Mahambet: belgili, beımálim better

Búgingi urpaǵymyz alǵan azat­tyq, elimiz ıe bolǵan egemendik – hal­qy­myz­dyń san ǵasyrlar boıǵy ejelgi arma­ny. Onyń jolynda halyqtyń qan­shama qaharman uly qanyn tókti, janyn qıdy. Bodandyqtan qutylý, bostandyqtyń týyn tigý jolyndaǵy halyqtyq qozǵalystar tarıhynda 1836-1838 jyldardaǵy ult-azattyq kóterilisiniń ózindik ornyn, mánin joımaıtyn mańyzy bar. Isa­taı Taımanov sol kóterilistiń uıym­dastyrýshysy bolsa, Mahambet О́te­misov otty jyrlarymen, órshil kúı­lerimen Alashty erlikke úndegen uranshysy.

Búgingi urpaǵymyz alǵan azat­tyq, elimiz ıe bolǵan egemendik – hal­qy­myz­dyń san ǵasyrlar boıǵy ejelgi arma­ny. Onyń jolynda halyqtyń qan­shama qaharman uly qanyn tókti, janyn qıdy. Bodandyqtan qutylý, bostandyqtyń týyn tigý jolyndaǵy halyqtyq qozǵalystar tarıhynda 1836-1838 jyldardaǵy ult-azattyq kóterilisiniń ózindik ornyn, mánin joımaıtyn mańyzy bar. Isa­taı Taımanov sol kóterilistiń uıym­dastyrýshysy bolsa, Mahambet О́te­misov otty jyrlarymen, órshil kúı­lerimen Alashty erlikke úndegen uranshysy.

О́temistiń uly Mahambet batyrdyń atasy Qulmáli ári bı, ári batyr, sýy­rypsalma sheshen bolsa, ákesi О́te­mis te Bókeı dáýirindegi bedeldi bı­ler­diń qatarynda sanalǵan. Osyndaı tek­tiler tuqymynan shyqqan Mahambet te on jasynan óleń shyǵaryp, týra­shyl­dy­ǵymen, aýzyn ashsa otty jyr aqta­rylar aqberen aqyndyǵymen, eren erjúrektigimen erekshelengen. Áleýmettik ádiletsizdikke tózbeı, halyqty teńdikke, óz bıligin ózi alýǵa úndep, kópti mańyna toptastyra otyryp, kúreske shaqyrǵan daryndy qasıet ıesi retinde Mahambet búkil qazaqtyń ardaq tutar arqaly da arýaqty, aıbyndy da azatshyl arysyna aınaldy.

Mahambettiń boıyndaǵy nebir asyl qasıetterdi kóre bilgen Jáńgir han ony óz balasy Zulqarnaıynnyń tárbıeshisi, ári saraı aqyny retinde paıdalanýdy kózdegeni tarıhtan belgili. Biraq aqyn han saraıynda uzaq tura almady. Halyqtyń qan jylaǵan aýyr turmysyn óz kózimen kórgen ot aýyzdy, oraq tildi Mahambet pen han arasy birte-birte ashylyp, aqyry aqynnyń Isataı Taımanov qatarynan birjola oryn alýyna jetkizdi.

Mahambet syndy daýylpaz aqynnyń otty jyrlaryn qıly zamannyń qıyn-qystaý ótkelderinen ótkizip, bul dáýirge jetkizgen máńgi óshpes erliktiń ıesi – Halel Dosmuhameduly. Mahambettiń biren-saran óleńi qazan tóńkerisine deıin «Murat aqynnyń Ǵumarqazy oǵylyna aıtqany» (Qazan,1908j.), «Shaıyr ıakı qazaq aqyndarynyń basty jyrlary, jııýy Ǵabdolla Mashtah» (bókeılik) (Orynbor, 1912j.) sekildi kitaptarda jarııalanǵan eken. Al el arasynda belgili aqyndar aýzyndaǵy Mahambet jyrlaryn hatqa túsirip, júıeleýshi, jınap bastyrýshy – professor Halel Dosmuhameduly. Ony biz H.Dosmuhamedulynyń Tashkentte 1925 jyly shyqqan «Mahambet jyrlarynyń tuńǵysh basylymy» degen eskertpesi bar «Isataı-Mahambet» jınaǵy 1991 jyly baspadan qaıta shyqqanda bildik. Kitapta Isataı-Mahambet bastaǵan bas kóterýdiń ashy shyndyǵy, onyń otarshyldyq buǵaýyna shydamaı tolqyǵan halyqtyń, ulttyń kóterilisi ekeni ashyq aıtylǵan. «Isataıdyń kóterilisi halyqtyń kózin ashyp, patsha ókimetin tanytty, patsha ókimetine súıengen handardyń, sultandardyń qazaqqa naǵyz dushpan ekenin ashyq kórsetti», dep jazady Halel Dosmuhameduly. Sondaı-aq, aqyn óleńderin aýyzeki jetkizýde Mahambet qaza tapqanda úsh jastaǵy Qaraoıdan kúndik jerdegi aýylda ósken quıma qulaq, tókpe jyraý Murat Móńkeulynyń, Yǵylman Shórekovtiń de eńbegi zor.

Biz osy joldardy jaza otyryp, Mahambet jaıly jazylǵan talaı-talaı poezııalyq, prozalyq, dramalyq shyǵarmalardy bylaı qoıǵanda árisi Halel Dosmuhamedulynyń, berisi Ábish Kekilbaıulynyń «Shandoz», Ánes Saraı­dyń «Isataı men Mahambet» kitap­taryndaǵy jazylǵan derekti, dáıek­ti jaılardy qaıtalaýdy da, jań­ǵy­r­týdy da maqsat tutqan joqpyz. Soń­ǵy­sy bizdiń qoldan kelmesin de jasyr­maımyz.

Bizdiń aıtpaǵymyz «...Edil menen Denderden, Saǵyz benen Jemderden, onan da talyp ótken er...», aqberen aqyn­dyqtyń, eren erlik pen kemel kisiliktiń úlgisin kórsetken Maham­bettiń ısi qazaq úshin ortaq bolýmen qa­tar ınderlikterge etene jaqyndyǵyn da kórsetý.

Aqyn Mahambettiń talaı-talaı aqıyq asqaq jyrlary osy óńirde ómirge kelip, kúıshi, kompozıtor Mahambettiń kúıleri kúmbirledi, batyr Mahambet tulparynyń tuıaq izi qaldy. Ol ol ma, máńgilikke ózi qaldy osynda. Mahań beıitiniń basynda turyp, aqyn Berqaıyr Amanshın «anaý kún, mynaý aýa sen demalǵan, búginde aımalady bizdi betten» dep aıtqanyndaı, osynaý betegeli, jýsandy jazyq, shejire dala, anaý kún sonyń bárin kórip qaldy.

Iá, kórip qaldy. Olar sonaý 1846 jyldyń surǵylt kúzindegi surqaı oqıǵany biledi. Sol bir kúni Qaraoı aspanyn qara bult qaptap, qara quzǵyn qalyqtady, qatygez qaraqshy qolyn qanǵa maldy. Dál osynda, óz otynyń basynda qas dushpany babanyń basyn shapty. «Jaıyqtyń boıy kók shalǵyn, Kúzermiz de jaılarmyz, Kúmisti syndy kúreńdi, Kúdireıtip kúnde baılarmyz...» dep aldyna maqsat qoıǵan Mahambet degenine jete almady. «Aınalaıyn Aqjaıyq, at salmaı óter kún qaıda...» dep armanda ketti.

Babanyń osydan keıingi ekinshi ómiri aýdanmen tikeleı baılanysty. О́ıtkeni, Mahańnyń qany tamǵan, ony máńgilikke qoınyna alyp jatqan Qaraoı jazyǵy Inder aýdanynyń aýmaǵynda, onyń ortalyǵy – Inderbor kentiniń shyǵysynda qyryq bes shaqyrym jerde. Sondyqtan aýdan jurtshylyǵy Mahambet esimin erekshe qasterleıdi, onyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýdy odan ári jetildire túsýdi abzal da abyroıly borysh sanaıdy.

Endigi áńgime babanyń jerlengen jeri jóninde. Osyǵan baılanysty uzaq jyl aýdandyq partııa komıtetiniń apparatynda jumys istegen Jeksen Bahıtovtyń aýdandyq «Dender» gazetiniń 1995 jylǵy 29 qyrkúıektegi nó­mirinde «Baba qabiri qalaı tabyl­dy», degen kólemdi maqalasy shyqty. Aqtóbe qalasynda bolǵan onkúndik semınardan kelip, ádettegideı aýpartkomnyń birinshi hatshysy Jumash О́teǵalıevke kirsem, amandyq-saýlyqtan keıin: «Mahambettiń beıiti tabylatyn boldy, estidiń be?» dedi. Sodan keıin hatshy mán-jaıdy túgel baıandaıdy.

1913 jyly Qarabaý aýylynan kele jatyp, ákesi alty jasar Quraq atty balaǵa «kúnderdiń kúninde kerek bolar» dep Mahambettiń beıitin kórsetip, quran oqyp, duǵa etip, belgi úshin bas jaǵyna qamshynyń sabyn tyǵyp ketedi. Osy jaıdy Quraq Bekturǵanov Kýlagıno (qazir Esbol) selosynda turatyn erteden biletin, joly túskende qatynasyp, qaldesip turatyn rýlasy Quspan Esbosynovtyń úıinde otyryp áńgimeleıdi. Bul habardyń qundylyǵyn jete túsingen, onyń eshkimdi beıjaı qaldyrmasyn jaqsy bilgen Quspan aýdan basshylyǵyn habardar etedi.

Respýblıkanyń batys óńirin aralap júrgen ǵalym Qajym Jumalıev pen aqyn Taıyr Jarokov Q.Bekturǵanovtyń habaryn gazet arqyly bilip, oblys basshylyǵyna usynys jasapty. Sodan keıin qolǵa alynyp, 1959 jyldyń kúzinde Mahambet beıitine eskertkish belgi qoıyldy. Mahambettiń sýreti salynyp, bir shýmaq óleńi jazylǵan eskertkish-belgini (sýrette) qoly sheber qarapaıym qurylysshy jigit A.Novıkov jasady. Belgini qysqa mer­zimde jasap, ornyna qoıý sııaqty asa mańyzdy qyzmetti aýatkomnyń tór­aǵasy Zınolla Ǵumarov bastaǵan Doshý Shenenov, Ǵılymǵalı Saıhanov, Atash Do­salıev, О́tep Qusnıdenov syndy bas­shy azamattar muqııat atqarýǵa atsalys­qan.

Quraq Bekturǵanovtyń aıtqandy umytpaıtyn, kórgendi aınytpaıtyn zerektigi, zerdeliligi úshin jurtshylyq myń alǵys sezimin bildiredi. Degenmen, ol beıitti taýyp, ákesi qoıǵan belgini tanyǵanymen «dál sol jerde Mahambet súıegi jatyr ma eken», degen dúdámal oı keıbireýlerdiń kóńilinde júrgeni jasyryn emesti. Sóıtip, bul jaıdy anyqtaý da qolǵa alyndy.

Jeksen Bahıtov joǵaryda kel­ti­ril­gen «Baba qabiri qalaı tabyldy?» degen maqalasynda buǵan keńinen toqtalǵan.

«1966 jyldyń jaz aıy. Aýpart­kom­nyń birinshi hatshysy Járdem Ken­jetaevtyń kabınetinde bógde eki adam otyrdy, – dep jazady ol. – Hat­shy maǵan olardy tanystyrdy. «Ma­ham­bet beıitin qazýǵa barasyńdar, bir jeńil mashına tap, kisilerdi irikte. Oryn­dalýyn maǵan aıt», – dedi. Sonda Noel Shaıahmetov «Obstoıatelstvo gıbelı Mahambeta Ýtemısova» degen qujatty daýystap oqyp berdi. Qazǵanda súıektiń Mahambettiki me, álde, basqaniki me, birden tanylatyn boldy. Bas súıektiń qalaı shabylǵany, bastyń ózinde qylyshtyń neshe tańbasy barlyǵy, kólemi qandaı – bári aıtylǵan.

Odan ári ol ózimen birge beıitti qazýǵa aýatkom tóraǵasynyń orynbasary Qaıyrǵalı Tólenbaev, ke­nish­tiń partkom hatshysy Hamıt Nur­manov, oblystyq murajaı dırektory S.Bısenovtiń qatysqanyn, jalpy bas­shylyqty antropolog ǵalym Noel Shaıahmetov jasaǵanyn, tipti topyraqty arshýdyń kóbin ózi atqarǵanyn jazady.

– Sóıtip, qazýǵa kirisip kettik, – deıdi Jeksen Bahıtov odan ári – kóńil qo­bal­jýly. – Qabir qubyladan góri tús­tikke qaraı baǵyt alyp qazylǵan deýge bolarlyq. Bul bir jaqsy nyshan boldy. Bul arada buryn beıit bolmaǵan. Qaza tapqan aqyndy inisi men áıeli asyǵys kómgende, qazannyń jıyrmalarynda kún qysqaryp, qarańǵy lyq túse bastaǵan kezde qubylany osylaı baǵdarlaǵandyq dep oıladyq. Azǵantaı ýaqyttan soń, oıyp jasalǵan syqyrlaýyqtyń bólegi shyqty. Bul bizdi tipten qýantty. Bazarshylardy az júkpen kútip qalǵan jalǵyz úıde jandamanyń betin jabatyn qaraǵaı taptyra ma, ony syqyrlaýyqpen jap­qan dep topshyladyq. Endi sálden keıin kúrek qatty nársege shyq ete tıdi. N.Shaıahmetov ózi qazyp, bas­ty shyǵaryp aldy. Bas keýdeniń or­ta tusynda, etbetinen aıaq jaǵyna qa­rap jatyr eken. Qujatta aıtylǵan tań­banyń bári bar. Súıek túgel qazyp alyn­dy. N.Shaıahmetov asyqpaı túgel jı­nap, súrtip ábden tazalap, qaǵaz já­shik­ke saldy.

Qabirdi ashýdy dálirek jazyp otyrǵanym, bul óte mańyzdy jumys dep oılaımyn. Ataqty adamnyń súıegin 120 jyldan keıin ashyp kórý, bolǵan qaıǵyly oqıǵanyń izin baǵdarlaý, al kórgendi dál sol kúıinde aıtyp berý búgingi kúni barshaǵa kerek, dep uqtym.

Sóıtip, antropolog ǵalym súıekti Almatyǵa alyp ketti. Gerasımov ádi­si­men onyń Mahambet О́temisulynyń súıegi ekeni dáleldengeni týraly habar da jetip jatty. Biraq, súıek ornyna ákeline qoımady. Joǵary bılikte Ma­hambetti qaıta jerleýge baılanysty ártúrli usynys aıtylyp, bir toqtamǵa kelgenshe, on jeti jyl ótip, aqyrynda burynǵy ornyna jerleý jón delingen.

Mahambet О́temisulyn Qaraoıdaǵy ornyna qaıta jerleý 1983 jyly 15 ma­myrda júzege asty. Sharaǵa aýdannyń barlyq eldi mekenderinen, eńbek ujymdarynan, mekemeler men mektepterden, kórshiles oblys pen aýdandardan kóp adam qatynasyp, aqyn ómiri jaıly baıandama oqylyp, onnan astam kıiz úı tigilip, qazan kóterildi, as berildi, konsert qoıyldy.

Sonda aqyn esimin ulyqtaý, shy­ǵar­mashylyǵyn nasıhattaý baǵytynda turaqty sharalar ótkizý jóninde kelisildi. Soǵan sáıkes jylma-jyl 15 mamyrda Mahambet poezııasynyń kúni ótkiziletin boldy. Aýdandyq murajaıda aqynǵa arnalyp burysh ashyldy. Batyr esimindegi júlde úshin jasóspirimder arasynda erkin kúresten qalaaralyq jarys ótkizý ómirge endi. Aýdandyq gazet redaksııasyndaǵy ádebı birlestikke aqyn esimi berilip, «Dender» gazetinde jarııalanǵan jyldyń eń úzdik materıaldaryna Mahambet atyndaǵy syılyq beriletin boldy. Mahambet kúılerin úırenip, oblys sahnasyna eń birinshi shyǵarǵan da ınderlik ónerpazdar. Aýdanda Mahambet esiminde mektep, Inderborda úlken kóshe bar. 1995 jyly Mańǵystaýdyń ulýtasynan Qaraoıda Mahambettiń bıiktigi 12 metrlik mazary turǵyzyldy.

M.О́temisuly poezııasynyń kúninde onyń jyrlary jatqa aıtylady, jergilikti talapkerlerdiń Mahambetke arnaǵan óleńderi oqylady. Shara Qaraoıǵa kelip, baba rýhyna arnap duǵa oqyp, taǵzym etýden bastalady. 1986 jyly kezekti Mahambet poezııasynyń kúninde Nurǵısa Tilendıev bastaǵan «Otyrar sazy» orkestri qatysyp, ashyq aspan astynda, keń dala tósinde kórgen, estigen adamnyń esinen ketpes­teı tamasha konsert bergen. Ásirese, Nurǵısanyń «Mahambet» kúıi erekshe shabytpen oryndalyp edi.

HH ǵasyrda Ma­ham­betke kóp kóńil bólinbedi desek, qu­laqqa jaǵymsyzdaý estilgenimen asy­ra aıtqandyq bolmaıdy. Aqyn, ba­tyr, kúıshi retinde tanylǵan M.О́te­mis­ulynyń birde-bir ret mereıtoıy respýblıkalyq deńgeıde atap ótilmese, olaı demeske amal qaısy. Jalpy, Mahambet syndy tarıhı tulǵaǵa baılanysty sharalardy bir ǵana aýdannyń enshisine qaldyryp qoıý jón emes de­mekpiz. Qysqa jiptiń kúrmeýge kel­meýinen Qaraoıda kelip-ketýshiler úshin úı turǵyzý, batyr qudyǵyn jabdyqtaý, Inderbor men Qaraoı arasyndaǵy joldy qalypqa keltirý, onyń ón boıyna aqyn óleńderin tasqa oıyp jazyp, qondyrý sııaqty, táp-táýir sharalar josparlanǵanymen júzege aspastan qaldy.

Mahambet О́temisuly – halyqtyń azat­tyǵy men teńdigi jolynda qy­lysh­tyń ushymen de, azatker, asqaq jyrynyń kúshimen de qyzmet etken qaıratker. О́zi arman etken aq jolda qanyn tógip, janyn pıda etken halqymyzdyń birtýar arystaı uly, aqberen aqyny, erjúrek batyry Mahambetke qandaı qurmet kórsetsek te kóptik etpes edi. 2003 jyly aqynnyń 200 jyldyǵy memleket pen qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, aqyn-jazýshylardyń Qaraoıdaǵy sharaǵa belsendi qatysýymen áserli, mazmundy ótti. Aqynnyń 210 jyldyǵyna oraı baıytylsa, kólemi keńeıtile tússe, Abaıy ortaq, Jambyly ortaq qazaqtyń Mahambeti de ortaq ekeni is júzinde dáleldene tússe degen tilek kópshilik nazaryna usynǵandaǵy maqsattyń negizgi tini. Buǵan baılanysty qolynda bıligi, qorjynynda qarjysy barlar birlese qoldap, qoǵamdasa qolǵa alsa degen tilek bar. Bir kezde quryldy degen Mahambet qorynan da habar-oshar joq bolyp ketti.

Taǵy bir jaıdy qaperge bergendi jón kórip otyrmyz. Belgili jazýshy, ǵalym Muhtar Maǵaýın basqarǵan redaksııalyq alqa shyǵarǵan «Bes ǵasyr jyrlaıdy» jın