Qyzyq. Ishteı myrs etti. Álgi dombyra jasattyryp alǵan qurdasynyń «Jeńis-Júrek» degenine tańyrqap otyr. Tátti tirkes, á? Máni tereń sekildi. Jáne ózine qaratyp, sen sondaısyń, degendeı yrzalyqpen, kúlimdegen kózinen tántiligin shashyratyp, asa bir meıirlenip, bedelin asqaqtatqany esinen ketpes, sirá. Esikten dombyrasyn qushaqtap shyǵyp bara jatyp, qaıyra oraldy da óziniń jaýyrynyn alaqanymen aıalaı qysyńqyrap turyp: «Seniń júregiń Jeńisten jaralǵandaı ǵoı, dosym, Uly Jeńistiń habarshysyndaı bop bir aı erte ińgáladyń. Sol sebepti de ómiriń óńkeı Jeńisterden turady», – dedi de munyń betine betin taqady. Onyń ystyq lebi áli esip turǵandaı sezingen Serikbaı shekesin ysqylap jiberip, denesi jeńileıip, ornynan lyp kóterildi. Júregi eljirep: «...Toltyryp men týǵan jyl kem-ketikti, Kúni-tún jańbyr quıyp seldetipti. Jeńisti – Tynyshtyqty asyl anam, Menimen birge bólep terbetipti». Iá, Jeńistiń tóli ekenimizdi myna jetpis bestiń qııasynda da maqtan tutatynymyz ras-aý», dep tolǵanǵan aqyn, sheberhanasynyń bıikteý tusyna tizip, ilingen bolashaq dombyra qańqalaryna kózi túskende, dosynyń álgindegi «dombyra jasap baıydyń, maǵan syılaǵanyń neshinshisi?» degeni esine túsip jymıdy. Esebin óte dáldemese de nobaıy belgili ǵoı. Qazir ishteı sanamalap kórse, eki júzge jetip jyǵylady eken... Sáıkestikke tańdanbańyz, shyǵarǵan ániniń mólsheri de osy shamalas.
Tek dombyra ma? Bala besigi, et astaýy, túrli jıhazdyq dúnıeler qolynan shyǵyp jatyr. О́tedi, suranys kóp. Tegin taratyp jibergenderin tizbelese, qaltaǵa túsken aqshadan góri solar kóbirek kóńil qýantady. Mańdaı terdiń satylmaıtyn kezeńinde ómir mánisin túısingen túlek emes pe edi... Áli kúnge qolyna birdeńe tússe, mańdaıy shypshyp qoıa beredi... Ákesi marqum qolónerlik eńbegin buldamaıtyndyqtan aýyl-aımaqqa «pulsyz Ospan» atanbady ma? Biraq óz aıaǵymen kelip jatatyn buıyrǵan nesibemen shıetteı balalaryn qatarlarynan qaldyrmaı baǵyp-qaqty. Maıdannan sholaq qolmen oralǵan ákesin segiz jasynda joǵaltqan Serikbaı men bes qyzdyń taǵdyry endi Kúlámza ananyń júregine baılaýly bop qalǵan edi-aý! Keıin belgili aqyn, sazger, ánshi bop elge tanylǵanyn kóre almaı ketken ana baıǵustyń ómirde qaldyrǵan uly erligine, óshpes izine razylanyp, bas ıgiń keledi. Idik, mine! Kózin kórip, meıirimine bólengen pende retinde yqylasymyz tym erek edi.
Ismerligi aqyndyǵynyń kórigi ispetti. Birinsiz biri jetim. Qalam men balǵa qatar jutynyp, «meni al, meni al», – deıtindeı básekelik kúı keshkende Serikbaıdan ótken áýlıe-júrek joq shyǵar. Qaısysynyń qalaýyn tabaryn júregi júıelep beredi. Osy qos tizginniń ekeýi de shabyttan quıyndanyp, quıyla quıqyljı ketkende, abdyrap, aıylyn áreń jııady da, áldebir tylsymnyń qudiretimen bireýiniń yńǵaıyna qalaı berile salǵanyn ózi de ańdamas edi. Áp, báse... bul joly qalamǵa qoly tartylypty-aý. Endi munyń túsi kenet ózgerip, aıaly kózinen jalyn shashyrap, tanaýy qýsyrylyp, kelisti erni jybyrlap, keń mańdaıynan ári qoıýlana tutasqan qaıratty shashyn saýsaqtarymen salalap, arasynan shymshylap birdeńe izdegendeı shydamsyzdana túsken keıpinen aqynnyń shabyt shatqalynan bir-aq shyqqany ańǵarylar edi... Osy sátin shabyt-júrekke uqsatpaı kórińizshi. Sondaı bir rette ismerlikke yqylasy aýǵanda balǵa-júrektiń ózindik ańsary, kúı-kúmbiri, tyqyldaýyq talanty bolaryn da bajaılap otyrǵan bolarsyz, tegi.
Qalamnan oıy órilgende, óleń óti jarylǵanda, uıqastary uıyp túskende, bátir-aý, bir búıirden balǵa daýysy shákildep, aǵash ıisi murnyn jaryp, on saýsaǵy salalana tarbıyp, balýan dene áldene shalt qımyldy – búrlenip-túrlenetin aǵash ıindilerin burap-buǵalyqtaýdy ańsaıtynyn qaıtersiz. Qalamdy tastap, balǵa alýǵa yntyǵady. Qaıdan, ol bosata qoıa ma? О́zi de baılanyp qalǵan. О́leńniń qul-júregine aınalǵanyn ózi de sezip-sezbeı qalǵaly qashan...
Túnniń birýaǵy. Ol besik jasap jatyr. Myna bir qısyny kelmedi, á?.. Keýdesi kúmbirleı jóneldi. Jyr shýmaqtary shýdalanyp, kóńilin arbap, qyzyqtyra qol bulǵap, «kelshi, kelshi» degendeı, birde kóılegin jelbiretip, endigi sátte qynama belimen kóz kúıdirip, omyraý oıyǵyna janar qadatyp, sezim bitkenin qylburaýmen qylǵynta bastaǵandaı edi. Kózi tumandanyp, qabaǵyn ýqalap, qasyn saýsaǵymen batyra túrtip, shyrt uıqydan oıanǵandaı bolyp, balǵasyn laqtyryp tastap, qalamǵa qumarlana kóz qadaǵan-tyn... Qulaǵyna besiktegi sábıdiń ýili jetkende, boıyn tez tiktep aldy. Besik jyry baıaý qalqydy. «Besigińdi túze!» degen uly amanat aǵash shegeni ıindi tusqa barmaǵymen qaqqyzyp jibergendeı boldy. O, neniń qudireti? Tabıǵat darytqan sheberlik sheńberinen shyǵarmaı, qaıtadan ismerligine shuqshıtty. Bátir-aý, Serikbaıdyń bul tylsymy balǵa-júrek baılamyna ábden keledi eken.
Osylaısha kúnder men túnder almasa beripti. Bulaq basy qaıdan túrtkilengen edi? Balaýsa-balǵyn shaǵynyń berekeli mekeni Bestaý aýylynan edi. Qaıran qaǵilez kezeń: Mektep. О́leń. Ismerlik yntyqtyq. Ýyzdaıyn syrǵalylar. Úrkek úmitter. Aıdyndy armandar... Osy alma-kezek aýysatyn sıqyrly áýen bozbalanyń jeńiske qushtar jas júregin arý Almatyǵa ǵashyq etti. Alda Serikbaıdyń qandaı qamaldy da alýǵa qaýqarly ǵashyq-júregi atoılap soǵyp, keń keýdesine syımaı, jarylys jasaǵysy kep, alaburtty, alasurtty.
Ana baıǵus túnimen qımastyq jasyn jutyp, ákesiz ósirgen bes qyzdyń ishindegi jalǵyz uldyń tileýin tilep, alys saparǵa attandyryp, batasyn berdi. «Apa, sál shydaı turyńdar, ózderińdi Almatyǵa alyp ketem, túbi», – dep kemseńdegen Serikbaı sertke baılanyp júk kóliginiń qorabyna ytqyp mindi. Júıtkip keledi. «Aqyn bala, arman qala», – dep dala úkisindeı jelmen jelbiregen aqseleýdiń shashtary taraqsyz taralyp jatyr. Beıne, taram-taram joldardyń jamyraı túskenine, sodan jańylmaı óz súrleýińdi dóp basa kór degen tileýlestik tanytqan týǵan tabıǵatynyń tylsym kórinisine tamsana kóz qaryqtyryp bozbala keledi. Taǵdyr jeli ushyrtyp keledi. Aqyn-júregi botadaı bozdap keledi.
Poıyz degen qara aıǵyr bolady eken. Kúndi túnge urǵan shabystan demikpeıdi. Onymen jarysyp, óleńiniń báıgesi qyzdy. Álemdi dóńgelentip ýysyna qysqandaı aqyn ýili baqsydaıyn borsha-borsha terin aldy. Shabyt shashbaýynan shaldýarlanyp turǵan bir sátinde o, ǵajap, aldyna tiri jolbarys baýyryn soza jatyp alǵandaı bolyp ketsin... Kózildirigin ysyryp qoıyp, kózin jypylyqtatty. Mynadaı alyp ań patshasyn alǵash kórýi... Basy shyń etip, lezde meń-zeń kúıinen arylǵanda, álgi jolbarys jotaly asqar taý keıpine engendeı bop tulaboıy alapestenip, tańyrqata sıqyrlandy. Dala balasy taý-júrektenip, «Alataý , osy sensiń be?» – dep mańaıyn tańyrqata, tamaǵyn jyrta aıqaılap jiberdi. Kóshe boıy syńǵyrlap aqqan bulaq sýyna qalaı bas qoıyp simirgenin ózi sezbeı qalsyn. «Apa, anashym!» – dep keńkildep, qara aǵashtyń japyraǵyn julyp alyp kóz jasyn súrtsin. Sol sezim quıqyljyǵan áserli sátten bastap Serikbaı Almatynyń ózine aınalyp júre bergenin sezdi me, eken?
Sodan otyz alty jyl sulý shahardyń shat-shadymanyna bólendi. Oqý bitirdi, otaý qurdy, radıodan saırady, baspa bólimin meńgerdi, kitaptary el túkpirine jetip jatty. Syrbaı, Ǵafý, Shámshi qolyna sý quıdy. Muqaǵalıdyń muńyn bólisti. Keńshilikti sabasyna túsirdi, Seriktiń seriligine keıde birge erip ketipti baıqamaı...Orysbaıdaı baısaldy minez daralyǵy oǵan dos-júrek syılady. Altynbek sazger qolqalady. Áýenmen áýlekilenip ketkendeı, sabyrsyz kúıgelektep: «Sen osy, Almatyny saǵynasyń ba?» – dedi. Bul basyn ızedi. Daıyn ánge lezde sóz jazdy. Ińkárlikke oralǵan uıqastaryn usyna berip, Alataýǵa basyn ıdi... Móldir tamshy yrshyp tústi... Sezdirmegen boldy. Biraq keıin «Saǵyndym Almatymdy» syzyltqan ár pendeniń kóz jasyn jasyrmaı, syǵyp alyp turatynyn sezbegen edi sol shaqta. Esimi máshhúr orys ánshisi V.Tolkýnovanyń ózi de «Almatym syıladyń sen, Shabytty shattyǵymdy...» – dep tili sál buralǵanyn án áýenimen ádiptep sezdirtpeı, jan shýaǵyna bóleıtininen de beıhabar-tyn. Osy ár júrekti eljiretetin sulý saz ertegideı Almatynyń máńgilik boıtumary bolatynyn sol sát sezdi deısiz be?
– Qostanaıǵa qaıt, Serikbaı! – dedi telefonnyń arǵy jaǵyndaǵy ámirshil daýys.
– О́ı, sen Temirhansyń ba? Nege qaıtam? Almatyny qaıtem? Dosym-aý...
– Tez oral, eki bólmeli páteriń jıhazymen daıyn tur! – dedi telefon tutqasyna jarmasqan ekinshi dosy Ibrash. – Naryqtyń salmaǵynan qajı bastaǵanyńdy sezgenbiz... Dombyra, besik jasap kún kóre almassyń, oral, davaı! Endigi qalǵan óleńderińdi aýyl jaqta jazarsyń... Áı, kóp sózdi qoı, saǵynam deısiń be?.. Saǵynyshyńdy ózińniń «Saǵyndym Almatymdy» aıtyp, basatyn bolasyń. Tez jet, kútemiz! Qıqańdy qoı!
Sóıtip synyptas-júrek aýylǵa alaburtqan... Oılandy.Tolǵandy. Ketpekke bekindi. Anasy Keńsaıdy máńgi jastanyp qaldy... Júregi shanshydy. Amal joq, dostaryna bergen ýádeni qaıtip buzady. Almatynyń ajarly dıdarynda búlk-búlk etip jazylmaǵan óleń shýmaqtary japyrlaı jybyrlady. Talaı jyl tolǵatyp, áne-mine, sazymen syzylǵaly turǵan názik áýendi ánderine Alataýdan súıinshi suraı almaı barady. Osylaısha kókiregine taǵdyrdyń ashysy men tushysyn sińirip alǵan kúıi Serikbaı Qostanaıyna kóshiniń basyn burdy...
Baıaǵy balaýsa, balǵyn aqyn qazaq poezııasynyń dúldúline tatyrlyq aıaq-alysymen, kórkem de sabyrly minezimen, tereń oıly ıirimimen, ǵalymdyqqa jetelegen alǵyr, salyna izdenetin jankeshti eńbegimen, eń qymbattysy, naǵyz adamdyq, azamattyq qazaqy qalpymen oralǵan edi. Dostary, jalpy el-jurty soǵan meıirlenip, qýandy. «Ortamyzda el maqtany bolarlyq tulǵamyz bar», dep shattandy. Jarqyn úmitterin de jasyrmady. Al «munda ol nege qaıtyp kelipti, qandaı syry, kiltıpany bar?» dep tyrnaq astynan kir izdeýshiler de kózderin syǵyraıta qoıǵany, beseneden-belgili jaıt edi.
Bestaýdaǵy oqýshynyń óleńderin jıi basyp, aqyndyq tusaýyn kesken oblystyq gazettiń ujymyna baryp sálem berdi. Erterekte M.Seralın, B.Maılın, S.Máýlenov, S.Ábdibekov, B.Jangısın basqarǵan qasıetti shańyraq alasarmaı, asqaqtaı túskenine qýandy. Sosyn Tobyl jaǵasyna baryp Syrbaıdyń býyrqana jyr tolǵaıtyn qıyr-shıyrly izderin izdestirdi... Aǵys boıyna áserlene kóz tastap turyp, Torǵaı aqyndyq mektebiniń alyptary N.Ahmetbekov, O.Shıpın, Q.Jarmaǵambetov, N.Bektemisov, S.Kenjeahmetov, t.b. bertingi aq jelkendi jyr jampozdaryn esine aldy. Bıikti – keńdikke aıyrbastaǵan aqyn endi ómirge jańa kelgendeı bolyp, saf aýany qushyrlana jutyp, poezııa áleminiń pyraǵyna shabyttana mingendeı...
Ańǵal da aqjarqyn, tuıyq ta tylsym, syrbaz da sarabdal, oıshyl da oınaqy, búginshil de erteńshil, ultshyl da namysshyl Serikbaı salǵan bette Qostanaıdyń rýhanı hám ádebı, mádenı áleminiń bir altyn tegershigine aınalyp kete bardy. Onsyz jıyn, is-shara ótpeıdi. Ala tańnan asyǵys-úsigis shabylyp júrgeni. О́.Sultanǵazın atyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty retinde ne nárseniń de búge-shigesin aqtara biledi. Ásirese Y.Altynsarınniń ómirin, shyǵarmashylyǵyn, pedagogtyq qyzmetin keńestik buǵalyq shynjyryn úzip tastap, taza, shynaıy, ádil tujyrymdarmen zerttep, zerdeleýdiń nátıjesinde birneshe kitap shyǵardy. Sheteldik muraǵattarmen iskerlik baılanysty zaıyby, ǵylym kandıdaty, professor Kúlzada Myrzaǵalıeva ǵalamtor arqyly jolǵa qoıyp, tyń derekter jıystyrady. Bir jaǵy óziniń de indete zertteýlerine qajet. Serikbaıdyń da ǵylymı arnamen baıyta baıyptaý, salystyrmaly baǵalaý, tabıǵı tujyrymdaý, ómirlik túıinder jasaý, sóıtip, ǵylym kókjıegin keńeıtý murattary úzilissiz jalǵasa túsedi. Kitaptary ústemelenip shyǵyp jatyr, ánderi kórnekti sahnalardan oryndalýda. Sııasy áli keppegen «Ar» dastanynda Ahmet Baıtursynovtyń azamattyq tylsym qyrlary tápsirlenip, jan egiltedi... Til men oıy – taıpalǵan jorǵadaı teń taǵalanǵan.
Kúlzada demekshi, Serikbaıdyń ekinshi ómir tynysyn ashqan, shabytyna shýaq shashqan, aqyly asqan, ashyq qabaq jan jary ǵoı bul. Páli, áıel kútimin, yqylasyn sezingen erkekte ne arman bar? Eriniń aýzynan maı-qurty, irimshigin aıyrmaı, alys jolǵa shyqsa shubat, qymyzyn jol dorbasyna syqap salyp jiberetin, etiniń ózin tobylǵymen ystap, dámin úıiretin besaspap áıel osy. «Meni osy, qaıdan taptyń?» dep ádeıi jaýyr bolǵan suraǵymen erkelegende, Serikbaı: «Shıli mektebiniń pıoner vojatyıy oktıabrıattyń móp-móldir kózinen sezim-gúlin julyp alyp ketip, keıin birjola oralaryn bilmepti ǵoı», dep ázildeıtin.
...Beshpent-shalbaryn kıip, qońyr batpan kózildirigin taǵynyp, beıne aspan ańsaǵan ǵaryshkerdeı jutyna baptanyp alǵan tekti sheber, áke mırasqory Serikbaı jer úıimen japsarlas qýyqtaı sheberhanasyna qýtyńdaı basyp kirdi. Shúkir, ana bir jyldary belinen shoıyrylyp, qarys jer attaý muń bolǵanda da eńbektep kelip, osynda qona jatyp aǵashtan túıin túıetin. Baıaǵy dostary syılaǵan jaıly páterdi osy jer úıge amalsyzdan aıyrbastap jibergen-tin. Balǵasyn qolyna aldy... tar bólme ishi «meni qashan keńeıtesiń?» degendeı, qańǵyrlap-kúńgirlep qoıa berdi... О́zgege bir túıir keseli tımeı, momaqan júretin Serikbaı ańtarylyp qaldy. Ne oılady eken?
...Uly Jeńistiń jetpis besinshi kóktemi. Aldyn ala súıinshileı kelipti bir sábı. Jeńis-Júrekti náreste! Mine, Jeńispen teń teteles ǵumyrynda ómiri jaǵalaı Jeńisten qalanyp, quryshpen aptalǵandaı ma? Jeńistiń bolmysyna uqsap, sonyń ǵajap rýhymen shegendelip, qaptalǵandaı ma? Iá, dáp solaı eken-aý! Jeńisti jyldar jalǵasa bersinshi, Serikbaı!
Qaısar ÁLIM,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreatyf
