Suhbat • 30 Sáýir, 2020

Ersin Júnisov: Koronavırýsqa qarsy tıimdi ádis

49 retkórsetildi

– Ersin Tursynhanuly, ózińiz jetekshilik etetin Semeı medısına ýnıversıtetiniń ǵalymdary kúlli álem­di alańdatyp otyrǵan korona­vı­rýs ınfeksııasymen kúreste qol­da­nýǵa bolatyn jańa qurylǵy oılap tapty dep estidik. Bul qandaı qu­ryl­ǵy?

– Qytaıdyń Ýhan qalasynda jaman indet shyqqannan keıin álem elderi juqpaly derttiń emin izdeı bastady. Elimizde de der kezinde tıisti sharalar qabyldandy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev otandyq medısına ǵylymyn damytýdy tapsyrǵany belgili. Qazir bizdiń oqý orny Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń tapsyrmasymen taldaý boıynsha jumys istep jatyr. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasymen kelise otyryp, ýnıversıtet qabyrǵasynda medısınalyq shtab qurdyq. Infeksııalyq, karantındik, provızorlyq aýrýhanalarǵa sıfrly tehnologııalarymyzdy, telemedısı­na­ny, beınekameralarymyzdy, plan­shet­terimizdi qoıdyq. Aıta ketý kerek, О́skemen jáne Semeı qala­syn­da­ǵy aýrýhanalarǵa qosymsha 4G plan­shet­terdi jergilikti mesenattar men qala­lyq jáne oblystyq máslıhat de­pýtat­tary, Nur Otan partııasynyń múshe­le­ri alyp berdi. Ǵalymdarymyzdyń oılap tapqany, qarapaıym ǵana qurylǵy. Naý­qas ózdiginen tynys ala almaı, aýyr jaǵdaıda bolǵanda ıntýbasııany tezi­rek qoıý úshin qoldanýǵa bolady. Bul – bir. Ekinshiden, dárigerlerdiń ınfeksııa juqtyrý múmkindigin tómendetedi. Máse­len, osy qurylǵyny qoldanǵan jaǵdaıda narkoz beretin anestezıolog naýqastyń týra ústinde turmaı alysyraq turady, sol kezde ınfeksııa juqtyrý deńgeıi tó­men bolady.

 

– Qurylǵy qalaı jasaldy, ıdeıa qa­laı paıda boldy?

– Bul qurylǵyny jasaýǵa dástúrli larıngoskop, kamera jáne smartfon paı­da­lanyldy. Ýnıversıtettiń reanımatolog dárigerleri jas rezıdenttermen aqyldasa otyryp larıngoskoptyń ústine shtatıv qoıdy da, smartfonǵa jal­ǵa­dy. Kamera qoıatyn oryn istedi. Qoldan jasalǵan qurylǵy týra zaýyttan shyqqandaı bolyp shyqty. Árıne bul jumys ońaı bolǵan joq. Toǵy, kamerasy bar, bárin larıngoskopqa durystap bekitý kerek. О́ıtkeni bul – naýqastyń aýzynan ókpesine deıin kiretin qurylǵy. Larıngoskoptyń jelkesine kamerany qoıý úshin kólikterde terezege jabystyrylyp turatyn uıaly telefonǵa arnalǵan bekitpeniń jartysyn qıyp aldyq. Te­le­fon men kamerany úılestirýdiń de ózindik qıyndyqtary boldy. Bizge bá­ri­nen de qıyn túskeni – kamera. Mun­daı kamera Gonkongta, Qytaı men Ger­manııada shyǵady. Osy jańalyqty estigen Semeıdegi Nur Otan partııasynyń músheleri, áriptesterim 3 kamerany taýyp, bizge syıǵa tartty. Negizi zaýyttan shyǵarylǵan, daıyn turǵan beınelarıngoskoptar Shveısarııa men Germanııada bar. Onyń baǵasy 1,5 mln teńgeden 8 mln teńgege deıin barady. Bul qurylǵyny qazirgi jaǵdaıda satyp alý, jetkizý múmkin emes. Sondyqtan ǵalymdar osyndaı qadamǵa bardy. Al baǵasy – barlyq qosalqy zattarymen qosqanda 12 myń teńge ǵana. Bul – memlekettiń densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarajatyna da úlken únem, ıaǵnı ekonomıkalyq turǵydan tıimdi ári medısınalyq kómektiń sapasyna áser etedi.

– Bul qurylǵyny koronavırýs ın­fek­sııasyna qarsy qoldanyp kórdi­ńiz­der me?

– Bir kamera daıyn tur. Kez kelgen ýaqytta qoldanýǵa bolady. Biraq ázir­ge qoldanǵan joqpyz. О́ıtkeni bizde qurylǵyny qatty qajet etetin reanı­masııalyq jaǵdaı joq. Bolmaı-aq qoısyn. Qudaı betin aýlaq qylsyn. Jalpy, bul qurylǵyny tek koronavı­rýs emes, basqa da aýrýlarǵa qol­da­nýǵa bolady. Bizdiń ýnıversıtettiń Reanı­ma­tologııa kafedrasynyń assıstenti Dáýlet Tókenov jas dárigerlermen birge quryl­ǵyny birneshe aýrýǵa qoldanyp kórip, nátıjesi sátti bolǵanyna kóz jetkizdi. Sodan keıin kópshilikke jarııa etip, qurylǵyny zańdy túrde tir­ketý úshin halyqaralyq patent uıy­myna jiberildi. Qazir qurylǵyǵa qyzy­ǵý­shylyq tanytqan adam az emes. Eger basqa óńirlerdegi áriptesterimizden sura­nys bolsa, larıngoskoptaryn ákel­se, kamerany tegin ornatyp berýge daıynbyz. Bizde ony qoıatyn ınjenerler men medısınalyq tehnıkter bar. Bul – ujymdyq eńbek. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ǵalymdardyń eńbegin quptap, «óte jaqsy sheshim» dep joǵary baǵa berdi.

– Qurylǵydan bólek birneshe ba­ǵyt­ta ádistemelik nusqaý ázirlegen eken­sizder...

– Halyqaralyq ýnıversıtet bol­ǵan­dyq­tan kóptegen sheteldiń oqý oryndarymen seriktespiz. Álemniń aldyńǵy qa­tar­­ly elderiniń (AQSh, Qytaı, Izraıl, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Italııa, Túrkııa) ǵalymdarymen tyǵyz baılanys bar. Jeltoqsan aıynyń sońynan beri álemdegi ahýaldy, koronavırýs­ty emdeý barysyndaǵy jetistikterdi, qoldanylǵan ozyq tehnologııalardy jiti baqylap otyrmyz. Ásirese Ýhan qalasy, Ońtústik Koreıa, Japonııa men Izraıl elderindegi emdeý sharalaryn muqııat zerdeledik. Mınıstrlik bizge taldaý bo­ıynsha tapsyrma bergennen keıin álemdik klınıkalyq hattamalardy, Qazaqstanda shyqqan hattamalardy qarastyra otyryp, indetpen kúrestiń tıimdi joldaryn izdestirý maqsatynda ýnıversıtette taldaý toby quryldy. Bir jarym aı buryn ǵylymı keńeste analıtıkalyq toptyń jumysy negizinde 12 baǵytta ádistemelik nusqaýlyq shyǵarý jóninde sheshim qabyldandy. Osy baǵyttar boıynsha oqý ornyndaǵy 46 kafedra 12 topqa bólindi de, ǵalym­dar­dan komandalar jasaqtaldy. Epı­de­mııalyq oshaqtardy zararsyzdandyrý, bul baǵyttaǵy jumystardy uıymdastyrý, reanımasııalyq-ınten­sıv­tik terapııany júzege asyrý, aýrý­ha­nalar ishindegi ınfeksııalyq-epıde­mı­ıalyq baqylaýdy júrgizý, júkti áıelderdi emdeý, sıfrly tehnologııalardy qoldaný sekildi baǵyttar boıynsha tájirıbelik dárigerlerge ádistemelik nusqaýlyq ázirlendi. Ony qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde daıarlap, tegin taratyp jatyrmyz. Ádistemelik nusqaý dúnıe júzindegi qoldanylǵan ádisterdiń jıyntyǵy jáne ǵalym klı­nısıs­terdiń, basqa da aýrýlardy emdeý dıagnostıkasynyń negizgi qaǵıdalaryna súıene otyryp daıyndaldy.

– Qazir óńirde de Qytaıdan tara­ǵan indetti juqtyrǵan naýqastar bar. Birazy jazylyp shyqty, olar­ǵa sizder ázirlegen ádistemelik nus­qaý­lyq­tardyń kómegi tıdi me?

– Árıne, paıdasy boldy. Jaqynda Semeıdegi koronavırýs ınfeksııasyn juq­tyrǵan 1956 jylǵy naýqastyń jaǵ­­daıy aýyrlap, demala almaı, qan qy­symy kóterilip, esinen tanyp qala jaz­dady. Sol kezde ókpesine jasandy jeldetý apparaty qoıyldy. Oǵan em taǵaıyndaýǵa bizdiń ǵalym dáriger­ler­men qosa qalanyń, oblystyń bilikti dárigerleri de atsalys­ty. Nátıjesinde ádistemelik nusqaýda kórsetilgen emdi qoldanyp, naýqasty óte aýyr jaǵdaıdan qalypty jaǵdaıǵa túsirdik.

– Koronavırýsqa shaldyqqan naý­qasqa qoldanǵan, oń nátıje bergen ádis­terińiz qandaı? Bul álemdik tájirı­beden alyndy ma, álde ózderińiz oılap tapqan ádis pe?

– Sýrfaktant degen dári bar. О́kpe­de demalǵan kezde aýadan barǵan otte­gi­ni qanyqtyratyn alveolla degen juqa membrana bolady. Vırýs sol membra­nany buzady. Sýrfaktant –sony qorǵaıtyn ferment. Onyń dárilik túri bar. Biz koronavırýspen aýyrǵan naýqasqa sony paıdalandyq. Álemde muny eshkim paıdalanǵan joq, óıtkeni álemdik ǵylymı baspalardy, patenttik bıýrolardy tolyq zerttep, qarap otyramyz. Sońǵy ret Izraıl professorlarymen telekópir barysynda: «Sizder sýrfaktantty qoldandyńyzdar ma?» dep suraǵanymyzda: «Joq, qoldanǵan joqpyz. Oılanyp otyrmyz. Qoldaný kerek sekildi» dedi. Al bul ýaqytta biz qol­danyp, odan oń nátıje alǵan bolatynbyz.

– Sýrfaktantty álginde ózińiz aıt­qan aýyr jaǵdaıda bolǵan semeılik naý­qasty emdeýge qoldandyńyzdar ǵoı.

 – Bizdiń medısınalyq shtabta reanı­ma­sııalyq komanda bar. Sol jerde aqyl­das­tyq. Aqyldasa kele «Osy dári osyǵan uqsas jaǵdaılarda qoldanylady, osyny baıqap kórsek qaıtedi» dep sýrfaktantty paıdalandyq. Vıtamınderdi de, ımmýnıtetti kóteretin ımmýnoglobýllın sııaqty pentoglabın degen preparatty da qoldandyq.

Oraıy kelgende aıta keteıin, biz­diń ǵalymdar ǵylymı-zertteýlermen de shuǵyldanyp jatyr. Jaqynda AQSh prezıdenti D.Tramp koronavırýsty zertteıtin ǵalymdarǵa 5 mlrd dol­lar­ǵa grant jarııalady. Osy grantqa eli­miz­diń atynan Túrkııa, Qyrǵyzstan mem­­leketterimen birge bizdiń ýnıversı­tet qatysqaly jatyr. Halyqaralyq deń­geı­de­gi ǵalymdar bolsa, grantty utyp alý múmkindigi joǵary.

 

Áńgimelesken

 Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

 

SEMEI

 

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasy Bishkekte talqylandy

Rýhanııat • Búgin, 20:36

«Adal bilim» jobalyq keńsesi quryldy

Qazaqstan • Búgin, 19:47

Baspanaly bolý múmkindikteri aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 18:15

Alakól jaǵalaýy abattandyrylyp jatyr 

Aımaqtar • Búgin, 17:44

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Uqsas jańalyqtar