Ǵarysh álemin, jer álemi men jer asty álemin tanyp bilýge degen qushtarlyq adamzat balasynyń sanasynda sonaý erte kezden oıandy. «Men kimmin?», «biz kimbiz?» nemese «qaıdan keldik, qaıda baramyz?» degen saýaldarǵa jaýap tabýdy maqsat etken adam balasy dúnıeniń jaralýy, adamnyń jaralýy týraly alǵashqy tujyrymdaryn jasaı bastady. Qazirgi tańda biz mıf nemese ańyz-ápsana deńgeıinde qarastyryp júrgen sonaý erte zaman adamdarynyń oı-tujyrymdary men qııal-ǵajaıypqa toly oqıǵalar tizbegi olardyń alǵashqy bilim qory edi. Mysaly, Úndi halyqtarynyń mıfologııasyn alaıyq. Ondaǵy qudaı attary men jartylaı qudaı attary, adam attary men ázázil, jyn-perilerdiń esimderi, jer-sý, ózen-taýdyń esimderin, sondaı-aq, olardyń sıpattamalaryn eske túsirseńiz, jáı ǵana mıf deńgeıinde baǵalaý jetkiliksiz sııaqty. Bul birinshiden, úndi halyqtarynyń ańyzdarynyń fılosofııalyq, dinı tanymdarmen ushtasyp jatatynymen baılanysty bolsa, ekinshiden, asyl qazynalardyń (Bir ǵana «Rıgvedanyń» ózi) kez-kelgen ortasha saýatty adamnyń túsinigi jete bermeıtin jumbaqqa toly mátinderimen de baılanysty. Bul oraıda sol «Rıgvedadan» bastaý alatyn kosmogonııalyq mıfterdi ózimizdiń ıaǵnı, túrki halyqtarynyń mıfterimen salystyrý arqyly birshama taldaý jasaýǵa umtyldyq.
Úndi halqynyń mıfologııasynda jeti aral (qurlyq), jeti ózen (muhıt), sondaı-aq jer asty jeti álemi deıtin túsinik bar. Nazar aýdararlyq jaıt – olarda búkil keıipkerler osy jetiniń mańaıyna shoǵyrlanǵan. Eń aldymen Djambýdvıpa araly aıtylady. О́ıtkeni onda adamdar turady. Araldyń ortasynda Merý altyn taýy bar. Onyń bıiktigi jer betinen 84 myń ıord jan. (bir ıord jan shamamen 14 kılometrge teń). Al jer astyna 16 myń ıordjany jasyrýly. Merý lotos gúli sekildi. Onyń shyńynda jáne dál ortasynda Brahma qalasy bar. Mańaıynda Indra qalasy ornalasqan. Keıbir derekterde Merýdi Gımalaı taýy qorshap tur dep jazylsa, keıbirinde sol Merýdiń ózin Gımalaı taýyna teńeıdi. Jalpy, Djambýdvıpa tóńireginde qazirgi ǵylymda túrli pikirler bar. Mysaly ǵalymdardyń bir toby ony joǵalǵan Atlantıda, Gıperboreıa, Lemýrııa araldarymen salystyryp, joǵalǵan órkenıet retinde baǵalasa, keıbir ǵalymdar sol aral qazirgi Úndistan memleketiniń ózi deıdi, al, keıbir oqymystylar Djambýdvıpa – jer shary degen toqtamǵa keledi. Biraq, osy maqalany jazý barysynda Djambýdvıpa týraly jarytymdy derektermen tanysa almadyq. Bir bilgenimiz – Djambýdvıpa sanskrıt tilinen aýdarǵanda Djambý aǵashynyń araly degendi bildiredi. Djambý aǵashynda alqyzyl almalar ósedi. Ekinshiden, onda adamdar meken etedi. Mıfologııalyq túsinikte ol adamdar Býdda qaýymy delinedi. Djambýdvıpanyń mańaıynda kóbinde Shveta-dvıpa, Sapta-dvıpa, Sancha-dvıpa syndy araldar aıtylady.
