«Qyzy edi qazaǵynyń jyr bop týǵan»

Kóktemde qyrlardy qyzǵaldaqtardyń jaýyp qalatyn ásem kelbeti sekildi dala rýhynan qyz jyrlarynyń qyrmyzy úni únemi bólek sarynmen bebeýleıdi.

Poezııa, jalpy óner ataýly túrli janrǵa bólinýi múmkin, alaıda «erler jyry», «qyz-kelinshekter jyry» degen uǵymdar joq dep esepteledi. Jyr otynyń tuzdyǵy sanalatyn mahabbat pen súıis­­penshilik, erlik pen eldik, sezim men senim syndy izgi qasıetter de barsha adamzat úshin ortaq qundylyqtar bolyp sanaǵa sińgeni málim. Solaıy solaı-aý, biraq ta qoltańbasy qoshe­mettelgen keshegi bir tolqyn­daǵy qazaqtyń aqyn qyz­­da­ryna qaıta oralar bolsaq, shy­ǵys arýlary kórkem dú­nıeleriniń kóginen janyńa shýaq quıylǵandaı meıirlene jadyraısyń. О́ıtkeni, názik júrekpen órilgen jyrlardan olardyń búkil bolmy­sy, mi­nez-qulqy men ishki ále­mi ala­qandaǵydaı aıqyn kó­ri­ne­tini ǵajap áser qal­dy­rady.

Kóktemde qyrlardy qyzǵaldaqtardyń jaýyp qalatyn ásem kelbeti sekildi dala rýhynan qyz jyrlarynyń qyrmyzy úni únemi bólek sarynmen bebeýleıdi.

Poezııa, jalpy óner ataýly túrli janrǵa bólinýi múmkin, alaıda «erler jyry», «qyz-kelinshekter jyry» degen uǵymdar joq dep esepteledi. Jyr otynyń tuzdyǵy sanalatyn mahabbat pen súıis­­penshilik, erlik pen eldik, sezim men senim syndy izgi qasıetter de barsha adamzat úshin ortaq qundylyqtar bolyp sanaǵa sińgeni málim. Solaıy solaı-aý, biraq ta qoltańbasy qoshe­mettelgen keshegi bir tolqyn­daǵy qazaqtyń aqyn qyz­­da­ryna qaıta oralar bolsaq, shy­ǵys arýlary kórkem dú­nıeleriniń kóginen janyńa shýaq quıylǵandaı meıirlene jadyraısyń. О́ıtkeni, názik júrekpen órilgen jyrlardan olardyń búkil bolmy­sy, mi­nez-qulqy men ishki ále­mi ala­qandaǵydaı aıqyn kó­ri­ne­tini ǵajap áser qal­dy­rady.Túp­siz tereń qudyqtyń tú­bi­ne aı sáýlesi batyp ketkendeı shyńyraýdan shyn áýen qu­­­laǵyńa shalynady. Syrly aı­­dynnan jyr marjanyn tiz­g­e­n aqyn Rza Qýnaqovanyń ja­­qynda qolymyzǵa tıgen ja­ńa jınaǵyn kózben sholyp ót­­­ke­nimizde kóńilge shoǵyr oı túıildi.

Rza aıdynynyń ereksheligi tup-tunyqtyǵy, shynaıylyǵy, jasan­dy­lyqtan adalyǵy eken­digin osyndaǵy ár shýmaq­tyń tııanaqty bir oıdy bil­di­­rýi aıqyn kórsetip beredi. Jyr aına­syndaǵy aqyn beınesi aıdaı sıpatta ap-anyq aı­­shyq­talady. Elin, jerin, týǵan halqyn, qoǵamyn súıgen jú­­rektiń túrli sáttegi búlkili men dúrsili keı jastardyń uǵy­myna qazir sál-pál oǵash oı týdyryp qalýy ǵajap emes. О́ıtkeni, keńes dáýirindegi patrıotızm men otan­shyl­dyqtyń oty kóbine ádebıetten, jyrdan kórinis tabýy talapqa aınaldy. Bul da – ómir zańdylyǵy. Solaı bolǵanmen de ótken izdiń ónegesin búgingi oqyrmanǵa jańǵyrta qaıta usynyp otyrý keıingi urpaqtyń basty bo­ryshy bolyp tabylady. Bul rette aqyn anasynyń sońyndaǵy rýhanı muraǵa bas-kóz bola bilgen qyzy Ǵalııa Qu­saıynovaǵa jalpy qazaq oqyr­­­mandary atynan rahmet aıtyp qoısaq, artyq emes sııaqty. «Qaı­teıin, anam, qaıteıin, Tú­sipsiń ajal toryna» dep aqyn­nyń ózi jyrlaǵandaı, bú­ginde Ǵalııanyń ana arýaǵyna arnap, syrtqy muqabasy mun­­­­taz­daı, kólemi óte jyp-jı­na­­qy jınaqty oqyrmanǵa syı­­lap otyrǵanyn ónegeli ósıet­tiń oryndalýy dep bil­dik. «Týǵan jer – altyn besi­gim», «Balalyqtyń bal kúni», «Oı­laıtynym – artymda qal­syn bir iz», «Sulýlyq bazary», «Týǵan jer túlek­teri», «Qa­lamdastar lebizi» atty bir­neshe taraýdan turatyn kitapty aqyn­nyń shamshyraq jyrlary jarqyrap ashyla túspese, eshqashan kómeski tartpasyn kóńilge túıdirgen taǵylymdy oqıǵa dep tany­dyq. Adam ómiri birte-birte tarıhqa, ǵumyrnamalyq este­likke aınalady desek, ádebıet salasyndaǵy mun­daı ǵajaıyp tulǵalar týraly ja­ryq kórgen kez kelgen týyndy keleshek urpaqty ata-babalar dástúrine bas­taıtyn basty arna bolyp qala bermek. Rza aqyn jyr­­la­rynyń jylýyn ańsa­ǵan, ala­burta kútken jurt saryala kúz­de saǵyny­shyn tolyq bassyn de­gendikten kitaptyń atyn «Sa­ǵynysh» dep qoıypty. Iá, sa­ǵyn­ǵan jandy ju­ba­tatyn dúnıede jyr otynan artyq bas­qa taǵy qandaı qudiret bar deısiz?!

Úlken úı

Aman bolsaq turamyz ǵoı taǵy kelip, qosh, aǵa,

«Kelesiń de, ketesińder», – dep jeńeshe bosama.

Bir aýyldyń úlken úıi sanalatyn shańyraq –

Ortalyq bop qaldy bizge berik altyn bosaǵa.

Aýnap-qýnap ketemiz biz demalysta tynystap,

Birge turyp, birge ólý joq, bolsa da bir týyspaq.

О́ris boldy ózderińe uıalas aq balapan

Dala gúlin jarysa bir, tere-tuǵyn ýystap.

Jyl jatsam da osynda men, «kóp boldym-aý», – demes em,

Bul úı darhan, bereke ǵoı júrgende sen, jeńeshe.

Syr sandyǵyn aqtaryp bir ortaǵa sap ońasha,

Otyryp-ap ózińmenen uzaq túnge keńesem.

Osy úıden tarady ǵoı urpaǵy bir atanyń,

Osy úıden bastaldy ǵoı meniń sábı shat ánim.

Osy úıden attanypty ákem, alty baýyrym,

Sonaý alys ot jyldarda qorǵaýǵa Uly Otanyn.

Sondyqtan da osynaý úı sekildi bir astana,

Osy úıden taraıtyn-dy aýylǵa tyń bastama.

«Aq jeńeshe, aq apa», dep anamdy syılaǵan,

Atalypty ákemiz – úlken ata, jaqsy aǵa.

Jalǵastyra bereıik biz áke-ana dástúrin,

Qonaq kelse, kúlimsirep esikti odan ash buryn.

Záýlim ósken báıterekten qalǵan butaq ispettes,

Qarap óser osy úıge qalǵan urpaq, jas býyn.

Aman bolsaq turamyz ǵoı taǵy kelip, qosh, aǵa,

«Kelesiń de, ketesińder», – dep jeńeshe bosama.

Bir aýyldyń úlken úıi sanalatyn shańyraq –

Tura bersin urpaqqa da bolyp altyn bosaǵa.

*     *     *

Apyr-aı, sezim qyzyl shoq eken ǵoı,

Ony tejer qudiret kúsh joq eken ǵoı.

Ǵashyq kózge qarama, mert bolasyń,

Qulatady, qadalsa, oq eken ǵoı.

Keziktim qapylysta sónbes órtke,

Aınaldy ǵashyq oty meńdep dertke.

Janarmyn qyzyl jalyn ortasynda

Janym-aý, tura almaısyń aıtqan sertte.

Ketermin arman bop Jibek qyzdaı,

Oılasam, keter sýyp júrek muzdap.

О́zimdi saǵynyshpen júdetpeımin,

Kóńilim kúptilikten júr ǵoı syzdap.

Nege osylaı?

Dosyma tileıtinim – tatýlyq,

Jaqsylyqtyń keregi ne satýly?

Qysylǵanda qolyn bergen joldasyń,

«Qarymtasyn qaıtar», – deıdi, ol da shyn.

Bir kezderde ketken senen sýynyp,

Isi tússe, qolpashtaıdy týysyń.

Keıde osylaı qubylmaly tirshilik,

Eske tússe, qınalamyn kúrsinip.

Adamda ǵoı erik, bılik, kúsh deıtin,

О́zimiz ǵoı sonyń bárin isteıtin.

*     *     *

Minezim qıyn emes óte meniń,

Kóp emes el aldynda ótegenim.

Dostaryma arnaımyn qýanyshty,

Qaıǵymdy bir ózim-aq kóteremin.

Bar dámdi dostarymmen bóle ishkenmin,

Mazalar árbir kúngi tól is meni.

Kóńilimdi qaldyrǵan jandar bolsa,

Olarmen aılap, jyldap kórispedim.

Oılantar kóńildegi kóp is meni,

Jaqsy ǵoı dostyń jıi kóriskeni.

Adasqan jalǵyz qazdaı bolǵanyńsha,

Artyq qoı jurtpen keıde bóliskeniń.

Meni izde

Sen meni izde,

Jol júrip sharshaǵanda.

Sen meni izde,

Qara kózdi ańsaǵanda

Men seniń jyryń bolam.

Sen meni izde,

Qarsy alǵanda kóktemdi.

Sen meni izde,

Serýenderde kók beldi

Men seniń gúliń bolam.

Sen meni izde,

Kerimsal kesh áldılese.

Sen meni izde,

Saýyqshyldar án-kúı dese

Men áýez úniń bolam.

Sen meni izde,

Aqqýlar án salǵanda.

Sen meni izde,

Kóktemdi qarsy alǵanda

Men seniń jyryń bolam.

Sen meni izde,

Aı men Kún tutylǵanda.

Sen meni izde,

Teńizde daýyl qutyrǵanda

Men seniń piriń bolam!

*     *     *

O, ómir!

Nege munsha qysqasyń?

Bireýlerdi bútin qyp,

Al bireýdi jarty etip

Jaratýǵa ustasyń.

Maǵan salsa máńgilik

Atar edi tań kúlip.

Jyrǵa bólep ózińdi,

О́ter edik án qylyp.

Biraq-taǵy menen de,

О́mir, sende kúsh basym.

Adam atty aqqýlar

Kólden erte ushpasyn.

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan».