Tarıh • 24 Sáýir, 2020

Araldy zertteýshi Býtakov

297 retkórsetildi

Aral teńizin zertteýshi, ony boılap kememen alǵash erkin júzýshi, birshama tolyq kartasyn birinshi jasaýshy, keıin kontr-admıral shenine deıin jetip, ǵylymı tabysy búkil álem ǵalymdary tarapynan joǵary baǵalanǵan Alekseı Ivanovıch Býtakov (1816-1869), árıne, eń aldymen Reseı patshalyǵynyń ıgiligine qyzmet etti.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ

Tabıǵattyń jaýhar tóltýmasy syrt el zertteýshileriniń, saıahatshy­larynyń nazaryna erte ilikken. Qýań shóleıt dalada kenet aldyńnan ushy-qıyrsyz shalqyǵan teńiz shyqsa, kim tańǵalmasqa. Onyń jumbaq syryn bilmekke, ne aıdyn shalqar tósinde alyp kemelermen ári-beri júzip saıahat­tamaqqa kim qushtarlanbasqa.

Ol Kronshtadta, áıgili te­ńiz­shiler áýletinde dúnıege kelgen. 1832 jyly Teńiz kadet korpýsyn bi­tir­­gen soń, Baltyq teńizinde teńizshi bolǵan. 1840-1842 jyldary «Abo» keme­simen dúnıe júzin aınalyp shyǵý­ǵa qaty­sady. Bul sapary jó­ninde 1843-1844 jyldardaǵy «Ote­chestven­nye zapıskı» jýrnalynda jazady.

A.I.Býtakov bilimdi bolǵan. Áde­­bıet týyndylaryn kóp oqyǵan, fran­­sýz, aǵylshyn tilderinde erkin sóı­lep, jazǵan, nemis tilin bilgen, por­týgal, ıtalıan tilderin jattaǵan. Bir qy­zyǵy, qazaq tilin bilýge de ynta qoıǵan.

A.I.Býtakov ómiriniń jarqyn bet­te­riniń biri Aral teńizimen baı­­la­nysty. 1848 jyldyń basynda ol Aral teńizin kartaǵa túsirý já­ne jazba jumystaryn júrgizý isine ta­ǵaıyndalady. Bul iske ony dúnıe júzin aınalyp shyqqan áı­gili teńizshi F.F. Bellınsgaýzen usy­nady. 1847 jyldyń shildesinde Orynbor ólkesiniń bastyǵy, ınfan­terııa generaly V.A. Obrýchevtiń buıryǵymen Syr­darııanyń tómengi aǵy­synda Raıym bekinisi salynady. Onyń maq­saty aldymen Syrdarııa boıyna, odan soń búkil Orta Azııaǵa orys pat­shalyǵynyń bıligin ornatý bolatyn.

Býtakovtyń baqylaýymen 1848 jyldyń kókteminde eki pýshkaly, uzyndyǵy 16 metr bolatyn «Kon­stantın» shhýnasy jasalady. Ol sol jyldyń 20 shildesinde Ra­ıym bekinisine ákelinip, sýǵa túsi­ri­ledi. 30 shildede shhýna teńizge shy­ǵa­dy. Ekspedısııa bastyǵy A.I.Bý­takov, keıin Orta Azııanyń tany­mal zert­teýshisine aınalatyn A.I.Mak­sheev, praporshık Pospelov jáne basqalar boldy. 27 adamnan turatyn ekıpaj quramynda aıdaýda júrgen, qa­tardaǵy soldat, aqyn Taras Grı­gorevıch Shevchenko da bolady. Oǵan Aral teńizi kórinisterin salý min­detteledi.

Jumys eki aıǵa jýyq, 23 qyr­kú­ıekke deıin jalǵasty. Onda bú­kil teńiz aldyn ala baıqaldy, tereń­digi ólshenip, endigi anyqtaldy, «Voz­rojdenıe» (Nıkolaı) araldar shoǵy­ry ashyldy.

Aral teńizinde júzýi týraly al­ǵash­qy habardy Býtakov 1848 jyly 13 tamyzda «Barsakelmes» aralynan joldaıdy.

«20 shildede kememdi sýǵa túsir­dim, al 25-inde «Konstantın» shhý­nasynyń breıd-vympelin kóterip, «Raıymnan» Syrdarııamen tómen qaraı attandym», deıdi hatynda. Hattan Aral teńi­zinde balyq aýlaý óndirisiniń bastalǵany da baıqalady.

