Álem jyldam ózgerýde. Damýshy elderde keıbir kedergiler bolǵanymen, ilgerileý úderisi irkiler emes. Qazaq eli de qaryshty qadamdarǵa ilesýge baryn salmasa bolmaıdy. Áıtpese ókinip, opynyp qalýy ábden yqtımal.
Álem jyldam ózgerýde. Damýshy elderde keıbir kedergiler bolǵanymen, ilgerileý úderisi irkiler emes. Qazaq eli de qaryshty qadamdarǵa ilesýge baryn salmasa bolmaıdy. Áıtpese ókinip, opynyp qalýy ábden yqtımal.
Sońǵy 15 jylda elimizde munaı óndirý – 3, tabıǵı gaz shyǵarý 5 esege ósipti. Budan túsken yrǵyn paıda Ulttyq qorǵa úzilissiz quıylyp jatqany maǵlum. Desek te, kez kelgen ǵalamdyq daǵdarysqa tolyq tótep berý úshin Ulttyq qordyń kirisin áli de eseleı bergenimiz jón. Iаǵnı, jer qoınaýyndaǵy shıki baılyqty múmkindigin barynsha paıdalana alsaq, utarymyz mol bolmaq. Sebebi, damýshy elder qýat kózin kómir, munaı, gazdan óndirýdi birtindep shegerip, ony kúnniń nurynan, jeldiń ekpininen alýdy júzege asyra bastady. Onyń jarqyn bir dáleli Astanada ótetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń taqyryby dep bilemiz.
Ras, búginde munaı tek jaǵarmaı ǵana emes, odan halyq tutynatyn kóptegen taýarlar jasalady, basqa da salalarǵa paıdalanady. Tipti, mal jemine qosyp beretin dárilik qosyndylar da munaı quramynan alynatyn bolǵan. Áıtse de, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń halyqqa ótken jylǵy Joldaýyn zerdelep, Citigroup shıkizat-taýar naryǵyn saraptaý departamentiniń basshysy – basqarma dırektory Edvard Morstyń bolashaq týraly boljamdaryn baǵamdasaq kóp nárseniń baıybyna baramyz. Onyń sózine qulaq assaq, taıaýdaǵy 10 jylda energııa naryǵy kúrt ózgeriske túsedi. Alpaýyt AQSh pen birqatar elderdiń qazirgi áreketi osyndaı oıǵa jetelep otyr.
«Joǵary baǵanyń máselesin eń jaqsy sheshetin joǵary baǵanyń ózi» degen mátel de bar. О́ıtkeni, jańa tehnologııany, ınnovasııany jasaıtyn jáne damytatyn joǵary baǵa ekeni belgili. Qazirgi energııa naryǵynda dál osy jaǵdaı oryn alyp, shıki munaı men gazdy tutynýshylardyń talaby men talpynysy kúrt ózgerdi. Sóıtip, qýat kózin óndirýdiń jańa joldaryn taýyp jatyr. Munymen qatar, AQSh munaı ónimderin eń kóp ımporttaýshy el bolǵan bolsa, 5-6 jyldyń kóleminde ol eń iri munaı eksporttaýshy Reseıden keıingi ekinshi orynǵa kelip ornyqty. Demek, AQSh az ǵana ýaqyttyń ishinde eń iri munaı ımporttaýshy elden eń iri munaı eksporttaýshy elderdiń aldyńǵy qataryna shyǵyp úlgerdi.
Al, tabıǵı gaz naryǵyna kóz salsaq, ondaǵy jaǵdaıdyń da jambastap bara jatqanyn kóz kóredi. Búginde AQSh tabıǵı gazben ózin ózi tolyq qamtamasyz etip otyr. Buryn AQSh tabıǵı gazdy tolyq ımporttap otyrǵanyn eskersek, tirshiligin tabıǵı gazǵa baılaǵan elderdiń budan bylaı tynysy taryla túsýi bek múmkin. Qazir tek qys aılarynda az ǵana gaz ımporttaıtyn alpaýyt el, sońǵy ýaqytta Kanada men Meksıkanyń qubyrlary arqyly tabıǵı gaz eksporttaýdy jolǵa qoıdy. Áıtkenmen, AQSh gaz óndirýdi beı-bereket qolǵa almaı, naryqty baǵyp, soǵan laıyqty tirlik isteýde. Sol sebepten ǵana dál qazir AQSh-ta kógildir otyn óndirisi qatty qarqyn almaı, shamaly irkilis taýyp tur.
Desek te, 2014 jyldan bastap AQSh-ta tabıǵı gaz óndirý qarqyn alady eken. Mundaı boljamdy Citi jasap otyr. Boljam boıynsha «jasyl tehnologııaǵa» ótý úrdisi kómir óndirisin 1,5-1,6 esege deıin qysqartyp, kógildir otyndy paıdalanýdy arttyrady eken. Osy oraıda óz elimizdegi otyn oshaǵyna da kóz salyp kórelik. Elimizdiń Statıstıka agenttiginiń málimetine sensek, bıylǵy jyldyń alǵashqy 6 aıynda kómir óndirý ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 3,2 paıyzǵa kemipti. Mysaly, ataqty «Bogatyr Kómir» JShS byltyrǵy jartyjyldyqtaǵy kórsetkishten bıyl 6,1 paıyzǵa az kómir qazǵan. Bul degenińiz sanǵa aınaldyrǵanda baqandaı 19,557 mln. tonna bolyp shyǵady.
Naqty málimetter men sarapshylardyń sózine qaraǵanda, 2015 jyly AQSh kógildir otyn eksportyn barynsha arttyrmaq kórinedi. Mundaı jaǵdaıda gazdyń óz baǵasy ǵana túsip qoımaı, munaı baǵasynyń arzandaýyna da yqpal eteri anyq. Onyń aıqyn belgileri qazirdiń ózinde kórine bastaǵan. Máselen, AQSh-ta Wall-Mart janarmaı quıý beketterin jappaı kógildir otyn stansalarymen almastyrady degen derek bar. Bul úrdis AQSh-ta táýelsiz kásipkerlerdiń talabymen júzege asyrylyp jatsa, áıgili «Gazprom» Eýropa elderinde óz ınfraqurylymyn damytýǵa májbúrleıtin kórinedi. Bul pikirdi CitiGroup-tiń munaı men gaz boıynsh a boljaýshysy Seta Klıaınman aıtyp otyr.
Osy tusta Katar avıasııasy týraly aıta ketken jón. Ol elde taıaýda ǵana suıyq gazben jumys isteıtin tehnologııamen jasalǵan alǵashqy ushaq áýe keńistigine erkin shyqty. Munymen qatar, Taıaý Shyǵystaǵy kúnine 2 mln. barrel munaı tutynatyn elektrstansalary munaıdy kóbirek eksporttaý úshin kógildir otynǵa ótý joldaryn qyzý qarastyryp jatyr. Citi sarapshylarynyń boljamyna qaraǵanda, taıaýdaǵy 10 jylda munaı óndirý aıtarlyqtaı tómendeıdi. Sebebi, qazirdiń ózinde munaı rynogyndaǵy 19 mln. barrel munaıdyń 3 mln. barreli qysqaryp, onymen jumys istegen nysandar gazǵa kóship jatyr eken. Osyny negizge alsaq, álemde qýat kózin óndirýde munaıdan gazǵa kóshý úrdisi qarqyn ala bastaǵan.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».
