozasy» nesimen qundy degen saýal týyndaýy múmkin. О́z kózqarasymyz boıynsha eger de osy oqıǵalarǵa ıaǵnı, qubylýlarǵa aqyn óz túsinikterin, oı-pikirlerin qosqan bolsa sol dáýirdegi byljyraq dúnıelerdiń biri bolyp shyǵar edi. Bul tamasha poetıkalyq dúnıeniń qundylyǵy – jaratylysty tutastyqta qarastyrýǵa degen umtylysynda bolsa, ekinshiden, osy tutastyqqa qubylýdyń sansyz túrlerin syıǵyza alýynda. Jáne aqyn olarǵa óz janynan eshqandaı túsinikteme,  kózqarasyn qospaǵan. Mysaly, Pıgmalıonnyń urpaqtary nege baqytsyz boldy, Fılemon men Bavkıdaǵa abyzdyq nege qajet degen saýaldarǵa aqyn jaýap bermeıdi. Meıli jaratylysqa qatysty, meıli turmystyq mıfterde bolsyn, beınelep aıtqanda Ovıdıı kórkem sýret salǵan. Sol úshinde onyń  «Metamorfozasy» qansha ǵasyrdan beri adamzattyń ıgiligine qyzmet etip keledi. «Metamorfoza» Eýropa halqynyń dúnıege, jaratylysqa kózqarasyn, kórkemdik tanymyn álemdik dárejede tanyta alǵan bútin shyǵarma. Ovıdıı dáýirinen beri qanshama ǵasyr ótse de mıftik qubylýshylyq búgingi kúnge deıin jeli tartyp keledi.

   Jalpy qubylýshylyqtyń mindetti túrde sebep-saldary bolady. Mıftik sananyń alǵashqy kezeńinde adam ózi men janýarlardyń arasyna jik qoımaǵan delinedi.  Qúsh túrli sebepke baılanysty bolyp keledi. Biri – adam óte sharshaǵandyqtan uıyqtap ketip sol boıda tasqa, ıa bolmasa ańǵa, qusqa aınalyp ketedi. Ekinshi sebep, adamnyń kináli bolýy. Mundaǵy qubylýshylyq jaza retinde qabyldanady. Máselen, "Syntas" "Kelinshekteý" ańyzdarynda ákesiniń aldynda kináli bolǵandyqtan qyzdar tasqa aınalyp qalady. Keıingi dáýirlerde adamnyń kináliligine qosa  kúnálilik degen túsinik te paıda boldy. Mysaly sýyr bolyp ketken Qarynbaı týraly mıfte adam qudaı aldynda kúnáli bolǵandyqtan ańǵa aınaldyryp jiberilgen dep baıandalady. Qubylýshylyqtyń úshinshi sebebi – zor qaýipten qutylý joly. Adamǵa ǵalamat qater tónedi. Sodan qutylý úshin ol ne tasqa, ne juldyzǵa t.b. nársege aınalyp ketedi. Qazaqta sondaı mıftiń biri Qazyǵurt taýyndaǵy "Qyryq qyz" dep atalatyn tastarǵa baılanysty: "Baıaǵyda bir baıdyń qyzynyń toıy bolady. Toı bolyp jatqanda qalyndyq qyryq qyzymen, kúıeý serikterimen serýendep shyǵady. Jaýgershilik zaman eken. "Jaý kelip qaldy"-degen daýys shyǵady. Sonda qyzdar shýlap: "E qudaı! Bizdi jaý áketkenshe tas qyla kór!",-depti. Sodan bári tasqa aınalypty.

   Ýaqyt ilgeri ozǵan saıyn adamnyń aınalanyń syryn bilýden bólek  óz mánin tabýǵa, óz ishine úńilýge degen orasan zor umytylysy baıqalady. Ǵylym men tehnıkanyń progresi adamdy tabıǵattan alshaqtatqany óz aldyna, qudaıdan da   bezdirgeni jasyryn emes. Munyń sońy qanshalyqty qatygezdikterge ulasty... Bunyń bári názik sezimdi aqyn-jazýshylarǵa áser etetini aıqyn. Mıftik qubylýshylyqtyń kórkem ádebıette utymdy paıdalanylýynyń taǵy bir sebebi osynda jatyr ma dep oılaımyz.    Qazaq jazba ádebıetinde  ótken ǵasyrdaǵy aıtýly aqyndar M.Jumabaev pen S.Seıfýllınniń kórkem týyndylarynda qubylýshylyq oryn aldy.

Álemdik modernıstik ádebıettegi mıftik qubylýshylyqtyń klassıkalyq úlgisin kórsetken jazýshylardyń biri – F. Kafka. Ásirese onyń «Basqaǵa aınalý» («Prevrashenıe»). Sh. Aıtmatov «Borandy beket» pen «Aq kemede» qubylýshylyqty  fılosofııalyq konsepsııaǵa saı damytty. Al qazaq prozasyndaǵy bul tásildiń eń úzdik kórinisi O. Bókeıdiń «Ataý-keresi» desek qatelespeımiz. Erikti sonaǵa aınaldyrý arqyly onyń kúnásin «jýyp-shaıdy». Kafka shyǵarmasynda Gregor Zamzanyń jándikke aınalýy detaldy turǵyda sýrettelip, Zamza-qyryqaıaqtyń bólme kezip júrýi oqyrmanda aıanysh sezimin emes, jıirkenish sezimin týdyrady.

Qoryta kelgende aıtarymyz, qubylýshylyqtyń tórkini mıfte jatqanymen, adam balasynyń qubylǵysh minez-qulqy, sana-sezimi, jalpy bolmysy ár dáýirde túrli tásilmen transformasııalanyp otyrmaq.

Sońǵy jańalyqtar

Rıdder qalasynyń jańa ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:48

Bastaýdaǵy bereke

Aımaqtar • Búgin, 15:48

Qumdaǵy turaq qazanda qazylady

Aımaqtar • Búgin, 15:08

Tutastyqtyń tuǵyr dińi

Aımaqtar • Búgin, 14:57

"Damýmen" birge damıdy

Aımaqtar • Búgin, 13:30

Asar shaǵynaýdanynda 100 otbasy jumyspen qamtyldy

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 10:31

Ombyda Abaı úıi ashyldy

Abaı • Búgin, 10:20

Nobel syılyǵy onlaın tabystalady

Álem • Búgin, 09:46

Altyn arzandaıdy

Álem • Búgin, 09:40

23 qyrkúıekke arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:27

Qazaqstanda 76 adamnan koronavırýs anyqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:05

Eń úzdik bestikte

Kásipqoı boks • Búgin, 07:58

Álem chempıonatyna qatysady

Sport • Búgin, 07:52

Uqsas jańalyqtar