Tarıh • 30 Sáýir, 2020

Baıólkelikterdiń maıdanǵa kómegi

132 retkórsetildi

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan sátte Mońǵol Halyq Respýblıka­synyń Memlekettik Kishi quryltaıy kezekten tys sessııasyn shaqyryp, fashıs­termen shaıqasyp jatqan Qyzyl Armııaǵa qarjylaı hám múliktik kómek kórsetý týraly sheshim qabyldap, halyq arasynda «Ekinshi dúnıe­júzilik soǵysqa kómek» aksııasyn bastaıdy. Oǵan malshy arattar (halyqtar) qolyndaǵy jylqysyn, sandyǵyndaǵy altyn-kúmisin, qoı terisi­nen jasalǵan jyly tondaryn, et-maı, qurt-irimshik, sút ónimderin usynady.

Alǵashqy kómekti 1941 jyldyń qarasha aıynda joldaıdy. Bul joly 15 myń teri ton, 3 myń býma azyq-túlik, barlyǵy 1,8 mln somnyń dú­nıe­sin jóneltedi. Kelesi kómek 1942 jyldyń sońyn ala maıdanǵa 4 sostavqa bólingen 236 vagonǵa árqaı­sysy 30 myń danany quraıtyn: teri ton, jyly pıma, jeńsiz jún beshpet, onyń syrtynda 600 tonna azyq-túlik, 27 myń kıik eti, 2,5 mln tógróg, 100 myń amerıkalyq dollary, 300 kılo altyn jóneltildi.

Joǵarydaǵy qarjy kómek «Vnesh­torg­bank» esepshotyna aýdarylyp, ol qolma-qol tank shyǵaratyn zaýyttarǵa jiberildi. Oǵan  53 tank jasalady. Onyń 32-si – «T-34» markaly jańa tank. Nátıjesinde, «Revolıýsııalyq Mońǵolııa» atty tank kolonnasy paıda bolady.

1943 jyly taǵy da qarapaıym arattar tapqan-taıanǵanyn jınap-terip,
2 mln somǵa «Mońǵol arat» atty ushaqtar eskadrılıasyn jasaqtaıdy. Ushaqtardy Smolensk oblysyndaǵy «Vıazovaıa» stansasynda ornalasqan 322-shi joıǵyshtar dıvızııasynyń 2-shi gvardııalyq polkyna tabys etedi. Osy mońǵol aqshasynan jasalǵan ushaqtarǵa otyrǵan keńestik ushqyshtar arasynan – N.Pýshkın, A.Maıorov, M.Rıabsev sekildi Keńes Odaǵynyń Batyrlary shyqqan eken.

Qysqasy, 1941-1945 jyldary Moń­ǵolııa halqy keńestik Qyzyl Armııaǵa 53,5 mln som aqsha, 300 kıloǵa jýyq altyn, 6 dúrkin 11 eshelon azyq-túlik, jyly kıim-keshek, 498 myń jylqy, 500 myń tonna et, tońmaımen kómekteskendigi týraly málimetter bar.

Mundaı jalpyhalyqtyq naýqan­nan Baıólkeniń qazaqtary qalaı tys qalsyn?! Olar da el qatarly azyq-túlik ónimderin jınap tapsyrǵan. Aımaqtyq arhıv qorynda saqtalǵan málimetterge qaraǵanda, 1941-1942 jyldary aımaq halqy 702 899 somnyń dúnıesin jınap, maıdan dalasyna 4791 kúlik jibergen. 1943 jyly 376 370 somdy aqshalaı tabystap, oǵan qosyp 2629 jylqy bergen. 1944 jyly 103 768 som jınap, taǵy da 791 at daıyn­daǵan. 1945 jyldyń basynda 1071 at bergen eken (Aımaqtyq arhıv qory, f-4, hd-3).

Osylardyń ishinde Oıǵyr sumyny­nyń halqy Ilıas Oralbaıuly 1 kıiz úı, 60 at, Pushataı Oralbaıuly 240 at, D.Qopataı 113 at syıǵa tartqan. Sol kezdegi ahýaldy bastan keshkenderdiń aıtýyna qaraǵanda et, jún, teri, maı salyǵy qatań túrde jınalyp, tapsyrylyp otyrǵan. Halyqtan osylaı jınalǵan aqsha, azyq-túlik, kıim-keshekti úkimettik arnaıy komıssııa, jaýapty adamdar maıdanda shaıqasyp jatqan áskerı bólimderge jetkizip berip, olarǵa materıaldyq jáne rýhanı jaǵynan kómektesip otyrǵan. Máselen, 1943 jyly qara­shada aımaq ákiminiń orynbasary qyz­metindegi Qashqynbaı Málikuly kómek jetkizý komıssııasynyń quramynda bolǵan. Ol delegasııany marshal H.Choı­balsan basqaryp barǵan. Olar Kalının maıdanynyń shebine «Baıan-О́lgıı» atty tank kolonnasy men azyq-túlik, kıim-keshek jetkizip bergen eken.

Qashekeń osy sapary jaıynda 1985 jyly Jeńistiń 40 jyldyq merekesi qarsańynda «О́mir órnekteri» deıtin kólemdi estelik jazyp qaldy­rypty. Osy estelikten úzindi keltir­sek: «…1942 jyldyń kúzinde meni Ulan­-batyrǵa shaqyrdy. Qyzyl Armııa­ǵa kómek aparatyn toptyń quramyna engizipti. Delegasııany marshal H.Choıbalsan bas­tap júrdi. «Tóńkerisshil Mońǵolııa» atty tank kolonnasyna syıǵa tartý úshin 1942 jyly qarasha aıynda jolǵa shyqtyq. 1943 jyly 12 qańtar kúni Máskeý mańyndaǵy Naro-Fomınskıı deıtin shaǵyn qalashyqta mońