Tanym • 29 Sáýir, 2020

Alash týraly pesanyń avtory

54 retkórsetildi

1918 jyly Alash avtonomııasynyń ómirinen alynyp jazylǵan «Murat úshin maıdan» atty tuńǵysh Alash pesasynyń avtory Muhtızar Tıtaqov kim? Bul bir nysanaly taǵdyr.

1989 jyly Semeı pedagogıka ınstı­týtynyń fılologııa fakýlte­tinde oqyp júrgenimde Qaıym Muhamed­hanulynan dáris aldym. Alǵash ret «Alash» degen sózdi sol kisiden estidim. Alashorda avto­no­mııasynyń qurylǵa­nyna 95 jyl tolǵan tusta Semeı qalasy ákimdiginiń mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminde isteıtin edim. Basshymyz Qusmilııa Nurqasym birde ózine shaqyryp «Aıdyn, jumys óz aldyna, sen Alashty kóteretin aıryqsha bir is jasaýyń kerek!» dedi. Kópten beri kó­keıimde júrgen asyl armanymdy tap basyp tanyǵan Qusekeńe alǵystan basqa aıtarym joq. Ári oılap, beri oılap «Kóp bolsa forým, konferensııa uıym­dastyrarmyz. Onymen qaı taýdy qoparamyz? Odan da VChK-OGPÝ-NKVD-KGB-dan búgingi UQK-ǵa mura bolyp qal­ǵan muraǵattardyń ruqsat etil­megen qujat­taryna qol jet­kizý joldaryn qa­rastyraıyn!» degen tujyrymǵa keldim.

Alash qalasynyń Semeıde bolýynyń ózi eki ese jaýapkershilik júktemeı me? Belgili ólketanýshy, ǵalymdarmen áńgi­melestim. Abaıtanýshy aǵalar Tóken Ibragımov pen Beken Isabaevtarmen sóılestim. Olar máńgilik rýhanı azyq bolatyn qundy dúnıelerdi aıtýdaı-aq aıtyp berdi. Sonyń biri Alash pesasy týraly maǵlumat bolatyn. Ekeýi de «Bul pesa bir bolsa, UQK-de bolýy múmkin» dedi. Birde Murat Kenemoldın aǵamyzdy jolyqtyryp qaldym. Ol «Abaı» jýrnalynyń jaýapty hatshysy bolatyn. О́ńirge belgili zertteýshi jáne kásibı jýrnalıst. Kóp ǵalymdardyń qolyna túse bermeıtin málimetter osy aǵamyzdan tabylýshy edi. Ekeýmizdiń jumys kabınetimiz bir qabatta bolǵan­dyqtan jıi ushyrasatynbyz. Meniń áńgimelerimniń deni Alashpen bastalyp, Alashpen aıaqtalatynynan jaqsy habardar aǵamyz ári-beri ótkende ma­ǵan burylatyn. Men de ol kisige ara-tura baryp turatyn edim. Ol ýaqytta «Alash aptalyǵyn» ótkizýdi josparlap, baǵdarlamasyn daıyndap júrgenmin. Birde aǵam kele qaldy da «Aıdyn ba­ýyry­m, UQK-de Muhtızar Tıtaqovtyń «Murat úshin maıdan» degen pesasy bar. Eger ákimniń atynan hat jazdyrta alsań, jaqsy bolar edi, múmkin berip qalar» demesi bar ma?! Sol sátte aýzyma sóz túspeı qalyp, qýanǵanymnan aǵamnyń qolyn qatty qysyp jiberippin. Júzi alaburtyp ketken Murat aǵam osylaısha sol bir jumbaq Alash pesasynyń atyn atap, túrin tústep berdi.

Buryn alashtanýshylar Alash ómi­rinen tikeleı syr shertetin drama­týrgııalyq bir shyǵarmanyń bolmaýy múmkin emes dep júretin. О́ıtkeni olardyń qalam tartpaǵan salasy joq. Endi, mine, kókten izdegenimiz jerden tabyldy. Biraq bul jeńil-jelpi sharýa bolmaı shyqty. UQK-niń asa qupııa muraǵatyna arnaıy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ortalyqtarynyń da áli kúnge deıin qoldary tolyq jetpeı keledi. Muhtızardy izdeýge kiriskenimde, birden kedergilerge tap boldym. «Shóli qanbaǵan aqyr sońynda qudyq qazyp tynady» degendeı, áıteýir birde sáti tústi. Múmkin Alash rýhy qoldaǵan shyǵar.

3

Atalǵan basqarma bastyǵynyń min­detin atqarýshy S.Áshimovtiń aýyzsha kelisimin alǵannan keıin Q.Nurqasymmen aqyldasa otyryp, mádenıet jáne til­derdi damytý bóliminiń atynan resmı hat daıyndadym. Barǵan soń qatań tekserýden ótkizdi de ishke kirgizdi. Bir saǵattaı ǵana ýaqyt berilgen edi. Jelke tusymnan bir qyzmetker, mańdaı aldymnan bir qyzmetker baqylap turdy. Meniń aldymda jatqan tóte jazýmen jazylǵan Muhtızar Túlikuly Tıta­qovtyń «Murat úshin maıdan» atty pesasynyń kóshirmesi men qylmystyq isiniń kóshirmesine kóz júgirtip ótýge ǵana mursham jetti. «Maǵan qajetti qujattar – osylar!» degennen keıin kóshirmelerin berdi. Qujattar kóshirmesindegi qyl­mystyq istiń suraq-jaýap anketasyna qaraǵanda, Muhtızar Túlikuly 1904 jyly 22 aqpanda Qarqaralyda týǵan. NKVD ustaǵan ýaqytta Semeı qalasynyń Hlebnaıa kóshesindegi №18-úıde turypty. Bilimi tolyq joǵary emes. Novosibir qalasyndaǵy Batys Sibir halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqyǵan. Partııa qatarynda bolmaǵan. 1936 jyly 25 aqpanda tutqyndaǵan shamada ózi 32-de, ákesi Túlik 63-te, anasy Jamal 58-de, inisi Eskendir 13 jasta eken. Qalamger «1917 jyldyń aqpanyna deıin Qarqaralyda oqydym. 1932 jylǵa deıin ara-tura bolmasa árdaıym oqýda boldym» dep kórsetedi. Kesilgen statıasy – áıgili 58/10. «Muhtızar isinde» jeke basyn kýálandyratyn qujaty joq, qosymsha fotosýreti de joq, tek ká­sipodaq múshesiniń bıleti ǵana tirkelipti. Buǵan ol 1924 jyly 6 mamyrda kiripti. Mamandyǵy – ekonomıst-planovık dep jazylǵan. Muhtızar shyǵarmasyn «4 perdeli, 6 sýretti mýzykalyq drama» depti. Biraq NKVD arhıvi ony ári-beri julmalap, ózderiniń ıdeologııasyna dáıek bolatyn jerlerin qyrqyp-piship, tutas dúnıeni maqsatty túrde búldirgen.

Qazir bul anketa jaýabyn tolyqtyra túsetin basqa da derekter tabyldy. Máselen, Muhtızardyń Eskendirden basqa Muhtar esimdi baýyry men Qamar, Aıtbaný degen qaryndastary bar eken (bul úsheýiniń ómirin saqtaý úshin, ter­geýshiden ádeıi jasyryp qalǵan sııaqty – A.Y.). Jáne eki birdeı joǵary bilimi bolǵan. Atap aıtqanda, Tashkent qalasyndaǵy Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıtetin zańger mamandyǵy boıyn­sha jáne Novosibir qalasyndaǵy Batys Sibir halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn ekonomıst mamandyǵy boıynsha bitirgen. Sonymen qatar Semeı óńi­rine tanymal myqty advokat, aqyn-ım­provızator jáne ǵalym-aýdarmashy kisi-tuǵyn. О́ziniń qysqa ǵumyrynda sońyna «Saryarqa» atty poemasy men «Alash Orda» degen kitabyn jáne grýzın aqyny Shota Rýstavelıdiń «Jol­barys terisin jamylǵan jıhankez» atty poemasynyń aýdarmasyn, orys aqyny Ivan Krylovtyń mysal-óleń­deriniń aýdarmalaryn jazyp qal­dyrǵan. Atalǵan týyndylarynyń biri «Saryarqa» poemasy Máskeýdiń Lenın atyndaǵy kitaphanasynyń «sırek kitaptar qorynda» saqtaýly jatqan kórinedi. Bizdiń birneshe ǵalymdar sol qoljazbany (múmkin kóshirmesi) kórgen jáne oqyǵan. Biraq fotoǵa túsirýge, kóshirip alýǵa, alyp shyǵýǵa ruqsat ala almaǵan syńaıly. Máselen, Semeıdiń N.K.Krýpskaıa atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynyń oqytýshysy bolǵan tarıhshy-ǵalym Muratbek Kenjebekov dıssertasııasynyń jumysymen atalǵan kitaphanadan oıda-joqta Muhtızar Tıtaqovtyń «Saryarqa» poemasyna tap bolyp, oqyp shyǵyp qatty tańyrqaıdy. Elge kelgen soń Muhtızar týraly tóńi­regindegi zııaly qaýym ókilderinen aqyryndap surastyra bastaıdy. Birde jazýshy Baltabek Orazbaevqa kezdesip «Muhtızar keremet aqyn bolǵan eken ǵoı, men ol kisiniń osyndaı shyǵarmasyn oqydym, sen onyń aqyn bolǵanynan habaryń bar ma edi?» degende, ol: «Men onyń myqty advokat bolǵanyn jáne jazýshylyqpen aınalysatynyn bilýshi edim. О́ıtkeni ol kisiniń ákesi Túlik te oqymysty adam boldy ǵoı» dep jaýa­p beredi. Lenın kitaphanasynda bol­ǵan taǵy bir jerlesimiz Murat Sa­por­uly Muhtızardyń qaryndasy Roza Muhtarqyzyna jolyqqanda osy «Sary­arqa» poemasy jóninde aıtqan eken.

