Kennan ol jerdegi ádebıet qoryn kórgen kezdegi tańdanysyn jasyrmaıdy (budan ári «Sıbır ı ssylka» kitabynan keltirilgen úzindilerdi ózim aýdardym): «Gýbernatordyń úıinen onyń keńesi boıynsha kópshilik kitaphanaǵa bardym. Qalanyń ortalyǵynda ornalasqan aǵashtan soǵylǵan qarapaıym ǵana úı eken. Ishinde shaǵyn antropologııalyq mýzeı, kóptegen orys gazet-jýrnaldaryn tabýǵa bolatyn, jaıly oqý bólmesi men myń tomǵa jýyq kitaptardyń keremet jınaǵy bar eken. Olardyń arasynan men Spenser, Bokl, Lıýıs, Mıllıı, Ten, Lebokk, Teılor, Hakslı, Darvın, Laıell, Tındall, Alfred Rassel Ýolles, Makkenzı Ýolles pen ser Genrı Menniń eńbekterin, Skott, Dıkkens, Marrıet, Djordj Elıot, Djordj Makdonald, Entonı Trollop, Djastın Makkartı, Erkman-Shatrıan, Edgar Allan Po men Bret Garttyń romandary men povesterin taýyp alyp, tańǵaldym. Ǵylymı jáne saıası-ekonomıkalyq ádebıet bólimderi tipten keremet eken».
Ári qaraı Kennan kúndelik túrinde jazylǵan eńbeginde bylaı deıdi: «Joǵaryda atalǵan avtorlardyń kóptegen ǵylymı shyǵarmalary senzýra aralasqan orys basylymdary bolyp shyqty. Lekkıdiń «Rasıonalızm tarıhy» atty eńbeginiń árbir taraýynyń sıqyn senzor buzypty. Kitappen asyǵys tanystym, keıbir jerlerin on betten on alty betke deıin qıyp alyp tastaǵanyn kórdim. Osyndaı qysqartylǵan kúıdiń ózinde shalǵaıdaǵy Sibir qalasy Semeıde bul kitap qorqaq orys úkimeti úshin qaýipti bolyp kóringeni sondaı, joǵarydan túsken buıryq boıynsha ony bólek alyp qoıyp, oqyrmandarǵa ishki ister mınıstriniń arnaıy ruqsatynsyz bermeıtin boldy. Senzor «qaýipti» jáne «zııandy» jerlerdiń bárin qıyp alyp tastaǵanyna qaramastan, Spenserdiń, Mılldiń, Lıýıstiń, Lebboktyń, Hakslı men Laıelldiń shyǵarmalaryna da osyndaı tyıym salyndy».
Budan keıin Djordj Kennan sot mekemesinde qyzmet etetin Aleksandr Leontevtiń úıine barady. Sol jerde keshki mezgilde on beske jýyq adam jınalady. Sóz kezegin amerıkalyqtyń ózine bereıin:
«Bizdi jınalǵan qaýymǵa tanystyrǵan soń, erkin taqyryptaǵy qyzý áńgime bastaldy. Suraǵyma jaýap bere otyryp, Leontev Semeı kitaphanasynyń tarıhyn baıan etip berdi de, ol tek saıası aıdalyp kelgender úshin ǵana ıgilik bolyp qoımaı, qalanyń ıntellektýaldy ómirin jandandyrǵanyn da tilge tıek etti.
‒ Tipten qyrǵyzdardyń ózi [on toǵyzynshy ǵasyrdyń tarıhı derekterinde qazaqtardy qyrǵyz dep ataǵan – avtordyń eskertpesi], ‒ dedi ol, ‒ arasynda kitaphanaǵa kelip turady. Men qyrǵyzdyń bir bilimdi shalyn tanımyn, onyń esimi Ibragım Konobaı. Ol kitaphanaǵa kelip qana qoımaı, Bokl, Mıll, Dreıper syndy avtorlardy oqıdy.
‒ Sonda siz, ‒ dep aıqaılap jiberdi bir stýdent, ‒ Semeıde Mıll men Dreıperdiń eńbekterin oqıtyn qyrǵyz shal turady dep aıtqyńyz kele me?
‒ Iá, dál solaı, ‒ dep Leontev dym bolmaǵandaı sózin jalǵastyrdy. ‒ Men ony alǵash ret kórgende, ol menen ındýksııa men dedýksııa arasyndaǵy aıyrmashylyqty túsindirip berýdi surady. Keıin men onyń shynymen de aǵylshyn fılosofııasyn zerttegenin, men atap ótken avtorlardyń barlyǵyn orys tilindegi aýdarmada oqyp shyqqanyn bildim.
‒ Siz ol oqyǵanyn túsine aldy dep oılaısyz ba? ‒ dep surady stýdent.
‒ Men odan qatarynan eki kesh boıy Dreıperdiń «Eýropanyń aqyl-oıynyń damýynyń tarıhy» dep atalatyn shyǵarmasy boıynsha emtıhan aldym deýge bolady, ‒ dep jaýap berdi Leontev, ‒ jáne ol kitapty qanaǵat eterlik deńgeıde túsingenin aıtyp ótkim keledi».
Ibragım Konobaı degen esimdi kezdestirgende aýzym ashyldy da qaldy. «Qyrǵyzdyń bir shaly» dep otyrǵany Ibrahım Qunanbaı, ıaǵnı bizdiń uly Abaı atamyz ǵoı! «Toqtamańdar, ári qaraı jalǵastyra berińder!» dep ishteı tilep otyrsam da, úlken ókinishime qaraı, osyny aıtyp bolǵan soń, Leontevtiń úıinde jınalǵan qaýym basqa taqyryptardy talqylaýǵa kóship ketedi. О́zim sol bólmede jınalǵan adamdardyń arasynda tyńdap otyrǵandaı sezimde boldym.
Semeıge aıdalyp kelgen orys revolıýsıonerlerimen Abaı jaqyn aralasqan. Leontev sııaqty revolıýsıonerler jaıynda uly aqyn: «Bular halyq qamyn oılaıtyn, ádildikti kókseıtin, kóptiń teńdigin qorǵaıtyn oqymysty, bilimdi jandar eken. Bular meniń shyǵysymdy batys etti», dep aıtyp otyrady eken. Muny Abaıdyń tárbıesinde bolǵan nemeresi Árham Kákitaıuly Ysqaqovtyń estelikterinen bilemiz.
Amerıkalyq jazǵan eki tomdyq qalyń eńbekte Abaıdyń esimi tek bir jerde ǵana atalady, biraq sonyń ózinde onyń ańǵarǵysh aqyly men bilimge qushtarlyǵynyń qandaı bolǵanyn bile alamyz. Uly aqynmen kezdesý sáti túspeı, amerıkalyq aldaǵy kúnderi saparyn ári qaraı jalǵastyrady.
Kitapty túnde jatar aldynda oqyp otyrǵan edim. Uıqym lezde ashyldy da, noýtbýgymdy qosyp, jeliden qosymsha aqparat izdeı bastadym. Reseı ımperııasynda shyqqan «Vostochnoe obozrenıe» gazetin taýyp aldym. Onyń 1886 jyly 26 maýsymda jaryq kórgen sanynda Semeı kitaphanasyna arnalǵan maqala jarııalanypty. Kennannyń kelgenin, keıbir zattardy sýretke túsirip alǵanyn atap ótipti. Bul aqparat ári qaraı izdenýge daıyn zertteýshiler úshin mańyzdy bolyp qalar dep aıtyp otyrmyn. Sonymen qatar kitaphana ashylǵan 1883 jyldyń 18 qyrkúıeginen 1886 jyldyń 1 qańtaryna deıin bolǵan oqıǵalar baıandalypty. Osy aralyqta onyń jazylýshysy 270 adamǵa jetkeni aıtylǵan: Sonyń ishinde 88 jazylýshysy – sheneýnik, 63-i – meshan, 44-i – ofıser, 35-i – dvorıan, 16-sy – kópes, 15-i – tómengi shendi, 4-eýi – qyrǵyz, 3-eýi – kazak, 2-eýi – sharýa.
Tórt qazaqtyń bireýi Abaı ekeni anyq, qalǵan úsh qandasymyz kim boldy eken? Tarıhshylar ýaqyty kelgende munyń da jaýabyn anyqtaıdy dep seneıik.
Semeıdegi kitaphana qazir de elimizdiń eń kóne kitaphanalarynyń biri. Bir ǵasyrdan kóbirek ýaqyt ótse de, Abaı oqyǵan keıbir kitaptardy búgin de alýǵa bolady deıdi. Kim biledi, bir kúni sáti túsip, sol kitaphanaǵa soqsaq, Abaı atamyz oqyǵan kitaptardan bólek Kennan aıtqan on alty beti qıylǵan kitapty da taýyp alýdyń sáti túsip qalar.
Amerıkalyq avtordyń kitabyndaǵy úzindi nesimen mańyzdy?
Birinshiden, Abaıdyń qyryq jasqa taıap qalsa da, balasha tańǵalýdy umytpaǵanyn, ishtegi ǵylymı izdenis otynyń sónbegenin ańǵaramyz. Bireýmen endi tanysqanda adam ári barsa jón surasady, biraq ózgemen tanystyǵyn dedýksııa men ındýksııanyń aıyrmashylyǵyn suraýdan tek naǵyz ǵulama bastaıtyn bolar.
Ekinshiden, zamany men aınalasy bergen bar múmkindikti paıdalanyp, boıyna búkil álemdi syıdyra bilgenin kóremiz. Qazaq halqy budan utpasa, utylmaǵany anyq. Oıymda birden: «Abaı ne úshin Spenser men basqa ozyq oıly zamandastaryn oqydy eken?» degen suraq týyndady. Bul oıshyldardyń eńbekterine ekiniń biriniń tisi bata bermeıdi. Qazirdiń ózinde bulardy oqyp shyqsań da, oqyǵanyńdy birlesip talqylaı alatyn adam tabý ońaı emes. Moıyndaımyn, fılosofııa fakýltetterin aralap shyqsań, Spenserdiń dúnıetanymy jaıynda áńgime órbite alatyn bir-eki oqytýshyny kezdestiresiń. Al Abaıdyń zamanynda ulan-ǵaıyr jerimizdi on kesip ótseń de, Spenserdi biletin bir qazaqty kezdestirý múmkin be? Abaı osyny bilse de, ózin jalǵyzdyqqa dýshar etip oqydy. Mundaı qadamǵa tek uly adam ǵana barady.
Ǵylymnyń ústemdigin dáriptegen Bokldi, áıel quqyqtaryn alǵa tartqan, femınıstik kózqarasta bolǵan Mılldi, evolıýsııa teorııasyn damytqan Dreıperdi oqýdan bezetin, «dástúrimiz ben dinimiz barda olardy oqyp qaıtemiz» deıtin nebir «danyshpandardy» qazirdiń ózinde kezdestirýge bolady. Osylardyń eńbekterin oqymaǵanda, Abaı halqy men adamzatqa qaldyrǵan mol murasyn berer me edi?
Úshinshiden, Abaı kózi tiri zamandastarynyń eń ozyqtaryn oqydy, ýaqyt talabynan qalǵysy kelmedi. Sonymen zamanynyń zańǵar qalamgeri ǵana emes, kórnekti oqyrmany da bolǵan Abaı atamyzdan búgingi kitapsúıer qaýym qandaı úlgi alýy kerek?
Zamanyńnyń ozyq oıly oıshyldaryn, ǵalymdaryn oqý kerek. О́z basym osyndaı avtorlardyń qataryna Nıkolas Taleb, Iýval Hararı jáne basqalaryn jatqyzar edim.
Tek kórkem ádebıetti ǵana oqı bermeı, fılosofııa, sosıologııa, basqa da gýmanıtarlyq ǵylymdar sheńberindegi ádebıetpen de tanys bolý qajet. «Vostochnoe obozrenıe» gazetinde jaryq kórgen maqaladan Semeı kitaphanasynyń sol kezdegi qorynda kórkem shyǵarmalardyń mol bolǵanyn bilemiz. Biraq Abaı, qazirgi tilmen aıtqanda, non-fıkshn janryna da erekshe zeıin qoıdy.
Dástúr men din taqyrybynyń aınalasynda júre bermeı, zamanaýı máselelerge de nazar aýdarý kerek. Abaı zamanynyń áıel quqyqtary, evolıýsııa teorııasy sııaqty ózekti taqyryptary boıynsha izdengenin Kennannyń úzindisinen kórip otyrmyz. Bizdiń zamannyń kókeıkesti máseleleri – ekologııa, qorshaǵan ortany qorǵaý, ornyqty damý taqyryby, adamı kapıtal, adam quqyqtary, tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııaǵa daıyndyq jáne t.b. Uly Abaı zamandasymyz bolǵanda, osy taqyryptardyń barlyǵyn jetik meńgerip, olardyń sheshimin tabýǵa belsendi aralasatynyna senimdimin. Al biz osy taqyryptar boıynsha qanshalyqty oqyp, izdenip júrmiz? Mine, másele qaıda jatyr.
Baqytjan BUQARBAI,
saıasattanýshy, «Forbes Kazakhstan» jýrnalynyń bas redaktory
