Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Tabıǵattyń jaýhar tóltýmasy syrt el zertteýshileriniń, saıahatshylarynyń nazaryna erte ilikken. Qýań shóleıt dalada kenet aldyńnan ushy-qıyrsyz shalqyǵan teńiz shyqsa, kim tańǵalmasqa. Onyń jumbaq syryn bilmekke, ne aıdyn shalqar tósinde alyp kemelermen ári-beri júzip saıahattamaqqa kim qushtarlanbasqa.
Ol Kronshtadta, áıgili teńizshiler áýletinde dúnıege kelgen. 1832 jyly Teńiz kadet korpýsyn bitirgen soń, Baltyq teńizinde teńizshi bolǵan. 1840-1842 jyldary «Abo» kemesimen dúnıe júzin aınalyp shyǵýǵa qatysady. Bul sapary jóninde 1843-1844 jyldardaǵy «Otechestvennye zapıskı» jýrnalynda jazady.
A.I.Býtakov bilimdi bolǵan. Ádebıet týyndylaryn kóp oqyǵan, fransýz, aǵylshyn tilderinde erkin sóılep, jazǵan, nemis tilin bilgen, portýgal, ıtalıan tilderin jattaǵan. Bir qyzyǵy, qazaq tilin bilýge de ynta qoıǵan.
A.I.Býtakov ómiriniń jarqyn betteriniń biri Aral teńizimen baılanysty. 1848 jyldyń basynda ol Aral teńizin kartaǵa túsirý jáne jazba jumystaryn júrgizý isine taǵaıyndalady. Bul iske ony dúnıe júzin aınalyp shyqqan áıgili teńizshi F.F. Bellınsgaýzen usynady. 1847 jyldyń shildesinde Orynbor ólkesiniń bastyǵy, ınfanterııa generaly V.A. Obrýchevtiń buıryǵymen Syrdarııanyń tómengi aǵysynda Raıym bekinisi salynady. Onyń maqsaty aldymen Syrdarııa boıyna, odan soń búkil Orta Azııaǵa orys patshalyǵynyń bıligin ornatý bolatyn.
Býtakovtyń baqylaýymen 1848 jyldyń kókteminde eki pýshkaly, uzyndyǵy 16 metr bolatyn «Konstantın» shhýnasy jasalady. Ol sol jyldyń 20 shildesinde Raıym bekinisine ákelinip, sýǵa túsiriledi. 30 shildede shhýna teńizge shyǵady. Ekspedısııa bastyǵy A.I.Býtakov, keıin Orta Azııanyń tanymal zertteýshisine aınalatyn A.I.Maksheev, praporshık Pospelov jáne basqalar boldy. 27 adamnan turatyn ekıpaj quramynda aıdaýda júrgen, qatardaǵy soldat, aqyn Taras Grıgorevıch Shevchenko da bolady. Oǵan Aral teńizi kórinisterin salý mindetteledi.
Jumys eki aıǵa jýyq, 23 qyrkúıekke deıin jalǵasty. Onda búkil teńiz aldyn ala baıqaldy, tereńdigi ólshenip, endigi anyqtaldy, «Vozrojdenıe» (Nıkolaı) araldar shoǵyry ashyldy.
Aral teńizinde júzýi týraly alǵashqy habardy Býtakov 1848 jyly 13 tamyzda «Barsakelmes» aralynan joldaıdy.
«20 shildede kememdi sýǵa túsirdim, al 25-inde «Konstantın» shhýnasynyń breıd-vympelin kóterip, «Raıymnan» Syrdarııamen tómen qaraı attandym», deıdi hatynda. Hattan Aral teńizinde balyq aýlaý óndirisiniń bastalǵany da baıqalady.
Hattyń ekinshi bir tusynda jergilikti turǵyndar – qazaqtar jóninde: «Turǵyndardy biz esh jerde kórgenimiz joq. Biraq kóptegen orynnan qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) jaqynda ǵana bolyp ketken izin taptyq. Turǵyndar orystardan qorqady. Hıýalyqtar da olardyń saqtanýyn ártúrli jolmen sendirip baǵady, al ózderi aıaýsyzdyqpen tonaıdy», dep aıtyp ótedi.
23 qyrkúıekte «Konstantın» shhýnasy 1848 jylǵy jumysyn aıaqtap, Syrdarııa saǵasyna oralady.
A.I.Býtakov 3 qazanda ata-anasyna jazǵan hatynda ekspedısııanyń sátti aıaqtalǵanyn, búkil Aral teńizin sharlap shyqqanyn, kólemi 200 sharshy verst bolatyn «Vozrojdenıe» jáne kishi araldar shoǵyryn tapqanyn jazady. Adam aıaǵy tımegen araldyń baılyǵyna tańǵalady. Aral sekseýil, jyńǵyl toǵaımen kómkerilgen, al jerdi qazsań, taza sý shyǵyp, kıikter, jabaıy eshki tuqymy jyrtylyp aıyrylatynyn jazady.
Aralda tamasha eki shyǵanaq barlyǵy, biraq ony jeldiń kúshtiliginen ólsheý múmkindigi bolmaǵanyn aıtady. Araldardan kóptegen túlki ini kóringen, bir teńizshi kartaǵa túsirý jumysyn júrgizip júrgende qasqyrdy kórgenine sendiredi. Bir sózben aıtqanda, bul aral meniń atymdy geografııalyq kartada máńgilik etedi deıdi.
Aral teńizi staqandaǵy sý sekildi tereń: batys jaǵalaýy jerden jarty mıl, ne ¾ mıl shyqqanda tereńdik 37 sajenge deıin (68 metr) bardy. Ol batys jaǵalaýǵa qaraı qazanshuńqyr tárizdi, óıtkeni teńizdi kesip ótkende, ońtústik shyǵys bóliginiń tereńdigi 15 sajennen (27 metr) aspaǵan-dy. Batys jaǵalaýy 300 fýt (90 metr) jáne odan joǵary tasty, eńseńdi basatyndaı tik jarly bolyp keledi. Kishkene búgilgen túzý syzyq sııaqty onyń búkil bitiminde jelden qorǵanatyn birde-bir shyǵanaq joq.
Hatta budan soń Syrdarııa saǵasyndaǵy Qosaraldaǵy jaıy baıandalady. Úı-jaı daıyn bolmaǵandyqtan, ázirge shhýnada turyp jatqandyǵyn, qamaldyń ortasynda 4 zeńbirek barlyǵyn, onyń Hıýa jasaqtarynyń shabýyl toqtatýǵa tolyq jetkilikti ekenin baıandaıdy. «...Qysta tatar tilin úırensem deımin. Bul – qyrǵyzdar men bashqurlardyń azdaǵan ózgerisi bar ortaq tili ispetti. Ejiktep azdap túsinemin, biraq az...», – deıdi ol.
6 qazanda A.I.Býtakovtyń shhýnasy breıd-jalaýyn túsirip, Qosaral portynyń komandasyna qosylady. Ol jergilikti jerdiń qaýyn-qarbyzyna tańǵalyp, buryn jemisti onsha jemeıtin bolsa da, qumarlana jegenin, Syr ózeniniń jaǵasyndaǵy aýyldardyń baqshalarynyń bar ekenin, ondaǵy qaýyndar da sondaı dámdi keletinin aıtady.
A.I.Býtakov «Vozrojdenıe» aralyn 1848 jyly 8 (20) qyrkúıekte ashady. Aral buǵan deıin belgisiz edi. О́ıtkeni ol jaǵadan kórinbeıtin.
1848 jyly 24 qarashada Alekseı Ivanovıch ata-anasyna jazǵan hatynda Syrdarııa saǵasynan jolbarys aýlaǵandaryn sýrettep jazady. Bul jolbarys sol mańda jazda baıqalǵan eken. Maldarǵa, tipti adamǵa shapqan. Sońǵy kezderi qamalǵa jaqyn kelgen izderi de kózge túsken. A.I.Býtakov 45 adammen, onyń ishinde jergilikti turǵyndar da, balyqshylar da bar eki-úsh adamnan qatar túzep, dabyl qaǵyp, túrli aıqaı-shý shyǵaryp, qalyń qamysty darııa jıekke qaraı súzedi. Aragidik jolbarystyń izi baıqalyp qalyp, aqyry ný qamystyń ishine kirgeni kórinip, bular jan-jaqtan qorshap atyp alady. Jolbarystyń uzyndyǵy 6 fýt 4 dıýım bolǵanyn jazady.
