Dárigerge basymdy ıemin

Mine, dáriger degen osy. Men qanshama ret dárigerge barsam, sonshama ret qobal­jımyn. О́ıtkeni bilem... Eger de aýyryp qalsam, maǵan janashyr – tek osy jandar. Ádebı tilmen aıtsaq, aq halatty abzal jandar... О́mirde asa bir qınalǵan sátterimde de, bolmasa ómirge urpaq kelgen qýa­nyshty kúnderde de osy adamdar maǵan arqaý bol­dy. Qınalǵanda qamqor, qýanǵanda qasymnan tabyldy.

Dárigerler... Akademık Kamal Orman­taev, Eńbek Eri Serik Aqsholaqov, ǵylym doktory Abaı Baıgenjın, Qaldybaı Madıbraımovtan bastap kóbin bilem... Bizdiń klınıkadaǵy meniń súıikti dáriger­lerim...

Sońǵy 3-4 kúnde janym júdep, kóńi­lime qaıaý tústi. О́zimiz aýyrǵanda júgi­netin dárigerlerimiz naýqastansa, budan artyq qorqynysh bolmaıdy eken. Dári­gerlerimiz nege aýyrdy, qalaı aýyrdy, neden boldy? Oǵan kim kináli? Men qazir mundaı suraqtar qoıǵym kelmeıdi. Ony tekserip aq-qarasyn zertteıtin komıssııa bar shyǵar. Meniń qabyrǵama batatyny – solardyń aýyrǵany... Tilegim – sol jandardyń tez saýyǵyp aramyzǵa aman-esen oralýy ǵana. Qazirgi indet – koronavırýs – bizdiń kóp nársege kózimizdi ashty. Endi biz osy pandemııadan soń ózge­retin bolarmyz. О́ıt­keni ózgermeske shara joq. Áleýmettik jelidegi áleý­metti tyńdaýǵa – feısbýk, ınstagramdy ashýǵa qorqam. Sebebi jaman aýrýmen aýyrǵandar kúnnen-kúnge órship jatyr.

Eń qıyny, sol naýqastardyń ishinde dáriger­lerdiń bolýy. Jumysqa baryp indetke shalynýy...

Bizdiń tarıhymyz baı. Handarymyz da, bılerimiz de, batyrlarymyz da, aqyndarymyz da jeterlik. Qaı-qaısysyn da maqtanyshpen aıta alamyz. Alaıda bizdiń tarıhtan oryn alǵan uly dárigerler joq. Ibn Sınadan basqa. Bolsa da, olar tarıhtyń kóne qoınaýynda joıylyp ketti. Iаǵnı bul da bizdiń tarıhshylarymyzdyń aldyndaǵy úlken mindet. El ishindegi ańyz-áńgimelerge arqaý bolǵan synyqshylardy, baqsy-balgerlerdi, umytylyp bara jatqan esimderdi qaıta zertteýimiz kerek. О́z basym, Altaıdan Atyraýǵa deıingi ulan-ǵaıyr eldi ıemdengen halyqtyń emshileri bolmaǵan degenge senbeımin.

Álemdik ádebıette Frıdrıh Shıller, Artýr Konan Doıl, Koba Abe, Ýılıam So­merset Moem, Vladımır Dal, Anton Chehov, Mıhaıl Býlgakov, Vasılıı Akse­nov, Grıgorıı Gorın syndy jazýshylar ádebıetke keler aldynda dáriger bolǵandar. Al bizde az... Men biletin Zeıin Shashkın men Sovethan Ǵabbasov. Sosyn aqyn, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty Kúlásh Ahmetova ǵana. Memlekettik syılyq demekshi, atalǵan marapat týraly meniń oıym múldem ózgerdi. Bizdegi osy ataq-abyroı dáriger men feldsherlerge, medbıke men sanıtarǵa, jedel járdem júrgizýshisine nege berilmeıdi? Nege az?... Kókesiniń aqshasyna 3 klıp túsirgen ja­ńa juldyzdar da, meniń áriptesterim de armansyz eken. Ár jyl saıyn jeltoqsanda ár salada qýanatyndar az emes. Biraq oblysty bylaı qoıaıyq, alystaǵy aýdannyń, aýyldaǵy medpýnkttiń bir dárigeri ne bir feldsheri osyndaı ataq aldy ma? Men estigen emespin. Myna kórinbes soǵystyń belgisiz batyrlary bolashaqta da osylaı júre bere me? Nege bizde «Halyq dárigeri», bolmasa «Úzdik dáriger» degen ataq-abyroı joq. Nege osy salaǵa kelgende tarylyp qaldyq? Basqa-basqa akademık, búgingi kúni aýyryp jatqan Kamal Ormantaev, bolmasa Abaı Baıgenjın sııaqty dárigerler nege «Eńbek Erine» laıyq emes? Osyndaı daryndy, eńbegi sińgen dárigerler bizde barshylyq. Jáne ol ataqtan memleket utpasa, utylmaıdy. Kerisinshe dáriger-feldsherlerdi mara­pattaý myńdaǵan jandarǵa stımýl bolar edi. Osy turǵyda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev myna indetke baı­lanysty aldyńǵy shepte júrgen dáriger­lerdiń jalaqysyn kóterdi. О́te durys! Meniń endigi tilegim, oıym – osyndaı jalaqyny Qazaqstandaǵy barlyq dárigerlerge, feldsher, medbıkelerge jasasa, nur ústine nur bolary haq. Jáne dál osylaı mardymdy deńgeıde qalsa eken deımin. Mysaly, meniń biletinim – álemde eń úlken jalaqy alatyn mamandardyń qataryna dárigerler men zańgerler jatady. Olardyń shaılyǵy – bizdiń dárigerlerimizdiń aılyǵyndaı. Jaraıdy. Keńes kezin aıtpaı-aq qoıaıyn, sońǵy 30 jylda bizdiń elde eń kóp maman­dyq ıeleri zańgerler men ekonomıstter eken. Memlekettik, jekemenshik joǵary oqý oryndarynda granttyń kó­bisi osy salaǵa jumsaldy. Al sodan bilim alyp, dúrildep shyqqan kim bar? Qaı zańgerdi el biledi? Qaı ekonomıst álemge, qala berdi Qazaqstanǵa qandaı jańalyq ashty? Eger statıstıkaǵa qarasańyz, ár dárigerge 5-6 zańgerden nemese ekonomısten keledi. Bul azdaı, bir kezderi medısınalyq oqý oryndarynda pedıatrııany oqytý bólimin jaýyp tastady. Nege japty? Odan ne uttyq? Bilmeımin... Biletinim – akademık aǵamyz Kamal Ormantaev jylap júrip sol mamandyqty qaıta ashtyrǵany.

Álgindegi jalaqy jaıly... «Qaınaıdy qanyń, ashıdy janyń, minezderin kórgende» dep Abaı aıtpaqshy, bir salany aıta keteıin. Ol – sport. Eldegi legıoner-sportshylardyń jalaqysyn kórgende jylaǵyń keledi. Al eger Gollıvýdty aıtsam – senbeısiz. Ol tek túske kiretin soma. Mysaly, kezinde «Qaıratqa» kelgen Andreı Arshavınniń jalaqysy 1 jylda 1,5-2 mln dollar bolsa, Jerar Goýdyń gonorary 2 mln eýrodan tómen túspeıdi. Al hokkeı she? Olardyń bir aılyq jalaqysy 60 myń eýrodan 100 myń eýroǵa jetip, bir jylda 1300 000 eýrodan – 1 800 000 eýroǵa deıin jetedi. «Astana» velosportyn aıtpaı-aq qoıaıyn. Buǵan ne deısiz? Arshavın bolmasa, Jerar Goý 1-2 jyl dop tepti. Aqsha aldy da ketti. Qaıran qazaǵym-aı! Osynshama qy­rýar aqshany nege biz medısınaǵa ból­medik? Iá, árqaısysy ártúrli sala. Aqylǵa salǵym kelse de, shydaı alar emespin. О́ıtkeni qalaı bolǵan kúnde de ol qarjy memlekettiń bıýdjetinen, ıaǵnı bizdiń qaltamyzdan túsken aqsha emes pe? Osyny túsinetin kim bar? Kimge baryp jylaıyn? Bul tek sport qana emes, kınofestıval de sol. «Bizdiń festıvalge pálen juldyz keldi» dep sonaý Gollıvýdtan, bolmasa Eýropadan 1-2 kúnge keletin juldyzdardyń qalamaqysy túske kiredi. Anam jaryqtyq «О́lim – baıdyń malyn shashady, kedeıdiń artyn ashady» deıtin. Mine, bizde sol kúıge tústik. Bizde maska-betperde, ın­fek­sııaǵa arnalǵan arnaıy kostıýmder tigetin fabrıka joq eken. О́kpeni jasandy jeldetý quralyn aıtpaı-aq qoıalyq. Qazir qaıda qarasań da «ildáldalap» otyrǵan el. «Jyrtyq úıge – tamshy jaý» degendeı, munaıdyń da máselesi qıyndap ketti. Ásirese qazirgi soqqy bizge qatty batty. Osy indet­pen kúresip júrgen aldyńǵy sheptegi jan­dardyń jan ushyra aıqaılaǵan únderi birde jetse, birde jetpeıdi. Túsinem de qynjylam... Áneýkúni qarasam feısbýkte bir jas dáriger jigit jylarman bop sóılep tur. Aıtqanyna qosylam... Sondyqtan da bul sózimdi soǵan arnadym.

Berilme, baýyrym! Moıyma jigitim! Atań qazaq talaı-talaı shaıqasty basynan ótkizgen. Tarıhta nebir qıyn-qystaý shaqtar, el basyna kún týǵan zamandar bolǵan. Sondaı zar zamannan bizdeı urpaqty aman-esen saqtaǵan sol seniń ata-babań... Sen sol batyr eldiń ulanysyń! Kóp­pen kórgen uly toı. Iá, bilemin... Shar­shadyń... Baýyrjan Momyshuly da dál qazirgi seniń jasyńda el qorǵaǵan. Sen de sondaı azamatsyń. Qasym aqyn aıtpaqshy, «Kúrkirep kúndeı ótti ǵoı soǵys» dep bul indet te óter-keter. El esin jııar. Jáne sen shetelge ketem deme. Bul seniń Otanyń... Bul jerde seniń ata-ba­bańnyń zıraty jatyr. Bul tek bizdi ǵana emes, álemdi jaýlaǵan pandemııa. Adamzat aman bolsa, buǵan da buǵaý tabylar. Sen jeńisti kúnderde mańdaıyń jarqyrap, ortamyzda erkelep júretinińe men senem. О́ıtkeni bizdiń senerimiz de, súıenerimiz de sendersińder. Áli-aq sender jaıly «Aq halatty azamattar» týraly óleń de, poema da, povester de jazylady, fılm­der tú­siriledi. Men oǵan bek senem. Jáne só­zim­niń sońyn Muqaǵalıdyń óleńimen bitireıin:

Toqta-toqta, eı, jigit, aıaldaǵyn.

Qane, qalaı jaǵdaıyń, baıandaǵyn.

...Tájirıbe mektebin ótip júrseń,

Dárigerlik kásipke taıanǵanyń.

Taıanǵanyń, qaraǵym, taıanǵanyń,

Adam úshin baryńdy aıanbaǵyn.

Adam turar aldyńda, umyt bolar,

О́likter men soıylǵan qoıandaryń.

Endi aldyńda turady tiri jandar,

Biri súıip, kim bilsin, biri qarǵar...

Qımyldamaı kirpigi jatsa-daǵy,

Baıqaǵaısyń, shyqpaǵan tiri jan bar!

Kásibińnen ketpegeı jerip múlde,

(Aqyl aıtyp kettim-aý jeliktim be?)

О́lgenderdi tiriltem dep oılaǵan,

Denesinen jan izde óliktiń de.

Jolyń bolsyn, bara ǵoı, aınalaıyn,

Aınalaıyn, qorǵaýshym, qarǵadaıym!

Kásibińe men seniń basymdy ıem,

Basymdy ıem, nesine arlanaıyn...

Qurmetpen,

Talǵat TEMENOV