Aıtqan áńgimeleri, boljamdary odan da qyrǵyn. Tereń bilimdi mamandardy, vırýstanýshy, zertteýshi dárigerlerdi eseptemesek, kópshiligi (onyń ishinde bloger de, balger de, saıahatshy da, saıasatshy da, kezdeısoq kóripkel, sheshen, dilmar, t.b. bar) elge aqyl-keńes aıtýdan jappaı jarys ótkizip jatqandaı áser qaldyrady. Onyń durysy men burysyn tarazylap jatqan biliktiniń qarasy az sekildi.
Árıne el tıisti aqparatqa zárý bolyp otyrǵanda, jalań aqyldan góri indettiń sebebi men aldyn alý jolyn, jónin anyq aıtsa, sóz shyǵyny da azaıyp, qaıran ýaqyt ta zaıa ketpes edi. Qarajat ta rásýa bolmas edi-aý dep oıǵa qalasyz. Búgingi basty másele – sondaı ásire pysyqaılardy ornyna qoıý, ıaǵnı bilgen men bilmegenniń parqyn ajyratatyn kózqaras qalyptastyrý bolsa kerek. Jartykesh keńesti, shala-pula pikirdi qarsha borata berý jalpy halyqqa esh paıda keltirmeıdi. Áli de bolsa túrli aqparat arnalaryna joǵary bilikti mamandardyń ǵana shyǵyp sóıleýine jol ashsaq, densaýlyq minberine bilimi men tájirıbesi, moraldyq quqyǵy bar adamdar ǵana kóterilse deımiz. Rasy, halyq osyny qalap, ańsap otyr. Bereke-pátýaǵa jumylsaq, kóp is ońǵarylady. Onyń ústine ult tarıhyndaǵy nebir synaq pen talqyda jurtshylyqtyń uıymshyldyqqa, birlikke, jaýapkershilikke uıyǵan kezeńin, sátterin búgingi urpaq esine salý – barshamyzdyń boryshymyz. Elge qashanda ornyqty baılam, túsinikti pátýa aýadaı qajet. Ony da aıta alatyn adam aıtýy kerek. Qanshama ult pen ulys jer betinen joıylyp ketkende, qazaq halqy aqyly men namysyn alǵa salyp, jamandyqty amandyqqa jeńgizgen.
Budan da qıyn, kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip, ulan-baıtaq jerdi de, eldi de shashaýyn shyǵarmaı urpaǵyna amanattaǵan. О́tkenniń ónegeli izi, syn saǵatta sanada qattalǵan sózi – buǵan dálel. Ejelden qalyptasqan eldik qaǵıdalar men ómirlik ustanymdardy umytpalyq.
Máselen, ǵasyrlar boıy aqyldy baıytyp, rýhqa dem bergen halyq danalyǵyna júginsek, kezinde bereke-birlikpen súzek, oba, sheshek, t.s. sııaqty indetterden qutylǵan qazaq «Synyqtan ózgeniń bári juǵady» dep eskertken. Sondaı-aq «Qotyr qoldan juǵady, taz taqııadan juǵady» dep qadap aıtqan.
Osyndaı taǵylymdy, dáldikke kelsek, halyqtyń dástúrli keńesin nege paıdalanbasqa? Úreı shaqyrmaı-aq «Aýrý – ólimniń alǵashqy elshisi» dep, naýqasqa ashy «dıagnoz» qoıǵan. Árıne, saqtyq úshin. Dertke boı aldyrǵan kisige kúsh berip, serpiltý maqsatynda «Demi bardyń emi bar» ekenin jetkizgen. Bul qınalǵan jan ıesine dem salǵandaı emes pe? Al «Aýrýdyń zardabyn aýrý baqqan biledi» degen maqalmen ári jaýapkershilikti, ári aǵaıyn-týystyń paryzyn paıymdaǵan. Sondaı-aq qoǵamdyq ortanyń ortaq problemasyn sheshý de – sol asyl qazynamyzda. «Kóneni kerek etpeseń, jańa tabylmaıdy, Baılaýdy kerek etpeseń, jara jazylmaıdy». Bul – úıdiń tórine de, aýrýhananyń tórine de jazyp qoıýǵa laıyq sóz. Demek, erteden úzilmeı kele jatqan dástúrdi umytpaı, jańa tehnologııa men ınnovasııany halyq danalyǵyna saı utymdy paıdalansaq, bul talǵam-túsinik, paıym-parasat ǵalamdyq indetti eńserýge de járdemin tıgizbek.
Ata-baba sózi men ósıetiniń qasıetin umytpasaq, densaýlyqtyń da, dárigerdiń de, dáriniń de qadirin, berekesin qashyrmaımyz. Qaıta ult danalyǵy men em-domdaǵy dástúr sabaqtastyǵyn saqtap, Qazaq eliniń baıandy bolashaǵyna shyn janashyr, jankúıer bolamyz.
Darhan MYŃBAI,
Májilis depýtaty
