Abaı • 30 Sáýir, 2020

Ulttyń óre ólshemi

148 retkórsetildi

Ozyq ulttar báıgesi bastalǵan HHI ǵa­syr kóshinde memleket qurýshy ult­tyń jasampazdyq bolmysy zamana tarazysyna tartylýda. Bul oraıda adamzat órkenıetine kóshpendiler áleminiń biregeı modelin jetkizgen túrki tekti qazaq halqynyń memleket qurýshy ult retindegi kóterer júgi salmaqtana túsedi. О́z tarıhynda san túrli memlekettik bıliktiń damýy, órkendeýi men quldyraýyn jáne qaıta jańǵyrý kezeńderin bastan ótkizip, rýhanı-mádenı, dildik ereksheligi tabıǵat pen qoǵamnyń úılesiminde qalyptasqan halqymyz óz arasynan shyqqan uly perzentterimen de daralanady.

Dástúrli tarıhı tanymda «Zar-zaman» atanǵan Reseı ımpe­rııasynyń otar­lyq saıasatynyń asqynǵan keze­ńinde uly oıshyl, aqyn, hakim Abaı Qunan­baıuly (1845-1904) ortaq adamzat­tyq qundylyqtarǵa negizdelgen asa kúr­deli shyǵarmashylyq murany qaldyr­dy. Keń maǵynasyndaǵy «Abaı joly» ulttyq tektilik pen ultty saqtaý­dyń biregeı tól­týma kody edi. Dás­túrli kósh­peli qoǵamnyń handyq bılik etý quqyǵynan aırylyp, syrtqy bas­qyn­shylyqtyń áserinen saıası-ekonomı­kalyq jáne áleýmettik-rýhanı toqyraý men daǵdarysqa ushyraýynyń kýágeri bolǵan Abaı týyndylary asa aýqymdy derektemelik sıpatymen erek­shelenedi.

Elimizdiń Prezıdenti Q.Toqaev «Syndar­ly qoǵamdyq dıa­log – Qazaq­stannyń turaqtyly­ǵy men damýynyń negizi» atty halyqqa Joldaýynda Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyn memlekettik mańyzdy is shara retinde kórsetip, «Abaı jáne HHI ǵasyr­daǵy Qazaqstan» taqy­rybyndaǵy maqala­syn­da uly oıshyldyń murasyna tereń, jan-jaqty tujyrymdy taldaý ja­saýy qoǵamda serpilis týǵyzdy.

Memleket basshysy Abaı amanatyn tarı­hı-fılosofııalyq turǵyda paıym­daýmen qatar, qazirgi qoǵam­nyń shynaıy bolmysymen birge zerdeleıdi. «...Aqyn el-jurtyn túrli ónerdi ıgerýge úgit­tedi. Sonyń bári ýaqyttyń talaby ekenin ol anyq ańǵaryp, ultyna erterek ún qatty. Tipti qazir aıtyp júrgen ıntellektýaldy ult qalyptastyrý ıdeıasy Abaıdan bastaý aldy deý­ge bolady. Uly oıshyl ár sózi­men ulttyń óresin ósirýdi kózdedi. Sondyqtan Abaıdy tereń tanýǵa basa mán bergenimiz jón. Abaıdy taný – adam­nyń ózin ózi tanýy. Adamnyń ózin ózi tanýy jáne únemi damyp otyrýy, ǵylym­ǵa, bilimge basymdyq berýi – kemel­diktiń kórinisi. Intellektýaldy ult degenimiz de – osy», deı kele avtor iri oı-tujyrymdarymen bólisedi. Abaı áleminiń qoǵamnyń, memlekettiń qalyp­ty damýy men ulttyń rýhanı-mádenı turǵydan ósip órkendeýine qosatyn áleýetin san qyrynan saraptap berdi.

Shyn mánisinde, Abaı áleminiń pán­aralyq sıpatymen ulttyq tarıhnamada eńseli oryn alatyn ýaqyty keldi. Abaı týyndylary kóshpeli qoǵamdaǵy tarıhı jad pen tarıhı sananyń zor qudi­­retin dáleldeıdi. Adamzatqa ortaq ıgi­­lik bilim men ǵylymnyń qadyr-qa­­­­sıeti saıyn saharada ómir súrgen Abaı ǵu­la­malyǵynda shyrqaý shyńy­na kóte­ril­­­di. Prezıdent maqalasynda «...Al il­­­ge­ri­­leýdiń negizi bilim men ǵylym­da eke­nin anyq bilemiz. Abaı qazaq­tyń damylsyz oqyp-úırengenin bar jan-tánimen qalady. «Ǵylym tappaı maq­tanba» dep, bilimdi ıgermeıinshe, bıik­terdiń baǵy­na qoımaıtynyn aıtty. Ol «Biz ǵylymdy satyp mal izdemek emespiz», dep tujyrymdap, kerisinshe, el dáýletti bolýy úshin ǵylymdy ıgerý kerektigine nazar aýdardy. Uly Abaıdyń «Paıda oılama, ar oıla, Talap qyl artyq bilýge» degen ónegeli ósıetin de osy turǵydan uǵynýymyz qajet» dep, elimizdegi qazirgi bilim berý salasynyń kókeıkesti máselelerin sheshýdiń joldaryn usynady.

Avtor uly oıshyl tulǵanyń álemdik deńgeıdegi ornyn zerdeleýge kúsh salady. Ultqa qyzmet etý adaldyǵy adamzatty syılaý men tárbıeleýge ulasqan oıshyldar Lao-szy men Konfýsıı, Dostoevskıı, Tolstoı, Volter men Rýsso eńbekterine toqtala kele, Abaıdy olarmen teń dárejede qarastyrady.

Q.Toqaev uly Abaıdy qazaq ulttyq zerdesiniń ólshem bıi­gi turǵysynda asa joǵary baǵa­lap, tulǵanyń bolmysy men mu­rasyn ulttyq brend retinde qabyl­daıdy. Abaı murasymen tanys, ony zerdeleýge shamasy jetetin árbir jannyń bul oıdyń tereń astaryn túsineri sózsiz.

Abaıdyń ómir súrgen ortasy, áleý­mettik jaǵdaıy, saıası-qoǵamdyq kózqarasy keńestik bılik tusynda qýdalan­ǵany belgili. Qunanbaı – Abaı áýleti­niń qasireti tarıhnamada tolyq ashyla qoıǵan joq. Sonymen qatar Abaı arqyly qazaq halqyn álemge tanystyrǵan ataqty jazýshy, abaıtanýshy Muhtar Áýezovtiń tarıhymyzdaǵy ornyn baǵalaý zerdeli zertteýlerdi qajet etedi. Tuńǵysh abaıtanýshylar, uly oıshyldyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn alǵashqy nasıhattaýshylar – Alash zııalylary Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov eńbekteriniń osy qyry nazardan syrt qalmaýy tıis.

Maqala avtorynyń «...Ǵula­ma Abaı – qazaq topyraǵynan shyqqan álemdik deńgeıdegi kemeńger. Ol kúlli adamzat bala­syna aqyl-oıdyń jemisin syı­lady. Abaıdyń aqyndyq qýa­ty­nyń tereń tamyryna úńil­­­gen zertteýshilerimiz onyń qazaq folklorynan, shyǵys pen batys­tyń sóz ónerinen, orys áde­­bıetinen, tarıhı eńbekterden sarqylmas nár alǵanyn aıtady», dep jazǵanyndaı, Abaı álemi ǵylymı tereń negizdeýlermen jalǵasary kámil.

Eýrosentrızmniń tarıhı meto­dolo­gııasyndaǵy qasań usta­nymy Uly dalanyń biregeı mádenıetin túsindirýge álsiz­dik tanytady. Bul oraıda Abaı álemin tarıh fılosofııasynda keńinen qarastyryp, uly dalanyń órkenıetin jasaýshylardyń adamzat qazynasyna qosqan úlesi ekshelene túsýi kerek.

Abaıdyń tanym kózqarasyn­da dinniń orny aıryqsha boldy. Ál-Farabıden bastaý al­ǵan ǵylymı ıslamdy Abaı­dan ar­tyq tereńdegen ǵulama joqty­ǵyn kezinde Aqjan Masha­nı dá­lel­dep zert­tedi. Prezıdent osy má­se­le­ge de jiti kóńil bólgen. «...Ol otyz segizinshi qara sózin­de Al­la­ǵa degen kózqarasyn tolyq bil­diredi. Abaıdyń rýhanı óresine baǵa bergen dintanýshy fılosof ǵalymdar onyń «kámil musylman» uǵymyna erekshe nazar aýdarady. «Kámil musylman» uǵymy tek qazaqqa ǵana emes, búkil musylman álemine qatysty aıtylsa kerek», degen túıin jasaıdy.

Árbir týyndysy astarly mán-maǵynaǵa ıe Abaı shyǵar­mashylyǵyn arty­nda qaldyrǵan «Qara sózderi» asqaq­tata túsedi. Mundaǵy uly oıshyl­dyń adam, halyq, qoǵam, memleket, din, tárbıe, rýhanııat týraly tol­ǵanystary búgingi zamannyń shyndyǵymen úıle­sedi. Ǵulama murasyn san qyrynan nası­hat­taýdyń mehanızmderin avtor oryndy kórsetedi.

Qazaq tarıhynyń HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy HH ǵasyr basyndaǵy kezeńi Abaı muralarymen tolyqtyrylsa, otarlyq bıliktiń saıası ákimshilik-basqarý appa­ratynyń resmı is qaǵazdaryn tarıhı derek kózi retinde baǵalaýǵa qatań, synı ustanym qalyptasar edi. Halqy­myzdyń tarıhyn túgendeý, onyń obek­tıvti ǵylymı tarıhyn qalpyna keltirý tarıhı derekterdi tolyqtaı qatys­tyrýmen, shyn­týaıt­tylyq, tarı­hılyq prınsıpterin saqtaý­men júzege asa alady. Abaı­dyń qoǵamdyq-tarıhı kóz­qarasyn arnaıy zertteý otandyq tarıhnama enshisinde.

 Maqalada Abaı mereıtoıyn ótkizý­diń sharalary tolyqqandy, tııanaq­tylyǵymen kóńil aýdartady. Uly oı­shyl­dyń týǵan óńiri, 1917 jylǵy 2-jal­py­qazaq sezinde «Alash» ataýy berilgen Semeı qalasynyń mártebesin kóterýge naqty mindetter beril­gen. Halqymyzdyń tarıhı-má­denı altyn besiginiń kıeli jeri­nen uly oıshyldar Abaı Qunan­baıuly, Shákárim Qudaı­berdi­uly jáne Muhtar Áýezov shyq­qa­nyn búgingi urpaq umytpaıdy.

Dana Abaı armandaǵan ádi­letti qoǵamdy Q.Toqaev óziniń pre­zıdenttik qyz­metinde damytatynyn jazady: «...Meniń «Halyq únine qulaq asa­tyn memleket» atty tujyrymdamam dál osy ádiletti qoǵam ıdeıasyn damytý maq­­satymen usynyldy. Bılik pen qoǵam ara­syndaǵy syndarly dıalog memleketke degen senimdi nyǵaıta túsedi. Úkimet músheleri, sonyń ishinde mınıstrler men ákimder memlekettik jáne qoǵamdyq mańyzy bar máselelerge qatysty sheshim qa­byl­daǵan kezde azamattardyń usy­nys­­tary men tilekterin eskerýi kerek. Mu­ny Abaı meń­zegen ádiletti qoǵam qalyp­­­tas­tyrýdyń birden-bir sharty dep bilemin».

Ulttyq táýelsiz memle­ket­tiliktiń ornyǵýy, kúsheıýi ult rýhanııatyn saqtaý jáne jań­ǵyrtýmen kemeldene túsedi. Pre­zı­dent maqalasynyń túıinin osylaı qabyldadyq.

 

Gúlbaný JÚGENBAEVA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń tarıhnama, derektaný jáne zamanaýı metodologııa bóliminiń meńgerýshisi

 

Sońǵy jańalyqtar

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Uqsas jańalyqtar