Tiri aǵzanyń belgili bir elementin paıdalana otyryp, ony týra sondaı etip, kóbeıtip shyǵarý úderisin klondaý deıdi. Alǵashynda mıkrobıologııa jáne seleksııa ǵylymynda paıda bolǵan klondaý jumysy birte-birte qanatyn keńge jaıa bastady. Jan-janýarlarǵa jasalǵan tájirıbe jumysy sátti shyqqan soń ǵalymdar sońǵy kezderi adam balasyn klondaýǵa talpynys jasaýda.
Tiri aǵzanyń belgili bir elementin paıdalana otyryp, ony týra sondaı etip, kóbeıtip shyǵarý úderisin klondaý deıdi. Alǵashynda mıkrobıologııa jáne seleksııa ǵylymynda paıda bolǵan klondaý jumysy birte-birte qanatyn keńge jaıa bastady. Jan-janýarlarǵa jasalǵan tájirıbe jumysy sátti shyqqan soń ǵalymdar sońǵy kezderi adam balasyn klondaýǵa talpynys jasaýda.
Adamdy klondaý degenimiz – bir adamnyń dene jasýshasynyń ıadrosyn paıdalaný arqyly tap sol kisiden aýmaıtyn ekinshi bir adam jasap shyǵarý. Bul rette qoldan jasalǵan adam tabıǵı adamnyń tiri kóshirmesi bolýy kerek. Iаǵnı klon adamnyń bet-álpeti, minez-qulqy, dene qurylysy, tipti aqyl-oıy men erekshe qasıetterine deıin óziniń paıda bolýyna múmkindik bergen tabıǵı adamnan aınymaıtyn bolýy tıis. Osy jumyspen aınalysyp júrgen bir top ǵalymdar ómirde erekshe jaratylǵan adamdardy joǵaltpaýǵa nemese bireýdiń jalǵyzynyń ornyn toltyrýǵa, tipti, balasy joqtarǵa sábı súıýge múmkindik beretin klondaý ádisin qajet dep eseptep, bul tásildi odan ári zerttep, damytqandy jón kóredi. Al, ǵalymdardyń ekinshi toby qoldan jasalǵan adamdardyń kóbeıýi qoǵamnyń qalypty damýyna kedergi keltirýi múmkin degen pikirlerin alǵa tartyp, adamdardy klondaý ádisine qarsy shyǵýda.
Shyndyǵyna kelgende, adamdardy klondaý ádisi áli jete zerttelmegen. Buǵan jasandy adamdar tobynyń paıda bolýyna qarsylyq bildirgen ǵalymdardyń dáleldi pikiri sebep bolyp otyr. Degenmen, adamdardy qoldan jasaýdyń birneshe joly bar eken. Sonyń biri, ári biregeıi – tiri jasýshanyń ıadrosynan alynǵan DNK-ny áıeldiń jumyrtqa jasýshasyna engizý arqyly embrıon jasaý. Paıda bolǵan embrıondy jatyrǵa engizgen soń jasandy balanyń ishtegi damý kezeńi bastalady. Bul óte kúrdeli prosess, sondyqtan bul jumys erekshe saqtyqty talap etedi. Jasandy adam jasaý ádisin jetildirý jumysymen aınalysyp júrgen ıtalııalyq ǵalym Severıno Antınorı erejege sáıkes istelse, bul jobanyń nátıjeli bolaryna senimdi. Osy ádisti qoldaný arqyly ǵalym budan birneshe jyl buryn 62 jastaǵy áıeldiń bala kóterýine sebepshi bolǵan. Atalǵan jobamen jumys isteýge óz elinde tyıym salynǵanyna qaramastan, Antınorı retin taýyp jumysyn odan ári jalǵastyrýda. Ǵalym sábı súıgisi keletin 5000 juptyń ózine senim artyp, baqtaryn synaýǵa kelisim bergenin málimdeı otyryp, búgingi tańda jobaǵa qatysýshy úsh áıeldiń aıaǵy aýyr ekenin aıtty. Onyń aıtýynsha, úsheýdiń ekeýi Reseı azamatshalary da, bireýi musylman eliniń hanymy bolsa kerek. Atalmysh jobanyń adam balasyna tek qana qýanysh syılaıtynyn utymdy pikirlerimen dáleldegen ǵalym kóp uzamaı bul jumysynyń qoǵam tarapynan qoldaý tabatynyna senedi.
BIRIKKEN ULTTAR UIYMY TYIYM SALDY
Jasandy adam jasaý jobasyna AQSh, Fransııa, Germanııa, Japonııa, Ulybrıtanııa, Brazılııa, Belgııa, Italııa, Ispanııa sekildi álemniń kóptegen elderi qarsylyq bildirip, bul iske tyıym salatyn arnaıy zań da qabyldady. Adam balasyn klondaý isin qylmys dep sanaıtyn atalmysh elder mundaı jumyspen aınalysqan adamdy qylmystyq jaýapkershilikke tartady eken. Mysaly, AQSh-da mundaı ispen shuǵyldanǵandar 10 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵanymen turmaı, oǵan qosa 1000000 dollar kóleminde aıyppul tóleıtin kórinedi. Adamdy qoldan jasaýshylarǵa Ulybrıtanııada da keshirim joq, kózge túsken jaǵdaıda klondaýshylardy 10 jyldyq túrme azaby kútip tur. Kórshi Reseı elinde de klondaý isi qoldaý tappady. Mundaı jumysqa 2002 jyly bes jylǵa tyıym salǵan reseılikter bıyl bul merzimdi taǵy sozdy. Kórshiler klondaý jumysy áli tolyq zerttelmegen, ári mundaı túıindi máselemen aınalysýdyń ázirge qajeti joq dep esepteıdi. Bizdiń elimiz de adamdy klondaý máselesine qarsylyq bildirgen memleketter qatarynda. Májilis depýtattary byltyr jeltoqsan aıynda adamdy klondaýǵa tyıym salý jáne sýrrogattyq analyqqa ruqsat berý jónindegi zań jobasyn qabyldap, ony Senatqa joldady. Mundaı qadamǵa bala kóterý qabiletinen aıyrylǵandar tilegin eskerý negizinde amalsyz baryp otyrǵandaryn aıtqan Densaýlyq saqtaý mınıstrligi atalmysh ádis arqyly sábı súıgisi kelgenderdiń mindetti túrde dárigerlik tekserýden ótýi tıis ekendigin eskertti. Ereje boıynsha, sýrrogat ana bolýǵa sheshim qabyldaǵan áıeldiń óziniń týǵan balalary bolýy tıis. Jáne onyń densaýlyǵy myqty, jasy 35-ten aspaýy kerek. Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Sáýle Dıqanbaevanyń málimdeýinshe, qoldan uryqtandyrý jumysyna kem degende eki myń AQSh dollary qajet. Mundaı qarjyny ekiniń biri taba almaıtynyn jetkizgen vıse-mınıstr Úkimetten materıaldyq qarjy suraý úshin quqyqtyq qujat qajet degendi aıtty. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń deregi boıynsha qoldan uryqtandyrý ádisi boıynsha elimizde qazirdiń ózinde 500 operasııa jasalǵan. Bunyń syrtynda sýrrogat-analardy paıdalaný arqyly jasalǵan operasııalar da bar, biraq, olardyń naqty sany belgisiz. Sebebi, mundaı jumystar jónindegi málimetter erejege sáıkes qupııa saqtalady.
2005 jyldyń 19 aqpanynda Birikken Ulttar Uıymy klondaýdyń barlyq túrine tyıym salǵan zań aktilerin qabyldady.
JASANDY ADAMDARDYŃ ZIIаNY
Jasandy adam jasaýǵa qarsylyq bildirýshiler mynandaı birneshe pikirdi alǵa tartady. Olardyń oıynsha, birinshiden, óte kóp qarjyny talap etetin klondaýdyń ázirge qajeti joq. Ekinshiden, klondaý ádisi arqyly paıda bolǵan adam barlyq jaǵynan osal bolatyn kórinedi. Densaýlyǵy nashar, oılaý qabileti kem adamdardy qaptatyp ne keregi bar degen ǵalymdar toby klon adamdardyń kóp jaǵdaıda usqynsyz bop týatynyn aıtady. Úshinshiden, olar tabıǵı adamdarǵa qaraǵanda óte erte qartaıady eken. Ǵalymdar klon adamdardyń 30 jasynda aqsaqal bolyp otyrýy múmkin degen boljam aıtady. Tórtinshiden, bir adamdy jasap shyǵarý úshin onymen birge damyp kele jatqan ózge embrıondardy óltirý kerek. Al, bul qylmys emes pe? Besinshiden, klon adamdardyń paıda bolýy qylmys álemin de talaı bylyqqa batyrýy múmkin. Sondaı-aq, qoldan jasalǵan tasbaýyr adamdardyń eldiń shyrqyn buzatyn áreketterge barýlary da ǵajap emes. Mysaly, soǵys ańsaǵan keı memleketter klon-adamdardy kóbeıtip, «soǵys oıynyn» uıymdastyrýy da múmkin ǵoı. Mine, osy boljamdarǵa baılanysty álemniń kóptegen eli klondaý isin damytýǵa qarsylyq bildirýde.
AL, PAIDASY QANDAI?
Adam balasyn klondaý máselesi jónindegi ǵalymdardyń jasaǵan jaǵymsyz boljamdaryn Severıno Antınorı joqqa shyǵarady. Ol óziniń jobasy qoǵamǵa tek jaqsylyq ákeledi dep sendirýde. «Qudaıdan bala surap, jylap júrgenderge ózinen aýmaıtyn sábı syılaýdy josparlaıtyn jobanyń jaman bolýy múmkin emes», deıdi ol. Bul jobanyń shólmektegi uryqtandyrýdan aıyrmashylyǵy sol, tapsyryspen jasalatyn balanyń negizi – sol adamnyń ıadrosynan alynǵan DNK. Jáne odan paıda bolǵan embrıon shólmek ydysta emes, kádimgi áıeldiń jatyrynda ósip, jetiledi. Onyń aıtýynsha, eger osy ádisti odan ári damytyp, jetildirse, adam balasy tamasha jetistikterge qol jetkizetin kórinedi. Atalmysh ádisti jetildirý arqyly erekshe jaratylǵan adamdardy boıyndaǵy qasıetin saqtaı otyryp, qaıtalap jasap shyǵarýǵa bolady. Súıikti adamynan aıyrylǵan adamdar olardy qaıtalap jasatý arqyly qaıǵysyn basýǵa múmkindik alady. Ǵalym jobasynyń paıdaly ekendigin dáleldeı otyryp, ony qoǵamnyń qashan bolsa da qabyldaıtynyna senedi.
Jasandy adam jasaýǵa qarsylyq bildirgen otandas ǵalymdardyń pikirine qarama-qaıshy oı tastaǵan reseılik belgili saıasatker Vladımır Jırınovskıı klondaýdy qajet dep esepteıdi. Ol klon adamdardyń paıda bolýy el ekonomıkasynyń damýy men demografııalyq máseleni sheshýde de oń áserin tıgizedi degen pikirin ashyq jetkizýde.
DÁRIGERLER MEN DIN О́KILDERI NE DEIDI?
Qoǵamda úlken talas týǵyzyp otyrǵan jasandy adam jasaý máselesine bizdiń jerles dárigerlerimiz ben din ókilderi ne deıdi eken, endi sol kisilerdiń pikirin tyńdap kórelik.
Smaıylbek qajy Seıitbekov, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Dinı oqý aǵartý bóliminiń meńgerýshisi:
– Adamdy qoldan jasaý degenińiz – Qudaıǵa qarsy shyqqanmen birdeı.
