Qazaqstan – Qytaı: Tarıhı kezeńdegi jańa múmkindikter

QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa alǵashqy memlekettik saparyna oraı

Qazaqstan men Qytaı arasynda dıplomatııalyq qatynastar ornap, ózara baılanystar jasala bastaǵannan bergi kezeńderde kórshi ári irgeli eki el shynaıy dostyq pen yntymaqtastyqtyń úlgisin kórsetip keledi. Bastapqy kezde-aq durys tańdalǵan jol búginde Qazaqstan men Qytaıdy kópjaqty strategııalyq seriktes memleketterge aınaldyryp otyr. О́ıtkeni, eki el de ózara túsinistikpen damýdy ózderiniń syrtqy saıasattaǵy basymdyqtary retinde qarastyrady. Sondyqtan da, Qazaqstan-Qytaı qatynastary qazirgi kezde buryn-sońdy bolmaǵan joǵary deńgeıge jetti. Mine, bular strategııalyq seriktes Qazaqstan men Qytaı yntymaqtastyǵyna jańa perspektıvalar ashatyny anyq.

QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Qazaqstanǵa alǵashqy memlekettik saparyna oraı

Qazaqstan men Qytaı arasynda dıplomatııalyq qatynastar ornap, ózara baılanystar jasala bastaǵannan bergi kezeńderde kórshi ári irgeli eki el shynaıy dostyq pen yntymaqtastyqtyń úlgisin kórsetip keledi. Bastapqy kezde-aq durys tańdalǵan jol búginde Qazaqstan men Qytaıdy kópjaqty strategııalyq seriktes memleketterge aınaldyryp otyr. О́ıtkeni, eki el de ózara túsinistikpen damýdy ózderiniń syrtqy saıasattaǵy basymdyqtary retinde qarastyrady. Sondyqtan da, Qazaqstan-Qytaı qatynastary qazirgi kezde buryn-sońdy bolmaǵan joǵary deńgeıge jetti. Mine, bular strategııalyq seriktes Qazaqstan men Qytaı yntymaqtastyǵyna jańa perspektıvalar ashatyny anyq.

Eki jaqty qatynastardyń materıaldyq bazasyn ny­ǵaı­týda yntymaqtastyq tájirıbesin tereńdetý erekshe oryn alady. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, sońǵy jyldary eki eldiń saýda-ekonomıkalyq baılanystary belsendi damı túskenin kórýge bolady. Bul durys ta. Sebebi, Qytaı biz­diń elimizdi ózderiniń iri saý­da seriktesi dep tanıdy. Onyń ústine Qytaıdyń TMD elderindegi saýda áriptesteri arasynda Qazaqstan Reseıden keıin ekinshi oryn alady. Ekin­shiden, Qazaqstan men Qytaı 2015 jylǵa qaraı ózara saýda kólemin 40 mıllıard AQSh dollaryna deıin arttyrýdy­ strategııalyq maqsat etip qoıyp otyr.

Árıne, birer jyldyń ishinde buǵan qol jetkizý jeńil sharýa emes. Ol birlesken kúsh-jigerdi qajet etedi. Sondyqtan eki memleket te burynnan qalyptasqan munaı-gaz salasyndaǵy yn­tymaqtastyqty saqtaı otyryp, shıkizattyq emes sektordyń jańa múmkindikterin qaras­tyrýǵa nıettenýde. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy, kólik tranzıti, joǵary tehnologııalar, telekommýnıkasııa,­ hımııa ónerkásibi, taǵy basqa salalar. Sondaı-aq,­ eki eldiń gýmanıtarlyq jáne aımaqaralyq yntymaq­tastyǵyn belsendi júrgizýge basymdyq berilip otyr.

Qazaqstan men Qytaı senimdi saıası seriktester bolyp taby­la­dy. Saıası ózara senim – eki­jaqty qarym-qatynastyń eń negizgi ári basty basymdyǵy. Osy turǵydan kelgende, taraptar memlekettik shekara máselesin túpkilikti sheshti. Saıası salada da sheshimin kútken kúrdeli prob­lemalar joq. Qazaqstan men Qytaı damýshy jáne yqpaldy iri memleketter retinde álemdik jáne óńirlik máseleler boıynsha birdeı kózqaras ustanyp, álemde turaqtylyqty qamtamasyz etý jaýapkershiligin arqalap keledi.