Saryarqa

Arqanyń altyn tańy shabaqtalyp,

Sarǵaıyp sary belden bultty jaryp.

Qyzaryp uıadan kún qııaǵa órlep,

Kózime nur tógedi turǵan baryp.

 

Arqanyń jazǵy keshi janarlanyp,

Jibek jel ańqyp ıisi samaldanyp.

Kórdiń be, dep qyzyl kún kózin saldy,

Torǵyndaı túrin tókken júz qubylyp.

 

Arqanyń shalqar kóli jatyr kólbep,

Qus ushyp, qaz qańqyldap kókte órlep.

Qarshyǵa ytyp ketken qoldan ushyp,

Túsirgen úırekterdi teýip, sermep.

 

Arqanyń jazǵy kóshi jaılaýǵa órlep,

Saltanat, sánimenen jatyr kólbep.

Án shyrqap, qyz-bozbala en dalada,

Jortaqy júırigimen jarys sermep.

О́kinishke qaraı, Muhtızardyń shyǵar­mashylyǵy túgili onyń ómirbaıany týraly málimetter áli ǵylymı júıege túsi­­rilgen joq. Degenmen, qolda bar az-kem maǵlumattarǵa súıene otyryp, Muhtızardyń jeke ómiri jaıynda aıta ketelik. Ákesi Túlik Tórebaıuly Tıtaqov aqyn, jazýshy, aýdarmashy adam bolǵan. О́tken ǵasyrdyń basynda Semeıdegi áskerı-gýbernatordyń tilmashy mindetin atqarǵan. Orys jáne birneshe shyǵys tilderin jaqsy bilgen. Keıbir derekterge qaraǵanda, Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń hatshysy qyzmetinde bolǵan kórinedi. Qartaıyp, 1940 jyly Semeıde ómirden ozǵan. Al Muhtızardyń Alashordamen baılanysy bolǵany sebepti ómiriniń astan-kesteńi shyqqan. Únemi qýǵyn-súrginnen boı tasalap, Tashkent, Novosibir, Almaty sııaqty qa­lalarǵa, tipti Iаkýtııa jaqqa da eriksiz ketýge májbúr bolyp otyrǵan. Anasy Jamal «...Qaıda júr eken, qaraǵym?» dep qaıǵydan qan jutyp, únemi kúrsinip otyratyn kórinedi. «Bul ultshyl, alashshyl» dep sońyna shyraq alyp túsken NKVD-nyń qýǵynynan el qatarly otbasy baqytyn kórýge de mur­shasy bolmaǵan. Úılengen, biraq tutqyndalyp, jıi sottala bergen berekesizdikten mezi bolǵan áıeli aqyry ketip tynǵan. Taǵy da úılengen, taǵy sol ssenarıı qaıtalanǵan. Áıteýir, qaıran er óziniń 53 jasynda 10-11 ret otbasyn qursa da, bir qaıtqan baǵyn qaıta qaıtara almaǵan syńaıly. Qaryndasy Raýshan Muhtarqyzynyń aıtýyna qaraǵanda, onymen otandasqan áıelderdiń ishinde ataqty ánshi apamyz Kúlásh Baıseıitova da bolǵan kórinedi. Muhtızar ómiriniń sońǵy 10 jylynda baýyry Muhtardyń otbasymen birge turǵan eken.

1953 jyly Stalın ólgennen keıin, ulttyq ıntellıgensııaǵa qarsy súr­gin sál de bolsa saıabyrsı bastady. Alaı­da, bul kezde «halyq jaýlary» sa­nalǵan aqylmandarymyz túgelge jýyq atylǵan bolatyn, sottalǵandarynyń deni eńbekke jaramsyz edi, al saý shyq­qandarynyń boıyn áldeqashan úreı bılep alǵandyqtan kópshiliginiń ómiri tragedııamen aıaqtaldy. Muhtızar da sondaı taıǵaq keshýli taǵdyr taýqymetin basynan ótkergen qurbandardyń biri. Ol 1957 jyly qaıtyp, Aıagóz qalasyndaǵy musylmandar qorymyna jerlendi.

Armanda ketken Alash arystarynyń biri Muhtızar Túlikuly Tıtaqov týraly táptishteı aıtar kez áli alda.

 

Aıdyn YRYSBEKULY,

Qazaq ınnovasııalyq gýmanıtarlyq-zań ýnıversıtetiniń magıstranty

 

SEMEI

 

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar