Jalpy soǵys tarıhy az jazylǵan joq. Belgili jýrnalıst, oqyrmanyna Ekinshi dúnıejúzilik soǵys taqyrybynan tańdaıdan dámi ketpeıtin talaı tanymdyq maqalalar usynǵan Janbolat Aýpbaıdyń «Stalıngrad shaıqasy tarıhyn túrtip qalsań, qazaqtyń aty-jóni shyǵady» deýi tegin emes. Qorǵaný men shabýyl 1942 jyldyń 17 shildesinen bastalyp, 1943 jyldyń 2 aqpanyna deıin, ıaǵnı jarty jyldan astam ýaqytqa sozylǵan Stalıngrad maıdanynda qazaqtar basqa ulttarmen birge nemis fashısterine qarsy turdy, erlik kórsetti, keýdesin oqqa tosty. Oǵan Qazaqstanda jasaqtalǵan 387, 27, 28, 29, 38-shi atqyshtar dıvızııalary jáne 81-shi atty ásker dıvızııasy, 152-shi brıgada jiberildi.
– Birde Baýyrjan Momyshulynan «Qazaqstanda jasaqtalǵan ár dıvızııada qansha adam boldy?» dep suraǵanymda: «Bizge dıvızııa jasaqtaý týraly tapsyrma 1941 jyly keldi. Biz sol jyly shilde aıynan kiristik, eki aıda jasaqtap, 2 qyrkúıekte batysqa attanǵanbyz. Biz alyp ketken 316-shy atqyshtar dıvızııasynda 17 myń adam boldy. Sosyn keıingi jyldary erler de azaıdy, qurylǵan dıvızııalarda 11 myń jaýyngerden boldy ǵoı» degen edi. Múmkin Baýkeń aıtqan bul sıfrdan da azaıǵan shyǵar, bálkim, – deıdi Janbolat aǵa. Keıbir derekterde Qazaqstannan barǵan 6 dıvızııanyń quramynda 50 myń adam barǵan dep júr. Stalıngrad shaıqasyna Qazaqstannan barǵan 29 jáne 38-dıvızııalarǵa keıin 72 jáne 73-shi gvardııalyq dıvızııa ataǵy beriledi. Bul asqan erlikke degen baǵa bolatyn.
Stalıngrad shaıqasy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy taǵdyrsheshti qımyl boldy. Jaý áskeriniń kúshi Qyzyl Armııadan qaı jaǵynan da basym edi. Jalpy Germanııa men onyń odaqtastarynyń Stalıngradqa baǵyttalǵan 6 dalalyq armııadan quralǵan, baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan 14 dıvızııasy boldy. Olar 1942 jyly jazda biraz oırandy salyp, tamyz aıynyń 23-inde urys shebi Stalıngradqa kelip tireldi. Nemister qalaǵa basyp kirdi. Jaýyngerler bir qadam artqa sheginbeı, Stalıngradty erlikpen qorǵady. Osyndaı qandy qyrǵynnyń qaq ortasynda qazaqstandyqtar men qazaqtar júrdi.
– Sol aýyr shaıqastardyń kýási, qazir toqsannan asyp otyrǵan Rabıǵa Zaınýllına ájemizdiń áńgimesin tolqymaı tyńdaý múmkin emes. «Stalıngrad urysynda adamdar qynadaı qyryldy, qan sýdaı aqty ǵoı. Soldat kotelegine qar salyp, sony eritip ishetin edik. Qar jınaýǵa shyqqanda qardyń beti qyp-qyzyl qan bolyp jatatyn» dep edi ol. Osy shaıqasqa tek Oraldan ǵana 17 qyz attanǵan eken, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Baqtyly Boranbaeva.
Stalıngrad shaıqasyndaǵy ajal antalap turǵan kúnderde ózge ult ókilderimen qatar qazaqtar nebir kózsiz erlik kórsetti, ózderi de qanǵa bókti... Barlaýǵa shyqqan ushqysh Nurken Ábdirov oq tıgen ushaqty nemis qarý-jaraǵy tıelgen eshelonǵa baǵyttaıdy da, maıdanǵa ákele jatqan bombalar men tankteriniń, snarıadtarynyń kúlin kókke ushyrady. Motordyń isten shyqqanyn, óziniń ajal qushatynyn bile tura Nurken osyndaı erlikke bardy. Qarsybaı Sypataev jalǵyz qalsa da, bir adym artqa sheginbeı, qolyndaǵy sońǵy mınasyn keýdesine qysyp, jaý tankisiniń astyna tústi. Olarǵa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Qatardaǵy jaýynger Beıqutbaı Dembaev qala úshin bolǵan urysta júrek jutqan erligimen «Dańq» ordeniniń tolyq kavaleri atandy. Búgingi Volgogradtaǵy «Serjant Pavlov úıi» atty ǵımarat naǵyz erliktiń sımvolyndaı elesteıdi. Tórt qabatty turǵyn úıdi 29 jaýynger 58 kún boıy nemisterge bermeı qorǵap turdy. Túrli ulttyń ókili bar 29 jaýyngerdiń arasynda qazaq Tálibaı Murzaev ta boldy. Stalıngrad qalasy túbindegi shaıqastardyń bas kezinde general F.Paýlıýstiń 6-shy armııasyn qorshap, tutqyndaýǵa da Ǵanı Safıýllın basqarǵan qazaqstandyq dıvızııa qatysqan bolatyn. Soǵystaǵy oq pen órtten aman oralǵan Safıýllın keıin «Za goramı, za rekamı» degen kitap jazyp, onda qazaq jaýyngerleriniń erligine tánti bolǵanyn baıandaıdy. «Stalıngradtyń shalǵaı irgesinen bastalǵan urystardan beri bizdiń 38-shi dıvızııa 18 myńnan asa soldat pen ofıserdi tutqynǵa aldy, 68 tankti, 22 samoletti, 3 brondy poıyzdy, 400-den asa zeńbirek pen mınometti qolǵa túsirip, 108 tankti, myńnan astam mashınasyn qıratty. Olar maıdanǵa júrer aldynda qazaq jerinde bularǵa berilgen amanatty abyroımen oryndap shyqty» dep jazdy general Ǵanı Safıýllın.
Búgingi Volgograd qalasynda Qazaq kóshesi atty dańǵyl bar. Onyń da tarıhy Stalıngrad shaıqasyndaǵy qazaqtar erligimen baılanysty eken. 1942 jyly qyrkúıek aıynda Qazaqstannan barǵan dıvızııalardaǵy qazaq jigitterinen turatyn bólimshelerdiń biri osy kósheni fashısterge bermeı, birneshe kún arpalysypty. Olar kósheni jaýǵa bermepti, biraq ózderi de sol kóshede sheıit bolypty.
– Jasaǵan jaqsylyqtyń qasıeti bolady. Al sol jaqsylyq qansha qyrshynnyń tógilgen qanymen, mańdaı terimen kelse she? Muny volgogradtyqtar janymen, júregimen túsinedi. Aqyrynda Stalıngrad qalalyq keńesiniń atqarý komıteti qazaqstandyqtardyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi osy qala úshin jan aıamaǵan qımylyn eskere kelip, burynǵy Jumysshy-sharýa kóshesin «Qazaq kóshesi» dep ataýǵa sheshim qabyldady. Bul jaıynda jazýshy A.Sheının jáne jýrnalıst M.Rıtman ózderiniń ortalyq baspasózde shyqqan ocherkterinde tebirene jazǵan bolatyn, – dedi soǵystyń bir tarıhy týraly Janbolat Aýpbaı.
Jaqsylyq Júnisov osydan eki jyl buryn nemeresin alyp, Astrahanǵa, Volgogradqa baryp, qaıynjurtyn aralap qaıtypty. Volgogradta ózi bilim alǵan oqý ornyn, qalanyń kórikti jerlerin jáne Mamaı qorǵany memorıaldy eskertkish-keshenin, mýzeı keshenin aralaıdy.
– Adam qany sýdaı aqqan jerdiń kıesi me, álde elden barǵandarǵa myńdaǵan qazaqtyń arýaǵy «týǵan jerdiń lebin alyp keldiń be?» dep bas kótergendeı bolǵannan ba, boıyńdy erekshe sezim bıleıdi. Jaratqannyń bergen ǵumyryn soǵys kúrt úzdi. Jańbyrsha jaýǵan jaý oǵynan tys bolǵanda, olar da týǵan jerde beıbit kúnniń qyzyǵyna toımas edi-aý dep oıladym. «Arýaqqa aınalǵan soń, olardyń tirilerden dámesi tek Quran ǵana» deýshi edi atalarymyz. Memorıaldyq keshende hrıstıan shirkeýi boı kóteripti. Munda kelgen sol dindegi jandar ózderiniń dinı joralǵylaryn jasaıdy eken. Biraq meshit joq.., – deıdi Jaqsylyq aǵaı.
Rasynda, Stalıngrad shaıqasy týraly osy maqala Jaqsylyq Júnisov aqsaqaldyń oıynyń jeteginde jazyldy. Myńdaǵan adamnyń janyn jalmaǵan urys týraly talaı jazylǵan áńgimeni juqalap bolsa da sanada jańǵyrtqanymyzdaǵy maqsatymyzdyń biri myna tómendegi máselelerdi jetkizý edi.
Maıdan dalasyndaǵy alasapyranda qorǵasyn oq eshkimdi tyńdaǵan da, tańdaǵan da joq, Stalıngrad shaıqasy ótken jerlerde kebinsiz kómilgen qazaqtan basqa dinimiz de bir, tilimiz de tamyrlas túrki balalary da jatyr. Ár pende úshin jaryq dúnıeniń, beıbit kúnniń qadirin mınýt saıyn sanaǵa sebelep turǵan Mamaı qorǵany eskertkish-kesheninde shirkeýmen qatar musylman meshiti de bolsa degen oıdy kóp ultty Reseı jaǵy da, ondaǵy áleýmet te eskere qoımapty. Stýdent kezdegi bastamashyl, shıraqtyǵy qalmaǵan Jaqsylyq aǵamyz osy barǵanynda eskertkish-keshendegi mýzeıdiń dırektoryna kirip, óz oıyn aıtyp kóripti.
– «Bul oraıda meniń qolymda turǵan eshteńe joq, biraq meshit salý týraly másele kóterilgen emes, eger eki eldiń basshylary kelisim etse, júzege aspaıtyn sharýa emes ǵoı» dedi men tildesken mýzeı qyzmetkeri, – deıdi Jaqsylyq aǵaı. Onyń aıtýynsha, Volgograd qalasynyń ózinde de ımandylyq úıi joq kórinedi. Árıne, qalada meshit sala ma, salmaı ma, ol Volgograd jurtshylyǵynyń, odan qaldy bóten eldiń jergilikti basshylyǵynyń sharýasy. Biraq Mamaı qorǵany memorıaldyq eskertkish-kesheniniń tóńiregine meshit bolmasa da, musylmandyqtyń belgisin qadap, adamdar tize búgip arýaqtarǵa Quran baǵyshtaıtyn oryn jasasa, muny erlikke taǵzym etýge kelgen kim bolsa da ımandylyqtyń kórinisi dep biler edi. Bul máselege elimizdiń basshylyǵy, elshilikter aldaǵy ýaqytta nazar aýdarsa, osy baǵytta tıisti qadam jasasa ıgilikti is bolatyny sózsiz.
Jeńiske 75 jyl tolsa da habarsyz ketkender, belgisiz soldattar áli bar. Olar batyr bolýdy emes, Otandy qorǵaýdy maqsat etti. Urys dalasynda qansyrap jatqan qazaq jaýyngeriniń oıyna saıası qýǵyn-súrgin jyldary aqyn, qarı Faızolla Satybaldyuly aıtqan: «Qulaǵan báıterekteı qııa-quzdan, qosh elim, ketip baram arańyzdan. Tilegim úsh qaıtara suraıtuǵyn, eskerip, tastamańyz duǵańyzdan» degen sóz keldi me eken... Soǵysty kórmeı ósken búgingi urpaqtyń muny júregi sezse ıgi...
Názıra JÁRIMBET,
jýrnalıst
QOSTANAI