Qazaqstan men Qytaıdyń Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my (ShYU) aıasyndaǵy ynt­y­maqtastyǵyn erekshe ataýǵa bolady. Ásirese, terrorızmmen, basqa da qaterli qylmys túrlerimen kúreste belsendi is-qımyl tanytýda. Sondaı-aq, eki eldiń ShYU-nyń aýyl sharýashylyǵy, qarjy salalarynda ózara yntymaqtastyqty jandandyrýdaǵy orny bólek. Qytaı bizdiń elimiz sııaqty ShYU-ny ári qaraı damytýdy qoldaıdy. Atalǵan Uıym qyzmet ete bastaǵan ýaqyttan beri qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýda jáne halyqaralyq yntymaqtastyq máselelerinde mańyzdy ról atqaratynyn kórsetti.

Jaqynda Bishkekte Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń ke­zek­ti sammıti ótpek. Derek kóz­derine qaraǵanda, bul sammıtte ShYU elderine qatysty ǵana emes, álemdik aýqymdaǵy asa ótkir máseleler de talqylanbaq. Onyń ishinde Taıaý Shyǵystaǵy, Aýǵanstandaǵy jaǵdaılar da bar. Álem jurtshylyǵyn alańdatqan osy, taǵy basqa máselelerge qa­tysty Qazaqstan men Qytaıdyń aıtary, usynystary bar desek, qatelese qoımaspyz. О́ıtkeni, bul irgeli eki memleket álemde qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń qamtamasyz etilýin qoldaıdy.

Joǵaryda atap ótkenimiz deı, Qazaqstan men Qytaı 2015 jylǵa qaraı ekijaqty taýar aınalymyn 40 mıllıard dollarǵa deıin arttyrýdy maqsat etip otyr. Sońǵy jyldardaǵy eki eldiń taýar aınalymynyń kórsetkishi bul belesti baǵyndyrýǵa bola­tyn­dyǵyn bildiredi. Mysaly, ótken jyly qazaqstandyq-qytaılyq ekijaqty taýar aınalymy 25,6 mıllıard dollardy quraǵan eken. Qytaı kedeniniń málimetteri boıynsha, osy jyldyń birinshi jartysynda bul kórsetkish 13,57 mıllıard dollarǵa jetken. Muny ótken jyldyń atalǵan merzimimen salystyrsaq, ózara taýar aınalymy 23,1 paıyzǵa artqany baıqalady. Al bıylǵy jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 30 mıllıard dollardan asady degen boljam jasalyp otyr.

Ekinshi jaǵynan, álemdik ekonomıka qarjylyq daǵdarysty bastan keshirip otyrǵanymen, ol Qazaqstan – Qytaı munaı-gaz salasyndaǵy jobalarǵa áser etpedi. Dálirek aıtqanda, perspektıvaly jobalardy júzege asyrý jalǵastyrylyp jatyr. Endi aldaǵy jyldary eki memlekettiń aýyl sharýashylyǵy, kommýnı­kasııa, basqa da salalardaǵy ynty­maqtastyǵy naqty túrde qolǵa alynatyn bolsa, elder arasyndaǵy taýar aınalymy kútilgen mejege jetip qalýy múmkin.

Álemdik ekonomıkalyq daǵ­darys tolqyny Aspanasty eline de salqynyn tıgizdi. Málimetterge júginetin bolsaq, ótken jyly Qytaı ekonomıkasynyń ósýinde báseńdeý belgileri baıqalǵan. Onyń birqatar sebepteri bar. Birin­shiden, uzaq jyldar boıy Qy­taıdyń ekonomıkasy serpindi damyp otyrdy. Al ekonomıkalyq damý zańdylyǵynda damýmen qatar, báseńdeý bolatyny bar. Ekin­sh­i­den, álemde ekonomıkalyq jaǵdaı aýyr. Bul bir-birimen baılanys jasaıtyn elderdiń barlyǵyna keri áser etetini anyq. Qytaı bolsa, taýarlar men ónimder eksporttaýshy elderdiń biri bolyp sanalady. Alýshysy azaıǵan eldiń ekonomıkasy báseńdemegende qaıtedi!