Jolbarystyń terisin sypyryp jatqanda jergilikti bir qazaq kelip, tisin suraıdy. Nege degende, aıaǵy aýyr áıel bosanarda ony shaıtan ıekteıtinin, sonda shaıtannyń ketýi úshin jolbarystyń tisin moınyna taǵýy qajettigin baqsy aıtqanyn jetkizedi.
Raıym bekinisi saýda-sattyqpen de jaqsara túsedi. Jeltoqsannyń sońynda Buharadan shaǵyn kerýen (9 túıe artylǵan) keledi. Onda kilem, jamylǵy, halat, qaǵaz materıaldary boldy. Býtakov kerýenbasyǵa kóktemge qaraı taǵy kelýin, onda ózine kilem, shahmat, kúrish ákelýin ótinedi.
Qazaqtardyń úılený toıy kezindegi dástúrge tańǵalady: neke qıylǵannan keıingi kelesi kúni áıeldiń tanystary kelip, jastardan neni qalap alǵysy kelse, sol talaby oryndalady eken deıdi. Raıymda tanysy Bekmyrzanyń úılengenin, onyń úıiniń jańa esigin ózine qajet bolsa da, Altynǵazy hanymnyń qoıarda- qoımaı qalap alǵanyn jazady.
Aral teńizi boıyndaǵy jumys 1849 jyly bes jarym aıǵa sozylady. Teńiz, qurlyq kartaǵa túsirilip, astronomııalyq anyqtaýlar júrgiziledi. Qazba baılyq kolleksııalary, ósimdikter gerbarııleri jınalady.
A.I.Býtakovtyń jazbasynda 1849 jylǵy teńizdegi júzýler jeńil bolmaǵany aıtylady. 18 (30) mamyrda Aral teńiziniń qumdaýyt shyǵys jaǵalaýynyń tereńdigin ólsheý sátinde 3 metr tereńdikte turǵan kezinde batys-ońtústik-batystan kúshti daýyl soǵady. Zákir arqany úzilip ketip, basqa zákirdi tastaıdy. Aspannan dıametri santımetrden asatyn burshaq jaýady. Julyp áketip, qumdy, sýsyz aralǵa laqtyryp tastamaǵanyna tańǵalady. Ondaıda ashtyqtan, shólden ólgen bolar edik deıdi. Mundaı qorqynyshty, tosynnan bolatyn daýyl jelkendi kemege qaýipti. Teńizge parohod qajettigin aıtady.
Keıin Býtakovtyń bastamasymen Aral teńizinde parohod jabdyqtaldy.
Býtakov pen Pospelovtyń 1848-1849 jyldardaǵy sýretke túsirýleri negizinde 1850 jyly Teńiz mınıstrliginiń Gıdrografııalyq departamenti Aral teńiziniń kartasyn basyp shyǵarady. Bul jumys oǵan laıyqty dańq pen keń tanymaldylyq ákeldi.
A.I. Býtakov pen ýkraın halqynyń uly aqyny Taras Grıgorevıch Shevchenkomen ara baılanystan onyń qoǵamdyq-azamattyq kózqarasyn tanýǵa bolady.
Tóńkerisshil aqyn, sýretshi Taras Shevchenko (1814-1861) Orsk qamalyna qatardaǵy soldat bolyp jer aýdarylyp, oǵan jazýǵa, sýret salýǵa tyıym salynǵan.
1848 jyly Býtakov Orynborǵa kelgen soń, onyń Orskide ekenin biledi. Orynbor ólkesiniń bastyǵy, general Vladımır Afanasevıch Obrýchevke qatardaǵy soldat Shevchenkony Aral teńizi jaǵalaýlarynan sýret salýǵa ekspedısııa quramyna jiberýge ótinish bildirip, kelisimin alady.
Orskiden Syrdarııanyń tómengi saǵasyna deıingi joldy Shevchenko shtabs-kapıtan I. Maksheevpen birge ótkizedi.