Hattyń ekinshi bir tusynda jergi­likti turǵyndar – qazaqtar jónin­de: «Turǵyndardy biz esh jerde kór­genimiz joq. Biraq kóptegen orynnan qyrǵyzdardyń (qazaq­tardyń) jaqynda ǵana bolyp ketken izin tap­tyq. Turǵyndar orystardan qor­­qady. Hıýalyqtar da olardyń saqt­anýyn ártúrli jolmen sendirip baǵady, al ózderi aıaýsyzdyqpen tonaıdy», dep aıtyp ótedi.

23 qyrkúıekte «Konstantın» shhýnasy 1848 jylǵy jumysyn aıaq­tap, Syrdarııa saǵasyna oralady.

A.I.Býtakov 3 qazanda ata-anasyna jazǵan hatynda ekspedısııanyń sátti aıaqtalǵanyn, búkil Aral teńizin sharlap shyqqanyn, kólemi 200 sharshy verst bolatyn «Vozrojdenıe» jáne kishi araldar shoǵyryn tap­qanyn jazady. Adam aıaǵy tımegen araldyń baılyǵyna tańǵalady. Aral sekseýil, jyńǵyl toǵaımen kómkerilgen, al jerdi qazsań, taza sý shyǵyp, kıikter, jabaıy eshki tuq­ymy jyrtylyp aıyrylatynyn jazady.

Aralda tamasha eki shyǵanaq bar­lyǵy, biraq ony jeldiń kúshti­liginen ólsheý múmkindigi bolmaǵanyn aıtady. Araldardan kóptegen túlki ini kóringen, bir teńizshi kartaǵa túsirý jumysyn júrgizip júrgende qasqyrdy kórgenine sendiredi. Bir sózben aıtqanda, bul aral meniń atymdy geografııalyq kartada máń­gilik etedi deıdi.

Aral teńizi staqandaǵy sý sekildi tereń: batys jaǵalaýy jerden jar­ty mıl, ne ¾ mıl shyqqanda te­reńdik 37 sajenge deıin (68 metr) bardy. Ol batys jaǵalaýǵa qaraı qazanshuńqyr tárizdi, óıtkeni teńizdi kesip ótkende, ońtústik shyǵys bóli­giniń tereńdigi 15 sajennen (27 metr) aspaǵan-dy. Batys jaǵalaýy 300 fýt (90 metr) jáne odan joǵary tasty, eńseńdi basatyndaı tik jarly bolyp keledi. Kishkene búgil­gen túzý syzyq sııaqty onyń búkil biti­minde jelden qorǵanatyn birde-bir shyǵanaq joq.

Hatta budan soń Syrdarııa saǵa­­syndaǵy Qosaraldaǵy jaıy baıan­dalady. Úı-jaı daıyn bolma­ǵandyqtan, ázirge shhýnada turyp jatqandyǵyn, qamaldyń ortasynda 4 zeńbirek bar­lyǵyn, onyń Hıýa jasaqtarynyń shabýyl toqtatýǵa tolyq jetkilikti eke­nin baıandaıdy. «...Qysta tatar tilin úırensem deı­min. Bul – qyr­ǵyzdar men bashqur­lardyń azdaǵan ózgerisi bar ortaq tili ispetti. Ejiktep azdap túsinemin, biraq az...», – deıdi ol.

6 qazanda A.I.Býtakovtyń shhýnasy breıd-jalaýyn túsirip, Qosaral portynyń komandasyna qosylady. Ol jergilikti jerdiń qaýyn-qar­byzyna tańǵalyp, buryn jemisti onsha jemeıtin bolsa da, qumarlana jegenin, Syr ózeniniń jaǵasyndaǵy aýyldardyń baqshalarynyń bar ekenin, ondaǵy qaýyndar da sondaı dámdi keletinin aıtady.

A.I.Býtakov «Vozrojdenıe» aralyn 1848 jyly 8 (20) qyrkúıekte asha­dy. Aral buǵan deıin belgisiz edi. О́ıtkeni ol jaǵadan kórinbeıtin.

1848 jyly 24 qarashada Alekseı Ivanovıch ata-anasyna jazǵan hatynda Syrdarııa saǵasynan jolbarys aýlaǵandaryn sýrettep jazady. Bul jolbarys sol mańda jazda baıqalǵan eken. Maldarǵa, tipti adamǵa shapqan. Sońǵy kezderi qamalǵa jaqyn kelgen izderi de kózge túsken. A.I.Býtakov 45 adammen, onyń ishinde jergilikti tur­ǵyndar da, ba­lyqshylar da bar eki-úsh adamnan qatar túzep, dabyl qaǵyp, túrli aıqaı-shý shyǵaryp, qalyń qa­mysty darııa jıekke qaraı súzedi. Aragidik jolbarystyń izi baıqalyp qalyp, aqyry ný qamystyń ishine kir­geni kórinip, bular jan-jaqtan qor­­shap atyp alady. Jolbarystyń uzyn­­dyǵy 6 fýt 4 dıýım bolǵanyn jazady.

Jolbarystyń terisin sypyryp jatqanda jergilikti bir qazaq kelip, tisin suraıdy. Nege degende, aıaǵy aýyr áıel bosanarda ony shaıtan ıek­­teıtinin, sonda shaıtannyń ketýi úshin jolbarystyń tisin moınyna ta­ǵýy qajettigin baqsy aıtqanyn jetkizedi.

Raıym bekinisi saýda-sattyqpen de jaqsara túsedi. Jeltoqsannyń sońynda Buharadan shaǵyn kerýen (9 túıe artylǵan) keledi. Onda kilem, jamylǵy, halat, qaǵaz materıaldary boldy. Býtakov kerýenbasyǵa kók­temge qaraı taǵy kelýin, onda ózine kilem, shahmat, kúrish ákelýin ótinedi.

Qazaqtardyń úılený toıy kezin­degi dástúrge tańǵalady: neke qıyl­ǵannan keıingi kelesi kúni áıeldiń tanystary kelip, jastardan neni qalap alǵysy kelse, sol talaby oryndalady eken deıdi. Raıymda tanysy Bekmyrzanyń úılengenin, onyń úıiniń jańa esigin ózine qajet bolsa da, Altynǵazy hanymnyń qoıarda- qoımaı qalap alǵanyn jazady.

Aral teńizi boıyndaǵy jumys 1849 jyly bes jarym aıǵa sozyla­dy. Teńiz, qurlyq kartaǵa túsirilip, astro­nomııalyq anyqtaýlar júrgi­ziledi. Qazba baılyq kolleksııalary, ósimdikter gerbarııleri jınalady.

A.I.Býtakovtyń jazbasynda 1849 jylǵy teńizdegi júzýler jeńil bolmaǵany aıtylady. 18 (30) mamyrda Aral teńiziniń qumdaýyt shyǵys jaǵalaýynyń tereńdigin ólsheý sá­tinde 3 metr tereńdikte turǵan kezin­de batys-ońtústik-batystan kúsh­ti daýyl soǵady. Zákir arqany úzilip ketip, basqa zákirdi tastaıdy. Aspan­nan dıametri santımetrden asatyn burshaq jaýady. Julyp áketip, qumdy, sýsyz aralǵa laqtyryp tas­tamaǵanyna tańǵalady. Ondaıda ashtyqtan, shólden ólgen bolar edik deıdi. Mundaı qorqynyshty, tosynnan bolatyn daýyl jelkendi kemege qaýipti. Teńizge parohod qajettigin aıtady.

Keıin Býtakovtyń bastamasymen Aral teńizinde parohod jabdyq­taldy.

Býtakov pen Pospelovtyń 1848-1849 jyldardaǵy sýretke túsirý­leri negizinde 1850 jyly Teńiz mınıs­tr­liginiń Gıdrografııalyq depar­ta­menti Aral teńiziniń kartasyn basyp shyǵarady. Bul jumys oǵan laıyqty dańq pen keń tanymaldylyq ákeldi.

A.I. Býtakov pen ýkraın hal­qy­nyń uly aqyny Taras Grıgorevıch Shevchenkomen ara baılanystan onyń qoǵamdyq-azamattyq kózqarasyn tanýǵa bolady.

Tóńkerisshil aqyn, sýretshi Taras Shevchenko (1814-1861) Orsk qama­lyna qatardaǵy soldat bolyp jer aýdarylyp, oǵan jazýǵa, sýret salýǵa tyıym salynǵan.

1848 jyly Býtakov Orynborǵa kelgen soń, onyń Orskide ekenin biledi. Orynbor ólkesiniń bastyǵy, gen­eral Vladımır Afanasevıch Obrý­chevke qatardaǵy soldat Shev­chenkony Aral teńizi jaǵalaýlarynan sýret salýǵa ekspedısııa quramyna jiberýge óti­nish bildirip, kelisimin alady.

Orskiden Syrdarııanyń tómengi saǵasyna deıingi joldy Shevchenko shtabs-kapıtan I. Maksheevpen birge ótkizedi.

1848-1849 jyldarda ol úsh ofısermen birge shaǵyn ofıserlik kaıý­tada turyp, akvarel boıaýmen kópte­gen sýret salady. 1849 jyly 14 qarashadaǵy hatynda Shevchenko Býta­kov týraly: «Ol maǵan dos, joldas jáne komandır boldy», dep jazady.

General Obrýchev Shevchenko salǵan Aral teńizi kórinisterine rıza bolady. Osy sátti paıdalanyp, Bý­takov Shevchenkonyń aıdaýdaǵy jaǵdaıyn jeńildetýdi ótinedi.

Biraq jaǵdaı kútpegen jerden basqasha órbıdi. Bireý Peterbýrgke aıdaýdaǵy Shevchenkoǵa sýret salýǵa ruqsat berildi dep shaǵym jiberedi. 1850 jyldyń sáýir aıynda aqynǵa tintý bolyp, nátıjesinde buıryq bo­­ıynsha jazý, sýret salmaq túgil, onyń sııasaýyt, qalamush, qalam, qaǵaz ustaýyna tyıym salynady. Sóı­tip 1850 jyly qazan aıynda Kaspıı teńi­ziniń shyǵys jaǵa­la­ýyndaǵy Alek­sandrovskıı fortqa (qazirgi Fort-Shevchenko) jer aýdarylady.

A.I.Býtakov 1850 jyly Aral teńizinen Peterbýrgke shaqyrylyp, Aral flotılııasyna arnalǵan eki temir keme jasatýǵa tapsyrys berý úshin Shvesııaǵa jiberiledi. «Pe­rovskıı», «Obrýchev» parohodtary 1852 jyly bólshektelgen kúıde «Raıym» bekinisine jetkizilip, kelesi jyly sýǵa túsiriledi. 1853 jyly «Perovskıı» parohodynda bolǵan Býtakov Qoqan qamaly Aqmeshitti alýda erekshe kózge túsedi. 1854 jyly kúzde Aral verfin №1 fort Qazalyǵa kóshiredi. 1855 jyly Qumsýattan 85 shaqyrym joǵary Perovskige deıin Syrdarııanyń jazbasyn júrgizedi. Osy jyly 1-rangaly kapıtan bolyp sheni ósedi. 1858 jyly jazda Aral flo­tılııasynyń kemelerimen Hıýa elshiligine Ámýdarııa boıymen Qońyratqa deıin júzip baryp, 1859 jyly 140 jasaqpen Qońyrat soǵysyna qatysady. Keıin jasaqty Qazalyǵa qaıta ákelip, «Obrýchev» parohodymen Ámýdarııaǵa qaıta oralyp, Nókiske deıingi jazba karta jumystaryn júrgizedi.

1860 jyly 1 qańtarda Peter­býrgke shaqyrylyp, eki temir parohodyna tapsyrys berý úshin Anglııa men Amerıka Qurama Shtatyna issaparǵa jiberiledi. 1861 jyly «Aral» jáne «Syrdarııa» kemeleri Býtakovtyń basshylyǵymen Qazalyǵa ákelinip, kelesi jyly sýǵa túsiriledi. 1863 jyly jazda Perovskiden Baıyldyr toǵaı shatqalyna deıin 807 verst kóle­minde Syrdarııanyń jazba kartasy júrgiziledi.

1863 jyly tamyz aıynda Býtakov Baltyq flotyna aýystyrylyp, 1864 jyldyń 25 aqpanynan Peterbýrgke keledi. Onda ol kontr-admıral shenin alady. Onyń budan keıingi qyzmeti Baltyq teńizimen baılanysty boldy. 1868 jyly kúzde aýyryp, emdelý úshin Germanııaǵa barady. 1869 jyldyń 28 maýsymynda 54 jasynda Shvalbahta qaıtys bolady. Ǵylymı eńbegi dúnıe júzi boıynsha joǵary baǵalandy.

Aral teńizine arǵy-bergi ǵasyr­larda kim kelmegen deseńizshi. Solar­­­dyń arasynda orys teńizshisi A.I.Býtakovtyń esimi aıryqsha tany­lady. Araldy zertteýdegi, kartasyn jasaýdaǵy eńbegi álem ǵyly­myna zor jańalyq bolyp qosyldy. Ol týraly L.S.Bergtiń «Otandyq fızık-geograftar jáne saıahatshylar» (1959), taǵy basqa kitaptarynan bilýge bolady.

 

Sámen QULBARAQ,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń professory

 

Sońǵy jańalyqtar

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Abylaıhannyń aq joly

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Uqsas jańalyqtar