«Fılosofskıı perıod poznanııa prırody. Mıfy ı natýrfılosofııa Indıı» atty kitapta jerdiń qalyńdyǵy 70 000 ıord jan ekeni baıandalǵan. Osydan keıin jer astynyń jeti álemi bastalady. Ol álemderde asýralar (ázázilder) men jartylaı qudaı ıakshastar ómir súredi. Bul álemderdiń óz attary bar: Atala, Vıtala, Natala jáne t.b. Jeti álemniń astynda qara jylannyń qudyǵy ornalasqan. Bul jylannyń aty –Shesha. Vıshný qudaı osy qudyqta demalǵandy jaqsy kóredi. Qazaq ertegilerinde de jer asty álemi aıtylatyny bar emes pe? «Jylan Bapy hannyń eli» degen tirkes sanamyzda baltalasa buzylmaıtyndaı bop ornyqqan. Al endi osy jer astynyń jeti áleminiń eń astynda 28 deńgeıli tozaq bar. Onda Iаma bılik etedi.
Úndi mıfologııasynda jer Bhýrloka dep atalady. Ol óziniń muhıttarymen, taýlarymen Aı men Kúnniń jaryǵy túsetin keńistikti alyp jatyr. Jerdiń ústinde aspan álemi bar. Kún jerden 100 lıg qashyqtyqta ornalasqan. Odan ary Shýkra (Venera), Kýdja (Mars) syndy basqa da ǵalamsharlar bar. Ǵalamsharlyq júıeniń ortalyǵy – Dhrýva (polıar juldyzy). Búkil ǵalam ǵajaıyp qabyqpen qorshalǵan. Sý massasy otpen qorshalǵan, ot aýamen, aýa sanamen, sana barlyq tirshiliktiń bastaýy Sýbstansııamen qorshalǵan. Mine, bul ejelgi úndilikterdiń jaratylys týraly alǵashqy bilim qory.
Taǵy bir derekte Kún júıesinen 10 000 ıord jan (140 000 km) tómendegi Rahý planetasy aıtylady. Ol Aıdan da, Kúnnen de tómen ornalasqan. Odan 10 000 ıord jan tómende Sıddh, Charan jáne Vıdıadhar planetalary tur. Al odan da tómen Iаksholaka jáne Raksholaka bar. Jeti qat aspanyńyz osy: Aı, Kún, Rahý, Sıddh, Charan, Vıdıadhar, Iаksholaka jáne Raksholaka. Bir ereksheligi, aıtylǵan ǵalamsharlardyń bári Kún júıesinen tómen ornalasqan. Osydan keıin Jer planetasy bastalady. Jer asty ǵalamsharlar júıesi, ıaǵnı, jeti qat jer túgel atalǵan: Atala, Vıtala, Sýtala, Talatala, Mahatala, Rasatala jáne Patala. Onda ázázilder men rakshastar turady. Jeti qat jer úndi mıfologııasynda jumaq keıpinde sýretteledi. О́ıtkeni jeti qat jerdiń turǵyndary áıelderimen, balalarymen birge sezimdik nápsige beriledi. Jaqsy turmys keshedi. Bul mekenniń turǵyndary aýrý, kárilik, ólim degenniń ne ekenin bilmeıdi. Olarǵa mezgilinen buryn qaza jetpeıdi. Tek joǵary tulǵa qudaıdyń kórinýi ǵana olardyń ómiriniń astan-kesteńin shyǵarady. Bul álemderde Bala, Shıva, Gaýrı, Maharadja Valı, Vamanadeva, Maııa syndy qudaılar men ázázilderdiń, patshalardyń attary atalady. Bul ǵalamsharlarda eshqashan da qarańǵylyq bolmaıdy. Kúnniń sáýlesi túspegenimen, jylandardyń bastaryndaǵy asyl tastardyń sáýlesi bul álemderdi máńgi nurlandyryp turady.
Jeti qat aspan, jeti qat jer túsinigi bizdiń tanymymyzda da bar. Biraq, bilýimizshe, bul túsiniktiń mıfologııalyq jaǵy bulyńǵyr. Kóbinde Qurannan alynǵan málimetpen naqtylanǵan bolsa kerek dep oılaımyn. Quran Kárimde: “Allanyń jeti aspandy qabat-qabat jaratqanyn kórmedińder me?” (72-súre, 14-aıat), Alla taǵala aspanǵa “aıdy nur, kúndi sham qyldy” (72-súre, 15-aıat) degen sóılemder kezdesedi. Musylmandyq túsinikte Allanyń patshalyq taǵy jetinshi aspannyń ústine ornalassa, jetinshi aspannyń ózinde jumaq bar. Jeti qat kókti astronomııalyq bilim boıynsha, belgili jeti ǵalamsharmen de túsindirýge bolady. Olar – Aı, Merkýrıı, Sholpan, Kún, Mars, Iýpıter jáne Satýrn. Árıne, bul astronomııalyq bilim bergi zamannyń jemisi ekeni túsinikti. Sondyqtan, Úndi mıfologııasyndaǵy jeti qat kókti biz tek Quranmen, sondaı-aq, beridegi kitabı bilimmen ǵana salystyra alamyz. Birinshiden, Úndi mıfologııasynda adamnan basqa tirshilik ıeleri (rakshastar, ázázilder) jeti qat jerde ómir súredi. Quranda ol jeti qat kókte. Sondaı-aq, Quranda jumaq, tozaq uǵymdary da kókpen baılanysty. Al, úndi mıfologııasynda jeti qat jer astynda ýaıym-qaıǵysyz, aýrý, kárilik, ólim degenniń ne ekenin bilmeı, molshylyqta ómir súrip júrgen turǵyndar bar. Jalpy, kóptegen halyqtardyń mıfologııasynda aspan, jer qabattary týraly mıfologııalyq túsinik bolǵanymen, olar jeti qat aspan, jeti qat kók dep naqtylanbaıdy. Mysaly, Amerıkadaǵy maııa, astekterde kók 13 qabatty bolyp, onyń ár qabaty áldebir qubylystyń, ne táńir-ıeniń turaǵy retinde beınelenedi. Kóne túrki jáne mońǵoldardyń ańyzdarynda aspan kúmbez nemese tóńkerilgen qazan túrinde, onyń jıekteri jer betine taqalyp turady delinedi. Aspannyń tesigi bolady, ol tyǵynmen bitelip turady dep uǵynylyp, ony Temirqazyq dep ataıdy. Aspan tesigi — Temirqazyq arqyly aspannyń barlyq qabattaryna ótýge bolady. Altaılyqtar men tyvalyqtardyń ańyzdarynda aspan qabattary jetiden 16 — 18 qabatqa deıin, saha mıfinde — toǵyz qabatqa deıin jetkiziledi. Iаǵnı, bul shyn máninde de mıfologııalyq túsinik. Al, úndi halqynyń mıfologııasyndaǵy jeti qat kók pen jeti qat jerdiń ǵylymılyǵy basym, aqıqatqa jaqyn. Qarańyz, Quranda jeti qat kók pen jeti qat jerdi jaratqan Alla taǵala ekeni aıtylady. Al, Qurandy biz aqıqat dep qabyldaımyz. Onyń ústine qazirgi ǵylym jeti qat kókti dáleldep shyqty. Jer betindegi atmosfera qabaty 1.Troposfera. 2. Stratosfera. 3. Mezosfera. 4. Termosfera. 5. Ekzosfera. 6. Ionosfera. 7. Magnıtosfera dep atalatynyn biz mektep oqýlyqtarynan bilemiz. Degenmen, qazirgi ǵylymnyń jeti qat jerdi naqtylaýǵa áli de shamasy kelmeı jatqanyn da aıtýymyz kerek. Jer ázirge bes qabatpen shektelip tur. Olar – 1. Ishki ózek (ıadro). 2.Syrtqy ózek. 3. Tómengi mantııa. 4. Joǵarǵy mantııa. 5. Jerdiń joǵarǵy qyrtysy. Biraq, bul jerdiń qabaty beseý ǵana degen oıdy bildirmeýi kerek. Imam Býharı men ımam Mýslım Saǵıd ıbn Záıdten jetken bir hadıste Muhammed paıhambar «Quıamet kúni zulymdyqpen bir qarys jerdi ıelengenniń moınyna jeti qat jer asylady» degen eken. Sondyqtan biz jeti sanynyń kıeliligine, jeti sanynyń jaratylyspen baılanysty ekenine eshqandaı da kúmán keltirmeımiz. Qazaqta jeti shárif, jeti pir, jeti ata, jeti kún, jeti joq, t.b. jetige qatysty turaqty frazeologızmder men ataýlardyń da jeti sanynyń álemniń jalpy ıdeıasyn sıpattaıtynymen baılanysy bolsa kerek.
Ǵalym S.Qondybaı jetilikterge barynsha mıfologııalyq, lıngvıstıkalyq taldaý jasaıdy: jeti, jeti kámil pir, jeti abdal, skıftik jetilik, shýmer-akkadtyq jetilik, musylmandyq jetilik, Qorqyt atanyń jeti kebi, Alasha hannyń «jeti ákesi», naıman shejiresindegi jetilik, uly júzdiń shejirelik jetiligi, t.b osylaı kete beredi. S. Qondybaı «Arǵyqazaq mıfologııasynda» «Jetilikti» «Ilki tórdiń qorýshylary» dep esepteıdi jáne mıfologııalyq qısyndarǵa saı «jeti rýh» dep te qabyldaýǵa bolatynyn jazady. «Bul jaǵdaıda osy túsiniktiń negizinde adam qoǵamynyń damý sıpatyna qaraı mynadaı mıftik, shejirelik, kvazıtarıhı, kýlttik jetilikter (jeti táńirıe, jeti demon, jeti perishte, jeti ana, jeti ata-baba, jeti abyz, t.b.) qalyptasady. Osyndaı jetiliktiń qalyptasýynyń óz reti jón-josyqtary bar, ıaǵnı belgili bir jetilik kategorııa ýaqyt óte basqa jetilik kategorııaǵa aınalyp ketip jatady, olardyń barlyǵy birdeı táptishtep jatýdyń pálendeı qajettiligi joq, sondyqtan, eń bastysy – «atalǵan jetilikterdiń barlyǵy da ortaq qaınarǵa ıe jáne birinen ekinshisi órbip shyqqan» degen qorytyndymen shektelgendi jón kóremin»-deıdi ol.
Biz ejelgi úndi tanymyndaǵy jeti qat kók, jeti qat jer týraly óz shamamyzsha áńgimeledik. Biraq, jeti aralǵa qatysty qolda bar derekterdiń azdyǵy belgili bir túıin jasaýǵa mursha bermedi. Ekinshiden, «jeti aral» «joǵalǵan órkenıet» qısynyna bastaı berdi. Iаǵnı, Atlantıda, Gıperboreıa, Lemýrııa qatarynda Djambýdvıpa da atalady. Munyń ózi ejelgi úndi-arıı órkenıetiniń aldynda taǵy bir órkenıet ómir súrgen joq pa eken degen dúdámaldaý boljamǵa da ıtermeleıdi. Sebebin joǵaryda aıttyq. Taǵy da qaıtalap aıtamyz. Úndi mıfologııasynyń fılosofııalyq, dinı jaǵymen qatar ǵylymı sıpaty da bar. Onyń birden-bir dáleli jeti qat aspan bolsyn, meıli, jer men taý, jer asty álemderi bolsyn barlyǵynyń óz esimderi bar, báriniń óz ólshemi, ornalasý reti, tártibi, sıpattamasy bar. Sondyqtan ony tek mıftik mátin retinde qarastyrý azdyq etedi.
