«Bilim» arnasy tanym men taǵylymdy ushtastyrady

О́tken jyldyń kúzinde «Bilim» telearnasy kópshilik kórermenimen qaýyshty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asqan «Bilim» telearnasynyń ashylýy táýelsiz el ómirindegi eleýli oqıǵalardyń biri boldy.

Elbasynyń jańashyl ıdeıasyn Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen televızııa naryǵyndaǵy kóshbasshy «Habar» agenttigi» aksıonerlik qoǵamy júzege asyrdy. Qysqa merzimde jańa telearnanyń tuǵyr­namasy jasalyp, tehnıkalyq jáne shyǵarmashylyq máseleler sheshimin tapty. Osy ıgilikti istiń utymdy júzege asýyna sebepker bolǵan taǵy bir faktor da Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń qolda­ýymen salynyp, paıdalanýǵa berilgen Astanadaǵy jańa teleradıokeshen edi. Eń sońǵy zamanaýı jabdyqtarmen jaraqtalǵan telearnalardyń biri osy «Bilim» telearnasy boldy.

«Bilim» telearnasynyń basty maqsaty bireý-aq – kópshilikke bilim berý, bilgenińdi damytý, bil­megenińdi uǵyný. Biz suraǵy kóp, almaǵaıyp, kúrdeli kezeńde, aqparattar tasqynynda ómir súrip otyrmyz. Aqparattyq qoǵam ıdeıa­lary kún ótken saıyn beleń alyp barady, jahandaný úrdisi de kúsheıdi. Qazaqta «Bilgeniń bir toǵyz, bilmegeniń myń toǵyz» degen mátel sóz bar. Aıtqandaı-aq, ádette bilgenimizden bilmeıtinimiz kóp, qym-qýyt ómir de kún saıyn jańa suraqtardy týyndatyp jatady.

О́tken jyldyń kúzinde «Bilim» telearnasy kópshilik kórermenimen qaýyshty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asqan «Bilim» telearnasynyń ashylýy táýelsiz el ómirindegi eleýli oqıǵalardyń biri boldy.

Elbasynyń jańashyl ıdeıasyn Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen televızııa naryǵyndaǵy kóshbasshy «Habar» agenttigi» aksıonerlik qoǵamy júzege asyrdy. Qysqa merzimde jańa telearnanyń tuǵyr­namasy jasalyp, tehnıkalyq jáne shyǵarmashylyq máseleler sheshimin tapty. Osy ıgilikti istiń utymdy júzege asýyna sebepker bolǵan taǵy bir faktor da Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń qolda­ýymen salynyp, paıdalanýǵa berilgen Astanadaǵy jańa teleradıokeshen edi. Eń sońǵy zamanaýı jabdyqtarmen jaraqtalǵan telearnalardyń biri osy «Bilim» telearnasy boldy.

«Bilim» telearnasynyń basty maqsaty bireý-aq – kópshilikke bilim berý, bilgenińdi damytý, bil­megenińdi uǵyný. Biz suraǵy kóp, almaǵaıyp, kúrdeli kezeńde, aqparattar tasqynynda ómir súrip otyrmyz. Aqparattyq qoǵam ıdeıa­lary kún ótken saıyn beleń alyp barady, jahandaný úrdisi de kúsheıdi. Qazaqta «Bilgeniń bir toǵyz, bilmegeniń myń toǵyz» degen mátel sóz bar. Aıtqandaı-aq, ádette bilgenimizden bilmeıtinimiz kóp, qym-qýyt ómir de kún saıyn jańa suraqtardy týyndatyp jatady.

Arnanyń baǵdarlamalyq saıa­saty kórermenderdiń negizinen úsh tobyna baǵyttalǵan: mekteptiń bastaýysh synyp oqýshylary, bozbalalar men jasóspirimder jáne eresekter. Sonyń ishinde bóle qarastyratyn stýdentter, tálim­gerler, magıstranttar men jas ǵalymdar, ónertapqyshtar. Osy aýqymdy aýdıtorııany ıgerýdegi mindet-maqsattarymyz da san qıly. Jańa úlgidegi tanymdyq bilim berý baǵdarlamalaryn, onyń ishinde úzdik sabaqtardy ekranǵa shyǵaramyz. Bir mezgil, bilim jarystyryp, zııatkerlik oıyndarǵa kúsh synaımyz. Kásibı bilim berý salasynyń mamandary úshin pikir almasatyn dıalog alańy bolsaq deımiz. Aldaǵy ýaqytta jyldyń úzdik oqytýshysy, úzdik mektep, úzdik joǵary oqý ornyn anyqtaıtyn jalpyulttyq baıqaýlar uıymdastyrý jospary bar. Ustazdar qaýymynyń talǵamynan shyǵatyn semınarlar men trenıngter de júzege asady.

Biz «oqy, kór!» dep májbúr­lemeımiz, birge úırenýge, aqı­qatqa birge jetýge umtylamyz, kórer­menmen seriktespiz. Retine qaraı qo­salqy, nemese janama bilim beremiz.

Naqty baǵdarlamalarǵa keletin bolsaq, olardyń qaı-qaısysy da joǵary kásibı oryndalýymen, eń bastysy, kórermen iltıpatymen erekshelenedi. Bizdiń arnadan bastaýysh mekteptegi álippeden bastap, ǵylymnyń búgingi shyrqaý bıigi: ǵarysh pen nanotehnologııaǵa deıingi óte aýqymdy deńgeıdi qamtıtyn baǵdarlamalardy kórýge bolady. Mysaly, bizdiń shyǵarmashylyq top daıyndaıtyn «Ǵajaıyp týyndy» baǵdarlamasynda qobyz aspabynyń tylsym tarıhy men alýan úni qam­tylsa, Esik qorǵanynan ta­­byl­ǵan «Altyn adam» áfsanasy tý­ra­ly syr shertildi.

«Bilim» telearnasynyń tusaýyn Elbasy N.Nazarbaev Nazarbaev ýnı­versıteti bilim ordasyndaǵy dárisi aldynda keskeni kópshilikke belgili. Táýelsiz el az ýaqytta álem­­dik deńgeıdegi osyndaı oqý ornyn qalaı qalyptastyrdy, ondaǵy oqý­dyń erekshelikteri qandaı, ǵy­­lymı baǵyttardyń nátıjesi qaı­­sy, sheteldik áriptesteri kim­der, qandaı ataqty ustazdar sa­baq beredi, mine osyndaı san suraq­tarǵa jaýap beretin qazaq jáne orys tilderinde «Nazarbayev University» atty baǵdarlama daıar­lanýda. «Habar» telearnasynan uzaq jyldar boıy kórsetilip, joǵary reıtıngimen erekshelengen, eń mańyzdysy, nebir bilimdi de talantty jastarymyzdy úlken sahnaǵa shyǵaryp, kópshilikpen tanystyrǵan «HHI ǵasyr kóshbas­shysy» zııatkerlik saıysy aldaǵy ýaqytta «Bilim» telearnasynda turaqty kórsetiletin bolady. Ár apta saıyn jańa jeńimpazdar ulyq­talady. Bul saıysqa buryn tek joǵary synyp oqýshylary qatyssa, endi orta synyptardy qamtıtyn «Kishi lıga» nusqasy dúnıege kel­di. Jýrnalısterimiz daıarlaıtyn «Kitaphana» baǵdarlamasynyń da aıtary kóp: kitap álemindegi ja­ńalyqtar, jańa týyndylar men avtorlar tanystyrylady, oqý men toqýdyń etıketi sóz bolady. «О́zin ózi taný» baǵdarlamasynyń da aıtary mol.

Shaǵyn prodıýserlik toptar óziniń shyǵarmashylyq erkindigin paıdalana otyryp, tosyn sheshim­derdi, qyzyqty da tartymdy baǵ­­dar­lamalardy usynyp jatady. Solardyń úzdikterimen biz de seriktestik baılanys ornatyp, keı baǵdarlamalardy tap­sy­ryspen daıar­laýdamyz. Osyn­daı prodıýserlik ortalyqtar daıar­laǵan «Bilim álemi – Strana znanıı», «Velıkıe taıny velıkıh lıýdeı», «Taınye znakı», «Balapanym», «Prostye veshı» baǵdarlamalaryn kórermender birden unatty. «Po sledam Eınsh­teına» baǵdarlamasy ǵylym ále­mindegi jańalyqtarmen, jas talanttarmen tanystyrady. «Aport» prodıýserlik ortalyǵynyń «Kim bolamyn?» jobasy da tartymdy, ár baǵdarlamada qajetti kásipter tanystyrylyp, jastarǵa qalaǵan mamandyqtary boıynsha baǵdar beriledi, ónerkásip oshaqtaryna saıahat jasalady. Qorshaǵan ortamen qarym-qatynasty jaqsartýǵa úndeıtin «Qazaqstannyń qyzyl kitaby» men «Týma tabıǵat – Eko mır» baǵdarlamalarynyń da aıtary mol. Tartymdy oıyn­ǵa, dıalogqa qurylǵan «Qazaqsha ońaı!», «Aǵylshyn tilin úırenemiz» baǵdarlamalary tildesýge úıre­tedi, jańa sózdermen tanysty­rady. Al, «Online mektep», «Ǵa­lamshar», «Qońyraý – Pere­men­ka» baǵdarlamalarynda mektep sabaqtaryna qosymsha derekter men maǵlumattar beriledi, jańa uǵymdar pysyqtalady. Kórer­men kompıýter men ınternet álemindegi jańalyqtardy «Jeli» baǵdarlamasynan kórip-bildi. «Daryndy jastar – Molodye ı talantlıvye» baǵdarlamasy kóbine jańa esimderdi tanystyryp, talantty stýdentterdi sahnaǵa shyǵardy. Jastar ózin «Velıkolepnaıa pıaterka» baıqaýynda da synnan ótkizedi, bilim jarystyrady.

Qazaqstan Respýblıkasy Bi­lim jáne ǵylym mınıstrliginiń qol­­­­­­daýymen daıarlanǵan birneshe baǵ­­darlama «Bilim» telearnasynan efırge shyǵýda. Solardyń qa­ta­rynda arnaıy túsirilgen mektep baǵ­darlamasyna saı úlgili sabaqtar bar. Sol sııaqty «Uly adamdar», «Bil­gish», «Bes mınýt arasynda» baǵ­dar­lamalary mýltıplıkasııalyq bezendirýmen tanym kókjıegin ke­ńi­tedi, naqty maǵlumattar beredi.

Osyndaı seriktestik kelisim «WikiBilim» qoǵamdyq qorymen de jasalyp otyr. Oǵan sáıkes «I Mektep. Bastaýysh mektep mo­dýli» efırge shyǵýda. Taıaý kún­deri osy qormen birlesip, álemniń úzdik lektorlary, bıznes pen óner qaıratkerleriniń dáristerin efırge shyǵarý qolǵa alynýda. Dáris oqýshylar qatarynda Nobel syılyǵynyń laýreattary, nomınanttary men ǵylym men tehnıka salasynyń ókilderi bolady. Bul jobanyń ekinshi qyry – osy dáristerdi baǵdarlamanyń «www.bilimtv.kz» saıtynan qarap tamashalaýǵa múmkindik beriledi.

«Bilim» telearnasynan álemniń iri kompanııalary daıarlaǵan derekti fılmderdiń úzdik jaýharlaryn kórýge bolady. Mundaı qaıtalanbas dúnıelerdi BBC, Discovery, National Geographic, History, CNN jáne basqalar usynsa, olardy biz qazaq jáne orys tilderine dýblıaj jasap, kórkem aýdarma arqyly efırge daıarlaý ústindemiz.. Osy sıpattaǵy úzdik ónimderdiń qataryn kóbeıtý maqsatynda taıaýda ótken Kann kınofestıvaline arnaıy baryp, ónim taratýshylarmen kelissózder júrgizip qaıttyq. Tańdap alynǵan dúnıeler qazir qosymsha saraptaýdan ótýde. Taıaý ýaqytta aýdarylyp, kórermenimizge jetetin bolady. Discovery arnasynyń «Bul qalaı jasalady?» serıaly keıbir zattardyń qalaı jasala­tynyn taldap kórsetedi. BBC korporasııasynyń «Jabaıy ta­bı­ǵat tirshiligi», «Janýarlar ómi­rinen», «Haıýanattar baǵy: áserli oqıǵalar» serıaldary arnamyzdyń kórkin asha túseri sózsiz. «Álemdegi áıgili qalalar», «Vert Výlfpen birg e saıahattaý» sııaqty telesaıahattar jurtqa mol maǵlumat beredi. Reseıdiń bilim mınıstrligi tapsyrysymen ázirlengen «Smesharıkı» mýltıplıkasııalyq serıalyn bizdiń arnadan ǵana kórýge bolady. «Kishkentaı Eınshteınder» de tartymdy.

