Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atalatyn Joldaýynda alǵa qoıylǵan ózekti maqsattardyń biri elimizdi ústimizdegi ǵasyrdyń orta tusyna qaraı álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna engizý bolyp tabylady. Memleket basshysynyń osyǵan oraı atap kórsetkenindeı, bul úshin bizge menedjmenttiń jańa quraldary men memlekettik sektordaǵy korporatıvtik basqarý talaptaryn eskere otyryp, sapaly memlekettik qyzmetter qaǵıdalaryn engizý qajet bolady.
Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atalatyn Joldaýynda alǵa qoıylǵan ózekti maqsattardyń biri elimizdi ústimizdegi ǵasyrdyń orta tusyna qaraı álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna engizý bolyp tabylady. Memleket basshysynyń osyǵan oraı atap kórsetkenindeı, bul úshin bizge menedjmenttiń jańa quraldary men memlekettik sektordaǵy korporatıvtik basqarý talaptaryn eskere otyryp, sapaly memlekettik qyzmetter qaǵıdalaryn engizý qajet bolady.
Al osyǵan deıin bul salada júrgizilip kele jatqan júıeli ákimshilik reformalardyń kóptegen oń nátıjelerge jetkizgeni anyq baıqalady. Osyndaı irgeli izdenisterdiń arqasynda qazirgi tańda Qazaqstanda memlekettik qyzmettiń tıimdi modeli qalyptasty. Halyqaralyq sarapshylar atap ótkendeı, bul júıe álemdegi eń úlgili standarttarǵa saı keledi. Buǵan qosa, TMD elderi men óńirdegi ózge memleketter arasynda bizdiń elimiz memlekettik qyzmet salasyndaǵy reformalardyń kóshbasshysy bolyp otyr. Bizdiń kórshilerimiz búgingi qazaqstandyq modeldi memlekettik qyzmettiń kadrlyq ıadrosyn qalyptastyrýdaǵy qazirgi zamanǵy ádistemesi retinde qarastyrady.
Memlekettik apparattyń kásibı biliktiligin arttyrýdyń, kadrlardy irikteý men joǵarylatý kezinde merıtokratııa tetikterin engizýdiń, basqarýshylyqtyń «A» korpýsyn qalyptastyrýdyń mańyzdy túıtkilderi «Memlekettik qyzmet týraly» Zańda qamtyldy. Jańa normalar tártiptik jáne etıkalyq baqylaýdy kúsheıtýdi, memlekettik qyzmetshilerdi zańsyz jazalaý men jumystan bosatýdan qorǵaýdy kózdeıdi, onda sondaı-aq «komandalyq aýysý» tájirıbesin toqtatýdyń birden-bir tosqaýylyna aınaldy. Birinshi ret zańda «Memlekettik qyzmetshilerdiń Ar-namys kodeksiniń» negizgi talaptary qosylǵan qyzmettik etıka týraly jeke taraý kózdeldi. Eki deńgeıli memlekettik qyzmettiń etıkalyq júıesi engizildi. Zańmen bekitilgen mindetti erejeler, zańǵa táýeldi jáne vedomstvolyq aktilermen naqtylanǵan minez-qulyqtardyń tártipteri belgilendi.
Ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda Elbasy basshy laýazymdardaǵy baǵynysty adamdardyń sybaılas jemqorlyq áreketteri úshin memlekettik saıası qyzmetshilerdiń jaýapkershiligi jónindegi Jarlyqqa qol qoıdy. Osylaısha, memlekettik saıası qyzmetshiler ózderi taǵaıyndaǵan basshy laýazymdardaǵy baǵynysty qyzmetshiler sybaılas jemqorlyq qylmystaryn jasaǵan, olarǵa qatysty sottyń zańdy kúshine engen aıyptaý úkimi bolǵan jaǵdaıda jaýaptylyq arqalaıtyn boldy. Munyń túpki nátıjesi onyń óz erkimen ornynan túsý týraly ótinish berýimen aıaqtalady. Al ornynan túsýge ótinish berý ózine jeke senim bildirý máselesin kóterý bolyp tabylatynyn jáne atalǵan memlekettik saıası qyzmetshini taǵaıyndaǵan laýazymdy adam ornynan túsý týraly ótinishti qabyldaýǵa nemese qabyldamaýǵa quqyly ekendigin atap ótý kerek.
Qazir memlekettik qyzmetti jetildirý men jańartý jónindegi jumystar óziniń jalǵasyn tabýda. Bul rette álemdegi eń jaqsy tájirıbe men qazirgi úrdisterdi tanytatyn jańa talaptar esepke alynýda. Munda memlekettik ákimshilik qyzmetshilerdi zańsyz taǵaıyndaý nemese jumystan bosatý, tártiptik jazalar qoldaný, memlekettik ákimshilik laýazymdarǵa ornalasý úshin konkýrs ótkizý tártibin buzý máseleleri ózekti bolyp tabylady. Osyǵan oraı zańsyz sheshimder qabyldaıtyn memlekettik organdardyń konkýrstyq, sondaı-aq tártiptik komıssııalarynyń basshylary men múshelerine zań júzinde tikeleı jeke jaýapkershilik júkteletini belgilengen. Atap aıtqanda, memlekettik organdardyń tártiptik taldaýlarynyń tájirıbeleri olardyń tártiptik komıssııalarynyń deńgeıin tanytyp otyr. Keıde tártiptik isterdi qaraý barysynda ádilettiktiń bolmaýyna baılanysty memlekettik ákimshilik qyzm etshilerdiń quqyqtary dóreki buzylý derekteri de oryn alýda. Eń kóp kezdesetin mysaldar mynadaı. 2012 jylǵy qazan aıynda Memlekettik qyzmet isteri agenttigine Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigine qarasty bir departament dırektory óziniń zańsyz tártiptik jaýapkershilikke tartylǵany týrasynda shaǵymdandy. Ol 2012 jyldyń ishinde eki ret eskertý jáne sógis túrlerindegi tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan. Munyń ústine, tártiptik komıssııa aldyńǵy qoldanylǵan jazalardy esepke ala otyryp, oǵan qyzmetine sáıkes emestigi týraly eskertý jóninde usynys bergen. Al aryzdy tekserý jáne istiń mán-jaılaryn zertteý kezinde barlyq tártiptik jazalardyń qoldanystaǵy memlekettik qyzmet týraly zańnamanyń buzylyp qoldanylǵany anyqtaldy. Zańnyń tikeleı talaptaryna qaramastan, memlekettik qyzmetshini onyń tártiptik isiniń materıaldarymen tanystyrmaǵan. Soǵan qosa, ol jaýapkershilikke zańnamamen belgilengen tártiptik jazalardy qoldaný merzimderi ótkennen keıin tartylǵan. Sondyqtan Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń usynysy boıynsha tártiptik jaýapkershilikke tartý týraly zańsyz buıryqtardyń kúshi joıylǵan. Taǵy bir derek. Bıylǵy maýsymda Memlekettik qyzmet isteri agenttigi Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Memlekettik sanıtarlyq epıdemıologııalyq qadaǵalaý komıtetiniń basshylyǵyna Qaraǵandy oblysy boıynsha memlekettik sanıtarlyq epıdemıologııalyq qadaǵalaý departamenti dırektorynyń orynbasaryn atqaryp otyrǵan qyzmetinen zańsyz bosatý deregi boıynsha usynys shyǵardy.
Agenttik pen onyń aýmaqtyq tártiptik keńesteri sybaılas jemqorlyq pen basqa da quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý, sondaı-aq memlekettik qyzmet salasyndaǵy zańnamanyń saqtalýyn baqylaýdy qamtamasyz etý boıynsha júıeli jumystar júrgizip keledi. Agenttiktiń janynda sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵan ortalyq memlekettik organdardyń departament dırektorlaryna jáne onyń orynbasarlaryna qatysty tártiptik isterdi qaraý quzyretine kiretin ýákiletti organnyń tártiptik komıssııasy turaqty jumys isteıdi. Osylaısha, 2012 jyly atalǵan tártiptik komıssııanyń otyrystarynda qaralý nátıjeleri boıynsha memlekettik satyp alýlardy ótkizý kezinde sheshimder qabyldaý kezinde zańdy tulǵalarǵa zańsyz artyqshylyq kórsetkeni úshin Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi geologııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy atqaryp otyrǵan qyzmetinen bosatyldy jáne osy komıtettiń birqatar laýazymdy tulǵalary qatań tártiptik jaýapkershilikke tartyldy, sondaı-aq qyzmettik etıka talaptaryn buzǵany úshin Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi Sý kóligi departamentiniń dırektoryna qatań sógis jarııalandy. Al bıylǵy sáýirde tártiptik keńestiń usynysy boıynsha kelisimshart jasasý týraly sheshim qabyldaý kezinde zańsyz artyqshylyq kórsetkeni úshin Qarjy mınıstrliginiń basshylyǵy Qostanaı oblysynyń memlekettik múlik jáne jekeshelendirý departamentiniń dırektoryn atqaryp otyrǵan qyzmetinen bosatty.
Jalpy, agenttiktiń tártiptik keńesteri ótken jyl men bıylǵy jyldyń birinshi jartysynda 4 myńnan astam tekserý júrgizip, memlekettik qyzmetshiler men memlekettik mindetterdi atqaratyn adamdarǵa qatysty 1349 tártiptik is qozǵady. Shyǵarylǵan usynystar negizinde 972 adam, sonyń ishinde 129 aýdandyq jáne aýyldyq deńgeıdegi ákimder, 1983 memlekettik ákimshilik qyzmetshiler jáne 91 memlekettik mindetterdi atqaratyn adamdar jaýapkershilikke ushyrady. Atalǵan tulǵalardyń qyzmetine sáıkes emestigi týraly eskertý túrindegi jazaǵa – 379, qyzmetinen tómendetýge – 10, atqaratyn qyzmetinen bosatýǵa 194 adam tartyldy. Budan bólek, aldyńǵy jyldardyń tájirıbesi kórsetkendeı, memlekettik organdardyń tártiptik komıssııalary sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamany jáne qyzmettik etıkany buzýǵa jol bergen óz qyzmetkerleriniń isterin qaraý kezinde shette qalatyn bolyp shyqty.
Biz jergilikti memlekettik organdardyń tártiptik komıssııalary jaýapkershiligin arttyrý jáne olardyń sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtardy aldyn alý boıynsha qyzmetin belsendirý maqsatynda agenttiktiń tártiptik keńesteriniń fýnksııalaryn naqtylaýdy usyndyq. Atap aıtqanda, tártiptik keńesterdiń jumysyn óńirlerdegi basshy laýazymdy adamdarǵa («A» korpýsynyń qyzmetkerlerin eseptemegende) ǵana qatysty isterdi qaraýǵa jáne sybaılas jemqorlyqty aldyn alý boıynsha júıeli sharalardy ázirleýge ekpindi saýatty qoıý kózdelýde. Sonymen qatar, tártiptik keńester jergilikti atqarýshy jáne ortalyq memlekettik organdardyń aýmaqtyq basqarmalarynyń tártiptik komıssııalary qyzmetin úılestirý boıy nsha fýnksııasyn bekitý usynyldy.
Biz agenttiktiń baqylaý qyzmetiniń qorytyndylary boıynsha jáne halyqaralyq tájirıbeni eske ala otyryp, memlekettik qyzmet salasyndaǵy sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý úshin birqatar mańyzdy mezetterde aýytqýshylyq kórsetpeýdiń mazmuny men tetikterin zańnamalyq turǵyda jetildirýge kúsh salyp otyrmyz. Máselen, agenttik qazirgi tańda «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy turý týraly» zań jobasyn ázirleý jónindegi Parlament Májilisiniń jumys tobyna sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin qylmystyq sıpattaǵy áreketterge jatqyzý men tártiptik jaýapkershilik kózdeletin quqyq buzýshylyq sanattaryn bólip alyp qarastyrý kerektigi týraly ustanym jarııalady. Bul quqyq qoldaný tájirıbesinde múliktik ıgilikter men artyqshylyqtardy alýdy kózdemegen laýazymdy adamdy sybaılas jemqorlyq sıpatynda jaýapqa tartýdan qorǵap qalýǵa aparyp jetkizedi. Sol sııaqty tabystary men múlki týraly deklarasııany tapsyrý nemese jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishterine jaýap berý merzimin buzǵan memlekettik qyzmetshi «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly» Zańǵa sáıkes jaýapkershilikke tartylýǵa jatady. Sonymen birge, quqyqtyq statıstıka organdarynyń derekqorynda zańnamanyń talaptaryna sáıkes «sybaılas» sanattaryna jaýapkershiliktiń (qylmystyq, ákimshilik, tártiptik) túrine qaramastan, barlyq sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵan adamdar kiredi.
Mundaı statıstıka memlekettik qyzmetshiler jasaıtyn tártip buzýshylyqtardyń, sonyń ishinde sybaılas jemqorlyq sıpatyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń naqtyly kórinisterin dál anyqtap otyrýǵa qıyndyq keltiredi. Nátıjesinde biz derekti jaǵdaıdy sıpattamaıtyn salmaqty sandardy ǵana alamyz. О́z kezeginde bul is-sharalar memlekettik apparat qyzmetkerleri arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý men osyǵan para-par tártip buzýshylyqtarǵa ýaqytynda nazar aýdarýǵa jol ashady. Osyǵan baılanysty, Memlekettik qyzmet isteri agenttigi sybaılas jemqorlyq áreketterge tek qana naqty sybaılas jemqorlyq qylmysynyń quramyna kiretin áreketterdi jatqyzýdy usynady.
Qylmystyq quramy bolmaǵan jaǵdaıda, atalǵan áreketterdi olardy jasaǵan adamdarǵa qatysty sybaılas jemqorlyqqa baılanystyrmaı qoldanystaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańmen kózdelgen sanksııalar men shekteýlerge ispettes sharalardy qoldana otyryp, qyzmettik etıkalardyń normalaryn buzý retinde saralaýǵa bolady. Joǵaryda atalǵan zań túzetýlerin engizý qyzmettik etıkanyń normalary saqtalýynyń mańyzdylyǵyn arttyrýǵa jáne sol ýaqytta sybaılas jemqorlyqqa jaýapkershilikti kúsheıtýge múmkindik beredi.
Qazaqstandy 2015 jyly sybaılas jemqorlyq áreketterin tek qana qylmystyq jazalanatyn áreketter retinde taný talaby bolyp tabylatyn «Sybaılas jemqorlyq úshin qylmystyq jaýapkershiligi týraly» Konvensııasyn ratıfıkasııalaý josparlanǵan.
Ortalyq jáne óńirlik deńgeıdegi memlekettik qyzmet salasynda etıkalyq baqylaý júıesin zańdy jáne ınstıtýttyq kúsheıtý sybaılas jemqorlyqty aldyn alý máselelerine keshendi qaraýǵa múmkindik beredi jáne eń ozyq halyqaralyq tájirıbege sáıkes keledi.
SaıanAHMETJANOV,
Memlekettik qyzmet isteri agenttigi
tóraǵasynyń orynbasary.