Zerdelep qaraıtyn bolsaq, Qytaı ekonomıkasynyń qazir­gi jáne burynǵy damýynda ózgeshelikter bar ekendigin baı­qaýǵa bolady. Endi tabystardyń mańyzdy krıterııi bolyp eldiń ishki jalpy ónimi sanalmaıdy. Ekonomıkalyq qurylymdardy retteý men ekonomıkalyq ósim modelderin transformasııalaý makroretteýdiń basty mindeti bolyp tabylady. О́ıtkeni, kúrdeli salym barlyq ýaqytta damýdyń bir ǵana ádisi retinde qyzmet ete almaıdy. Bul jaǵdaılar Qy­taı ekonomıkasy daǵdarysqa ushyrady degendi bildirmese kerek. El úkimeti osy jaǵdaılardy aldyn ala bilgen jáne soǵan kúni buryn ázirlengen.

Jalpylaı alǵanda, Qytaı ekonomıkasy qolaıly, turaqty deý­ge bolady. Ústimizdegi jyldyń bi­rinshi jartysynda eldiń IJО́-si 7,6 paıyzdy quraǵan. Eger osy ósim deńgeıin ózge memleketterdiń ekonomıkasymen salystyrǵanda aıtarlyqtaı joǵary bolyp keledi. Qytaı áleýmettik qamsyzdandyrý saıasatyn jetildirý máselelerine, halyqty eńbekpen qamtý jaıy­na basa nazar aýdaryp otyr. Sonyń nátıjesinde osy jyldyń alǵashqy jartysynda 7 mıl­lıon 250 myń jańa jumys orny ashylǵan. Degenmen, bul memlekette birqatar qıyndyqtar da bar ekenin jasyra almaımyz. Negizinen olar jergilikti bılik organdarynyń qaryzyna, jekelegen salalardaǵy óndiristerdiń eskirgendigine qatysty. Osy jáne basqa problemalar baqylaýǵa alynyp, olardy sheshýdiń joldary qarastyrylyp jatyr.

Kórshimiz Qytaı – búkil álemmen joǵary deńgeıde ıntegrasııa ornatý arqyly ekonomıkalyq áleýeti jaǵynan ekinshi oryn alatyn iri memleket. Sonymen qatar, bul eldiń ekonomıkasyn jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys ta teńselte almady. Olar da Qazaqstan sııaqty daǵ­darysqa qarsy sharalardy der shaǵynda qabyldaı bildi. Mine, bular Qazaqstan men Qytaı eko­nomıkasynyń turaqty ekendigin kórsetedi.

Qazaqstan qarjy-ekonomı­ka­lyq daǵdarysqa qarsy mol qara­jat jumsap, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa qoldaý kór­setip, birqatar iri jobalardy júzege asyrǵan bolsa, Qytaı úkimeti jalpy kólemi 4 trıllıon ıýandy quraıtyn ınvestısııalyq jobany ázirlegen jáne júzege asyrǵan edi.

Búginde Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq jyl ótken saıyn keńeıip, jańa satyǵa kóterildi. Ol barlyq salada, barlyq baǵytta óristeı túsýde. Mysaly, eki el buryndary negizinen munaı-gaz jobalaryna basymdyq berip kelse, sońǵy jyldary shıkizattyq emes sektordaǵy jobalarǵa da basa nazar aýdara bastady. Sonymen birge, birlesken jobalar da qolǵa alynýda. Qazirgi kezde Aqtaýda bıtým zaýytynyń qurylysy jedel qarqynmen júrgizilip jatqany soǵan dálel. Budan bólek, «ǵasyr jobasy» atanǵan Batys Qytaı – Batys Eýropa halyqaralyq kólik dáliziniń qurylysy da bar.

Elderdiń saıası-ekonomıkalyq baılanystarymen qatar, mádenı jáne bilim berý salalaryndaǵy yntymaqtastyǵy keńeıe túsýde. Eki eldiń óner sheberleri bir-birine