О́ner • 24 Sáýir, 2020

Qazaq qyzdarynyń ánshilik mádenıeti

416 retkórsetildi

Qazaqtyń ánshilik ónerinde qyz­darǵa ǵana tán oryndaýshylyq úl­gi bar jáne onyń mádenıeti erte­den qalyptasqan desek, osy pikirimizge kelispeıtinder kóp bolatyn shyǵar. Onyń basty sebebi – kezeń bólek, talǵam bas­qa, án dástúriniń asyl ar­qa­ýy sógile bastaǵan baǵzy za­man­­dy bastan keshirýdemiz, óki­ni­­shke qaraı. Qazaq qyz­da­ry shyǵarmashylyǵynda vokal­dyq stıldiń tól máneri, shyǵar­manyń ózindik kompozısııasy, kerek deseńiz, repertýary men oryndaýshylyq hareketterdiń óz ádebi men ǵurpy bolǵan degendeı ýájge barsaq, búgingi oıshyl qa­ýymdy ılandyrý áýreli is bolýy múmkin. Ulttyq ánshilik ónerdi kóbinese erlerge tán sal-serilik dástúri dep uǵýǵa beıimbiz, alaıda qazaqtyń án antologııasy tek osymen shektelmeıdi. Turmystyq-tolǵaýly ánderdiń deni qyzdardyń ánshilik dástúrinen órbıdi.

Belgili bir jaıttyń saýalyna tórelik aıtý úshin orys derektemelerine júginý daǵdysy bizde áli bar. Ol túsinikti de, óıtkeni bizdiń ǵylymda orys ónertaný mektebiniń kúshi áli yqpaldy, áli óktem. (Ásirese etnomýzyka áńgimesi qozǵalǵanda oryssha argýment keltirseńiz kez kelgen ker opponent sylq ete qalady, ashy da bolsa shyndyq osy). Endeshe biz de soǵan júginip dálel aıtalyq.

Asyl jandardyń ánshilik dárgeıin Reseı ǵalymdary sonaý aq patsha zamanynda, ıaǵnı XIX ǵasyrdyń jýan ortasynda-aq jeke folklorlyq mádenıet retinde qarastyra bastaǵan eken. Kerek deseńiz, N.Lopatın (1854-1897), V.Prokýnın (1848-1910) sııaqty orys mýzykatanýshylary qyzdar aıtatyn ánderdi derbes oryndaýshylyq janrǵa balaǵan kórinedi. Orys folklorıstıkasynyń ańyz adamy sanalatyn E.Lıneva (1853-1919) orys qyzdary shyǵarmashylyǵyn sıpattaǵanda «gorýshechnye pesnı» (qaıǵyly ánder), «babı pesnı» (áıel ánderi) «devı pesnı» (boıjetken ánderi) degen anyq­ta­malardy paıdalanypty. Orystyń taǵy bir dúr folklorısti M.Edemskıı qyz­dar ánin mazmunyna qaraı «turmysqa deıingi ánder», «turmystan keıingi án­der» dep jikteıdi, bul oıyn ol repertýar máselesimen tikeleı baılanystyrady. M.Edemskııdiń zertteýlerine sholý jasaǵan M.Vavılova degen ónertanýshy bylaı dep jazypty:

«M.Edemskıı, otmechaıa prosess raz­rýshenııa ı ýgasanııa tradısıonnoı narodnoı pesnı, ýglýblıaet metodıký ızýchenııa proıshodıashıh v folklore ıavlenıı, otkryvaet novyı aspekt ıssledovanııa – podnımaet problemý transmıssıı kýltýry. On nachınaet fıksırovat (ne zapısyvat) gendernyı repertýar, aksentırýıa vnımanıe na raznyh vozrastnyh grýppah. V arhıvnoı kolleksıı Edemskogo mojno vydelıt ýnıkalnye nablıýdenııa-zametkı – tematıcheskıe sıkly: repertýar molodogo parnıa 17 let, rıadovogo krestıanına 40-45 let, repertýar devýshek 16-17 let, jenshın 40-45 let, starshego pokolenııa 60-70 let».

(M.Vavılova. Pesennyı folklor v zapı­sıah M.B.Edemskogo: Prınsıpy sobı­ranııa ı ıssledovanııa. Statıa. Po sle­dam E.E.Lınevoı. Sbornık naýchnyh stateı. 96 str. Vologda-2002). Osy jerde «má­denıettiń transmıssııasy» degen sózge toq­talýdyń qajeti joq, ol folklordyń saqtalýy ne jalǵasýy problemalaryna qatysty gáp. Al endi asty syzylǵan «gendernyı repertýar» degen sózge nazar aýdaralyq, bul jerde mádenıetti saqtaýshy ıakı jalǵastyrýshylardyń jas erekshelikterimen birge jynystyq ta tabıǵatyn eskerý kerektigi meńzelip otyr. Mýzykalyq bilikte oǵashtaý kórinetin «genderlik» sózi M.Edemskıı zamanynda bolǵan joq, ony mýzykalyq anyqtama qataryna engizgen keıingi ǵalymdar legi, desek te ánshilik tanymda jynystyq erek­shelik bolatynyn eppen aıtqan orystyń kóne ǵalymdary utylǵan joq. Áıelder aıtatyn lırıkalyq ánder, «gorlar» (joqtaý ánder) men «chastýshkalar» (qaıym ánder) akademııalyq óner túri retinde orys mádenıetine endi.

Orys ǵalymdarynyń tókken teri tekke ketsin be, osydan keıin-aq qyz­dardyń ánshilik shyǵarmashylyǵy ne­gizinde halyqtyq-akademııalyq hor ujym­­dary uıymdastyryla bastady, je­­ke oryndaýshylyq óner damydy, orys marjalarynyń daýsyn jahanǵa jaı­­ǵan L.Rýslanova, L.Zykına sııaqty dás­túrli ánshileri álemdi aýzyna qarat­ty. Orys mádenıeti aıasynda paıda bol­ǵan «Devıchıa horovodnaıa tradısııa», «Jen­skıı pevcheskıı janr» degen tir­kester odaq kólemindegi ózge ulttarǵa óne­ge bol­dy. Qazirgi kúnde Reseıdegi ta­ny­­mal ujymdardyń biri, Iý.Chırkov je­tek­shi­lik etetin orys-kazaktardyń «Cha­pýra» folklorlyq ansambli tek qana qyzdar shyǵarmashylyǵyn nasıhattaıdy jáne osy quralpy ujymdar óte kóp. Ol az deseńiz, áıelderdiń shirkeýde oryndaıtyn dinı-ǵıbadat horynyń dástúri de orys folkloryn meılinshe baıytyp otyr. Pravoslavıeniń eski din tutynǵan jamaǵattary (staroverler) qaýymynyń folklory da zertteýshiler nazarynan tys qalmaǵan, olardyń da áıelge tán zikir ráýishti ánderi muqııat jınaqtalǵan, qazirgi «Rıabına» degen áıelder ansambliniń repertýary sol eskislavıan folklorynan turady.

Bizben týystas halyqtarda da qyzdar shyǵarmashylyǵy bólek mádenıet retinde taldanady. Mysaly, «óz aǵamyz» ózbektiń tek qana qyzdar bıleıtin klassıkalyq bıi álemge áıgili. О́zbek qyzdary Horezm dáýirinen beri kıeli óner sanalatyn «shash­makomdy» qazan tóńkerisine deıin aıt­qan emes, tek keńestik kezeńde ǵana áýes ete bastady. Kavkaz túrikterinde qyz­­dardyń bıi basqasha, bizdiń «Aıjan qyz» ben «Qamajaıdaı» yrǵalyp turady. Ágá­rákı qyzdar qaýymy jigitter bıine áýes­tenip sekekteı jónelse ol óreskel is bolyp sanalady. Osylardy zerdeleıtuǵyn bol­saq, jalpy óner ataýlynyń barlyq tú­rinde jynystyq erekshelikterge qa­tys­ty ejelden qalyptasqan tylsym ta­bıǵaty bar sııaqty kórinedi. «Bir tý­ǵan» qyrǵyzdarda «Manasty» eshqashan qyzdar aıtpaıdy. Qazaq, qaraqalpaqta qobyzdy qyzdar ustamaıtyn qatań tyıym bolǵan. «Jyraý» degen sóz tek qana erkekterge ǵana laıyq áskerı mártebe bolǵany anyq, qazaq qyzdarynyń «jyraý» atana bastaǵany tek beride, Zataevıch jazbalarynan keıin ǵana. Árıne bul kúnde shyǵarmashylyq erkindik pen teńdikte jynystyq shekteý joq. Áń­gime baıyrǵy kezeńderdegi qasıetti ty­ıymdardyń bolǵandyǵynda. Al endi qa­zaq qyzdarynyń án ónerine keletin bolsaq, ol sheksiz darııa, óz tarıhy, óz mádenıeti damyǵan kemel janr. Ult rýhanııatyn qyz­dardyń daýysynsyz elestetý múmkin emes.

Qazaqtyń ánshi qyzdarynyń oryn­daýshylyq dástúri men onyń bas­ty erek­shelikteri, árıne turmystyq ómir­le­ri­ne baılaýly. Qyzdar ánshiligindegi aı­ryqsha ıntonasııa negizinen sozyla aı­ty­latyn sazdy lebizben óriledi, ıaǵnı re­pertýar negizinen lırıkalyq ánderden qu­ralady desek esh qatelespeımiz. Qyz shyrqaýyndaǵy melodııalyq damýdyń da óz josyǵy bar. Olar halyqtyq nemese avtorlyq ánderdi oryndaǵanda daýysty tym joǵary órletýdi, jigittershe «alty qyrdan asyra aıǵaılaýdy» maqsat etpeıdi, kerisinshe kórkem tembrge, sha­ǵyn ǵana kompozısııalyq órnektermen astasatyn jarqyn kolorıtke kóbirek súıenedi. Dala dástúrinde ónerli qyz­dyń kórme kózge (qazirgi uǵymmen aıt­qanda «sahnaǵa») bádendi bolýy, oryn­daýshylyq barysynda izet shekarasynan attamaýy maqul bolǵan.

Uly ájelerimizden jetken ulan-ǵaıyr án qorymyzdy barlaı kelgende, turmys-saltqa baılanysty ánder, syńsý men jar-jar, besik jyry, altybaqan-aqsúıek mańaıyndaǵy qyz-bozbala qaǵytpalary, qyz-jigit aıtysynyń aqabasynan týyndap jatatyn klassıkalyq qara óleń qaıyrymdary, bular tek qana qyzdarǵa tıesili qyzyqshylyq bolyp sanalǵanyn dáleldep jatý artyq. Árıne uzatylý, qoshtasý, qutty ornyna qoný, eli men je­rin, ata-anasyn saǵyný sııaqty ádettegi ánder ǵuryptyq-salttyq folklorǵa jat­qanymen, poetıkalyq mazmuny men mýzykalyq formasy damı kele qyz­dardyń kásibı án mektebi bolyp qalyp­tasqanyn ańdaımyz. Jáne ol kóshpeli turmysymyzda ǵasyrlar boıy pisip-je­tilgen peıishtiń jemisi sekildi, aq jaý­lyqty ájelerimizden analarymyzǵa mı­ras bolyp, qarqarasy qulpyrǵan qyzdar áni áli kúnge deıin júregimizge shýaq syılaýmen keledi. Jaratqanǵa myń táýbe!

Qazaqtyń ónertaný ǵylymynda qyz­dar ánshiligi jeke-dara ǵylymı ny­san retinde baǵalanbaǵanymen je­ke tulǵalardyń shyǵarmashylyq jaǵ­daıatyn qaýzaǵan eń­bek­ter jazyldy. A.Zataevıch (1000 pesen kazahskogo na­roda. Orenbýrg-1925), B.Erzakovıch (Pesennaıa kýltýra kazahskogo naro­da, AlmaAta-1955) qurastyrǵan án jı­naqtarynan soń T.Bekhojına, A.Baı­gaskına, S.Elemanova, Ǵ.Bısenova, A.Ber­dibaeva, B.Bábijan, Á.Sabyrova, B.Tur­maǵambetova syndy ǵalymdar legi halyqtyq dástúr aıasynda qyzdardyń shy­ǵarmashylyǵyn da mádenı úderis retinde eskere ótti. Keńes zamanyndaǵy eńbekterde qyzdar shyǵarmashylyǵyn sol kezdegi ıdeologııaǵa saı «teńsizdik ánderi» dep jiktegeni belgili. Árıne er adamdardyń qyzdar ánin aıtýy, ke­risinshe qyzdardyń erler ánine áýez bo­lýy osy kezderde bastaldy deýge bolady. Qyzdardyń ánshilik mektebiniń mádenıeti bar ekeni jaıly emeýrindi maqalalar táýelsizdik alǵannan keıingi ýaqyttarda ǵana eptep jazyla bastady. Biraq olardyń negizgi ustyny «ǵuryptyq ánder» degen taqyryp aýanynan aspady.

Degenmen, «Áıelder áni» degen aıdarly jikteýdi A.Zataevıchtiń jazbalarynan kóp kezdestiremiz. Mysaly:

«210. Kýlıaıım Kolybaeva (Kýleııym Koılybaeva) jena Medeý.K. (sm. prım. 203), dala mne rıad chrezvychaıno ınteresnyh soobshenıı ız oblastı jenskıh kazahskıh pesen Pavlodarskogo ýezda.

  1. Ochen krasıvaıa jenskaıa pesnıa, grasıozno ı plavno ızlıvaıýshaıasıa ı, v zaklıýchenıe, modýlırýıýshaıa ız majora v mınor na vtoroı stýpenı.
  2. Jenskaıa pesnıa.
  3. Jenskaıa pesnıa.
  4. Ochen krasıvaıa, tak ı prosıashaıasıa v operý, jenskaıa pesnıa, polnaıa glýbokoı grýstı! (Sovsem drýgaıa «Kaıyrma» pomeshena v «1000 p.», pod № 494).
  5. Opıat-takı - chrezvychaıno krasıvaıa jenskaıa pesnıa, s bogateısheı melodıeı, preıspolnennoıý pechalıý.
  6. Jenskaıa pesnıa.
  7. Jenskaıa pesnıa, v kotoroı slyshıtsıa otzvýk velıkolepnoı pesnı «Ýsh konyr ýırek», soobshennoı vyshe Kýlıaım Kolýbaevoı (sm. № 256).
  8. Jenskaıa pesnıa.
  9. Jenskaıa pesnıa.»

(Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch. «500 pesen ı kıýev kazahskogo naroda» Izdatelstvo «Daık-Press», g. Almaty. 336-348 str.)

A.Zataevıch qazaq qyzdarynyń án­shilik óresin joǵary baǵalaıdy, ásirese Maıra Shamsýtdınova týraly zor iltı­patpen jazǵany belgili. Sonymen qatar qazaq áıelderi ániniń mazmuny men melodııasyna óz tarapynan birsypyra sıpattama beredi.

Qazaq qyzdary ánshiliginiń maz­mun-maǵynasy salttyq deńgeıdegi folk­lordy negizge ala otyryp, klassıka­lyq qara óleńniń shekarasynan shyǵan­daıtynyn, sóıtip halyqtyq-kásibı shy­ǵar­mashylyqqa órleıtinin joǵaryda jaz­dyq. Endi qara óleńniń folklor saryndas formasy ózgere kele klassıkalyq lırıkaǵa ıek arta bastaıtynyna ynta qoıalyq. Kerek deseńiz qarapaıym ǵana qaıyrymdardyń tabıǵaty qubyla kele ǵashyqtyq novellasy taqyrybyna deıin ulasyp jatady. Monolog, baıandaý túrlerindegi poetıkalyq tirkester erkin yrǵaqty bolǵandyqtan kompozısııalyq mazmunǵa da kóp ózgeris jasaıdy. Dálel retinde kópshilikke attary máshhúr Má­rııam Jagorqyzynyń, kerekýlik Maı­ranyń ánderin mysaldasaq ta jetkilikti. Márııam:

Qolynda Márııamnyń ótkir qaıshy,

Qaǵazǵa Márııam aty jazylsaıshy.

Qor bolyp bir jamanǵa ketkenimshe,

Aldymnan qazylǵan or tabylsaıshy!

– dep sarǵaıady, Dýdarǵa degen sezimin ashyq aıtady. Al Maıra bolsa:

«Dos tuttym, boldym jaqyn,

tilińe erdim,

 Basqadan seni erekshe artyq kórdim.

 Kirshiksiz mahabbatyń qoıynynda,

 О́ziń bil, júregimdi saǵan berdim!» dep ǵashyq sezimin eshkimnen qysylmaı ámbe jurtqa jarııa etedi.

Osy jerde án mátininen bólek, qyz­dardyń kompozıtorlyq qarymynyń da naǵyz shabyttyń bıigine jetkenin aıtý paryz. Mýzykalyq taldaýmen qarasaq, ánderdiń ıntonasııalyq qaıyrymdary da ádettegi erler aıtatyn óleńnen ótkir­leý. Mátindegi poezııalyq órimderdiń aıt­paǵyna kelsek, qyz sózi meılinshe batyl, ár uıqasy qylyshtyń baldaǵyndaǵy aqkúmisteı jarqyrap turady. Qazaq qyzy óziniń shyǵarmashylyq albarynda tek qana «ásershil», «muńshyl» bola bermeıdi, ol keıde jeńil ıýmoreskaǵa da qysylmaı mo­ıyn bura ketedi.

«Jaman bolsań ketersiń sýǵa ketip,

Jaqsy bolsań kelersiń sýdan ótip» dep qaljyńdaı otyryp, bozbalany qaı­raıdy, án mátini bulan jastyń qan­shalyqty erkin ári azat rýhty bolǵanyn baıan etedi. Álbette, mýzykalyq obraz da soǵan oraı san-salaly bolyp týyndaıtyny, órbıtini belgili.

Tap osy jerde qazaq qyzdary reper­týaryndaǵy ánderdiń mazmunyn barlaı otyryp, olardyń qoǵamdaǵy bıik mártebesin taný asa qıyn is bolmaıdy. Qazaq qyzy án arqyly óziniń «sózge bekem», «sertke berik», «izetinshe asqaq» beınesin somdaıdy. Sonymen qatar ol úlkenniń jolyn kespeıtin, bóriktige tike qaramaıtyn kórgendi tulǵa, rýly eldiń ary men uıaty ekenin de umytpaıdy.

Aqıqatyn aıtalyq, keńestik kezeńdegi ǵalymdar jazǵandaı qazaq qoǵamynda «tómenetek teńsizdik» bolǵany shyndyq. «Taqsyr-aı, kúni qursyn urǵashynyń, bıligi bolmaǵan soń bir basynyń» dep Sara aqyn tekke jyrlaǵan joq. Qalyń malyn mol bergenge qyzyn jetektetip jiberetin kerzamandy búgin jasyrǵannan ne paıda? (Turmystyq jaǵdaıatynda týyndaǵan «teńsizdik ánderi» qazaq qyz­darynyń shyǵarmashylyǵynda epo­peıalyq baıan bolyp qattalyp áli jatyr, bolashaqta olardy jınaqtasaq bir anto­logııaǵa júk bolyp qalary anyq). Qazaq qyzy:

«Qyzdy nege qudaıym jaratasyń,

Qolań shashyn qaıyryp taratasyń.

Asaý taıdaı alshańdap júrgen basym,

Qandaı jannyń qolyna qaratasyń?»

– dep jat bosaǵasyndaǵy baq-talaıyn ýaıym etedi.

Búldirgen,

Qandaı jaqsy qurbylarmen bir júrgen

– dep «asaý taıdaı bulańdaǵan» oń bosaǵa­da­ǵy dáýrenin qımaı qamyǵady.

«Bazardan alǵan boz jaýlyq,

Shetinen aldym bir baýlyq,

Aınalaıyn týysqan,

Sizderge bersin densaýlyq!»

 – dep týǵan el, ósken jerin oılap sarǵaıady.

«Áı-áı, bópem,

Keıin qalǵan elimdi,

Kórer me ekem!»

– dep besik terbetip otyryp tórkin jurtyn saǵynady.

Al endi, taqyrypty turmys jaǵdaıa­tynan ánshilik qaǵıdasyna short bura­tuǵyn bolsaq, qyzdar aıtatyn ánderdiń sıpatynda joǵaryda biz salystyra jazǵan eki harakter bar, lırıka men sentıment, satıra men ıýmor ıntonasııalary aralasa kele tamasha mýzykalyq oı nemese kompozısııalyq mazmun túzgendeı bolady. Iаǵnı qazaq qyzdarynyń shyǵar­mashylyǵynda qýanysh pen ókinish, mahabbat pen ǵadaýat, kúlki men kóz jasy aralas. Vokaldyq turǵyda bozbalalarǵa tán eselengen dınamıka, tik shyrqaıtyn shappa-shot aksent múlde joq, kerisinshe romanstyq shýaqty melos basymyraq.

Taǵy bir máselege nazar aýdarýǵa májbúrmiz. Jalpy, halyq ánderiniń ishindegi qyzdarǵa tán tekst-mátinderdi barlasaq, jumbaqtaı aıtý, astarlap jetkizý, tuspaldap meńzeý sııaqty poe­tıkalyq tásilder meılinshe mol qol­danylady. Mysaly:

«Alma aǵashtyń gúlindeı-aý,

Tekemettiń túrindeı-aý.

О́tip dáýren bara jatyr,

Siz ben bizge bilinbeı-aý»

– dep ánshi qyz tyńdaýshy nazaryn «alma aǵashqa», «tekemetke» bura otyryp, óz taǵdyryn baıan etedi, qımas qurbysyna qupııalap syryn aıtqandaı bolady. Mundaı ádisti ádebıetshiler «parallellızm» dep atar edi. (Mýzykada da bul termın bar, biraq ol eki dybystyń garmo­nııasyn qaýzap ketedi).

«Arqadan soqqan samal jel,

Saǵyndym kóke, aman kel!»

– dep alystaǵy baýyryna degen saǵy­nyshyn ánge qosady, sóıte tura tórkin jurtyna (Arqaǵa) kópten barmaǵanyn jarııa-naz etedi. Qazaq qyzy óz sezimin álgi aıtylmaq ánniń ózegine sheber qa­ıymdastyrady. Án sazy mátinniń jet­kize almaǵan tusyn árlep, sezim lebi­zin melodııalyq órnektermen óre oty­ryp, sodan mýzykalyq kórkem she­­shim izdeıdi. Mundaı mýzykalyq-poe­tıkalyq tásil jalpy qazaqy án-óleń­niń bárine tán degenimizben, qyzdar shyǵarmashylyǵyndaǵy sıpaty ótkirleý-aý. Keıde bir tyńdaǵanǵa qyzdar ániniń mazmuny tolyq ashylmaǵandaı, kýlmınasııasy jetilmegendeı bolyp kórinetini bar. Iá. Qyzdardyń shyǵarmashylyǵynda ashyq-shashyq ásiresoq aksentshil tehnıka bolmaıdy. Munyń astarynda ult pen dástúrge degen túpsiz qurmet jatyr. Qaıyra aıtqanda, qazaqtyń buqaralyq-mýzykalyq saltynda qyzdar ánshiligi – tól tabıǵaty suryptalǵan, ózindik kom­pozısııasy men formasy jetilgen, dástúrli vokaldyq mektebi qalyptasqan dara mádenıet.

Osy maqalany oqyǵan soń «Áı, aǵa­ıyn, halyq ánshiliginiń klassıkalyq mektebi bar, kásibı oqytý talaby bar, endeshe odan qyzdar shyǵarmashylyǵyn bólýdiń qajettiligi bar ma? Zamanaýı zárýligi ne-dúr?» deıtindeı opponent saýaldar óre túregelýi ábden múmkin. Onyń ústine joǵaryda attaryn ataǵan jeke mýzykatanýshylar bolmasa jalpy otandyq ónertaný men kásibı bilim berý salasy qyzdar ánshiligin janrlyq mádenıet retinde qaramaq túgili, olardyń san ǵasyrlyq dástúri bar repertýaryn da moıyndaı bermeıdi. Sonyń saldarynan qazirgi oryndaýshylyq ónerde qyzdardyń ánshilik úlgisi «záıimkeniń aǵashyndaı» seldirep, joıylyp barady. Osy kúni sal-serilerdiń «jigitlik» taqyrybyndaǵy «alańsyz saýyq-saıran salǵan», «bir kúnde segiz qyzdy alyp qashqan» ánderin sulý qaryndastarymyz sahnada qysylmaı aıta beredi. «Táńir­bergen Moldabaı», «Olaı júrshi, Kók­sholaq!» dep úkili bórki naıqalǵan arýlardy da kórip júr­miz. Estetıkalyq jolyn aıtpaǵannyń ózinde Birjan men Aqannyń, Mádı men Taıjannyń, Ǵazız ben Balýan Sholaqtyń, Kenen men Qapezdiń qaharmandyq-pate­tıkalyq týyndylary qyzdardyń názik tabıǵatyna kelmeıdi, vokaldyq turǵyda da daýysqa orasan salmaq túsiretini beseneden belgili. Qyz bala qansha sheber oryndaýshy bolsa da shyǵarma bolmysy oǵan yryq bermeıdi, sebebi er adam repertýarynyń vokaldyq-tehnıkalyq talaptary ózge. Qalasaq ta, qalamasaq ta álgi orys ǵalymy M.Vavılova aıtqan «genderlik repertýar» talabynyń bir mańyzy osy jerde baıqalady. Kásibı oqytý standartynyń talabyna saı «án mamany halyq ánderiniń bárin ıgerý kerek» degen ortaq tilekke daý joq, ol bilik pen tálim úshin óte qajet dúnıe. Desek te úlken sahna mádenıetinde kez kelgen ulttyń mańdaıyna bite bermeıtin rýhanı qazynamyz – qazaq qyzdarynyń ánshilik mádenıeti men ǵurpy saqtalsa ıgi.

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Kaka «Qaıratpen» birge

Fýtbol • Búgin, 08:04

Mamyq-maýsym

Rýhanııat • Búgin, 07:57

Zańdy qaıta qaraý kerek

Saıasat • Búgin, 07:48

Mańyzdy sheshim

Pikir • Búgin, 07:43

«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Rýhanııat • Búgin, 07:41

Úńgir (úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 07:17

«Oqyǵan azamattyń» derti...

Ádebıet • Búgin, 07:15

Zulmattyń zardaby aýyr tıdi

Tarıh • Búgin, 07:10

Tarıhtyń taǵylymyna taǵzym

Tarıh • Búgin, 07:07

Endi sol zulmattar qaıtalanbasyn!

Pikir • Búgin, 07:00

Tramp býnkerge tyǵyldy

Álem • Búgin, 06:57

Temirtaýda qazaq baspasózi joq

Qoǵam • Búgin, 06:54

Ár aýyl­dyń óz «Groz­nyıy» bolǵan

Rýhanııat • Búgin, 06:50

Táýelsizdik – eń qymbat qundylyq

Saıasat • Búgin, 06:50

Syrdaǵy egin sýsyz qalýy múmkin

Ekologııa • Búgin, 06:48

Maýsym shildede jalǵasady

Sport • Búgin, 06:40

Jarys sátsiz bastaldy

Tennıs • Búgin, 06:40

Uqsas jańalyqtar