1848-1849 jyldarda ol úsh ofısermen birge shaǵyn ofıserlik kaıýtada turyp, akvarel boıaýmen kóptegen sýret salady. 1849 jyly 14 qarashadaǵy hatynda Shevchenko Býtakov týraly: «Ol maǵan dos, joldas jáne komandır boldy», dep jazady.
General Obrýchev Shevchenko salǵan Aral teńizi kórinisterine rıza bolady. Osy sátti paıdalanyp, Býtakov Shevchenkonyń aıdaýdaǵy jaǵdaıyn jeńildetýdi ótinedi.
Biraq jaǵdaı kútpegen jerden basqasha órbıdi. Bireý Peterbýrgke aıdaýdaǵy Shevchenkoǵa sýret salýǵa ruqsat berildi dep shaǵym jiberedi. 1850 jyldyń sáýir aıynda aqynǵa tintý bolyp, nátıjesinde buıryq boıynsha jazý, sýret salmaq túgil, onyń sııasaýyt, qalamush, qalam, qaǵaz ustaýyna tyıym salynady. Sóıtip 1850 jyly qazan aıynda Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵalaýyndaǵy Aleksandrovskıı fortqa (qazirgi Fort-Shevchenko) jer aýdarylady.
A.I.Býtakov 1850 jyly Aral teńizinen Peterbýrgke shaqyrylyp, Aral flotılııasyna arnalǵan eki temir keme jasatýǵa tapsyrys berý úshin Shvesııaǵa jiberiledi. «Perovskıı», «Obrýchev» parohodtary 1852 jyly bólshektelgen kúıde «Raıym» bekinisine jetkizilip, kelesi jyly sýǵa túsiriledi. 1853 jyly «Perovskıı» parohodynda bolǵan Býtakov Qoqan qamaly Aqmeshitti alýda erekshe kózge túsedi. 1854 jyly kúzde Aral verfin №1 fort Qazalyǵa kóshiredi. 1855 jyly Qumsýattan 85 shaqyrym joǵary Perovskige deıin Syrdarııanyń jazbasyn júrgizedi. Osy jyly 1-rangaly kapıtan bolyp sheni ósedi. 1858 jyly jazda Aral flotılııasynyń kemelerimen Hıýa elshiligine Ámýdarııa boıymen Qońyratqa deıin júzip baryp, 1859 jyly 140 jasaqpen Qońyrat soǵysyna qatysady. Keıin jasaqty Qazalyǵa qaıta ákelip, «Obrýchev» parohodymen Ámýdarııaǵa qaıta oralyp, Nókiske deıingi jazba karta jumystaryn júrgizedi.
1860 jyly 1 qańtarda Peterbýrgke shaqyrylyp, eki temir parohodyna tapsyrys berý úshin Anglııa men Amerıka Qurama Shtatyna issaparǵa jiberiledi. 1861 jyly «Aral» jáne «Syrdarııa» kemeleri Býtakovtyń basshylyǵymen Qazalyǵa ákelinip, kelesi jyly sýǵa túsiriledi. 1863 jyly jazda Perovskiden Baıyldyr toǵaı shatqalyna deıin 807 verst kóleminde Syrdarııanyń jazba kartasy júrgiziledi.
1863 jyly tamyz aıynda Býtakov Baltyq flotyna aýystyrylyp, 1864 jyldyń 25 aqpanynan Peterbýrgke keledi. Onda ol kontr-admıral shenin alady. Onyń budan keıingi qyzmeti Baltyq teńizimen baılanysty boldy. 1868 jyly kúzde aýyryp, emdelý úshin Germanııaǵa barady. 1869 jyldyń 28 maýsymynda 54 jasynda Shvalbahta qaıtys bolady. Ǵylymı eńbegi dúnıe júzi boıynsha joǵary baǵalandy.
Aral teńizine arǵy-bergi ǵasyrlarda kim kelmegen deseńizshi. Solardyń arasynda orys teńizshisi A.I.Býtakovtyń esimi aıryqsha tanylady. Araldy zertteýdegi, kartasyn jasaýdaǵy eńbegi álem ǵylymyna zor jańalyq bolyp qosyldy. Ol týraly L.S.Bergtiń «Otandyq fızık-geograftar jáne saıahatshylar» (1959), taǵy basqa kitaptarynan bilýge bolady.
Sámen QULBARAQ,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń professory