Álemdik ádebıet pen ónerdiń úzdik jaýharlaryn ekranǵa shyǵarýda osyndaı basymdyqtar qatarynda. Munda da sheteldik tanymal týyndylarmen qatar, qazaq topyraǵynda dúnıege kelgen kórkem jáne derekti fılmder barshylyq. «Qazaqfılm» kınostýdııasynda buryn jáne sońǵy ýaqytta túsirilgen dúnıelerdi «Bilim» telearnasynan kórsetý týraly arnaıy kelisim jasaldy. Jas urpaqtyń tanym kókjıegin keńitetin tól týyndylarymyz óz kórermenine jetedi degen úmittemiz.

Bilim alý, ómir boıy bilimińdi tolyqtyrý, jańalyqty jatsynbaý búgingi kúnniń suranystarynyń biri bolyp tabylady. Qorshaǵan ortada kúndelikti ózgerister bolyp jatady. Mine, sonyń bárin bilip, taldap, sheshim qabyldaý, ıaǵnı, ómirge beıimdilik aldyńǵy qatarǵa shyqty. Munyń syrtynda, elimizde bıznesti damytýǵa kóp jaǵdaı jasalýda, árkimniń jeke kásipkerlikpen aınalysýyna esh tosqaýyl joq. Biraq, osy jolda saýattylyq, zańdy bilý, qoǵamdyq qatynastardy tereń túsiný – isińniń alǵa basýyna kómektesedi. Búgingi kúnniń qaǵıdalarynyń biri – jaqsy ómir súrý úshin, kóp eńbektený, kózin taýyp áreket jasaý qajet. Osy joldaǵy aınymas serik taǵy da – bilim. Sondyqtan da kóptegen jastarymyz qosymsha bilim alýǵa, tipti shet elderge baryp, oqyp kelýge umtylýda. Sonyń qatarynda kóp til bilýdi bóle-jara aıtar edik. Dúnıejúzilik qarym-qatynastyń normasyna aınalǵan aǵylshyn tilin árkim shama-sharqy kelgenshe úırenýde. Endi bireýler áýezdiligi men sán úshin fransýz tiline den qoıady. Al, sarapshylar qytaı tiliniń qajettiligi kún ótken saıyn arta beredi deıdi. Til úırenýde ınternettiń, jańa aqparattyq tehnologııalardyń mańyzyn atap ketkim keledi.

Arnanyń kúndelikti tirshiligi men bolashaǵy oqý oryndarymen tyǵyz baılanysty. О́ıtkeni, maqsatymyz ortaq. Sondyqtan, bilim men ǵylym mekemelerimen yntymaqtastyqta jumys isteýge ázirmiz. Eger olardyń tarapynan usynys túsip jatsa, qup alamyz, ony ary qaraı damytýdy birge talqylaımyz. Mysaly, ártúrli pánder boıynsha úzdik dárister toptamasyn efırge shyǵarý týraly úlken joba bar. Onyń aýqy­my, jaǵrafııasy óte keń. Eli­miz­de talantty lektorlar, úzdik oqy­tý­shylar, ǵalymdar men óner­tap­qysh­tar kóp ekendigine esh kúmánimiz joq.

Búgingi jetistigimizdi jetildire otyryp, izdenistermen tyń qadam­darǵa baryp, bilim men bilikke qatysty dúnıelerdi iriktep, tele­dıdarǵa laıyqtalǵan nusqasyn túsirý, tartymdy etip ázirlep, kórer­menge jetkizý, basty mindet dep bilemin.

Ǵazıza JAPPAROVA,

«Habar» agenttigi» AQ quramyndaǵy «Bilim» arnasynyń dırektory.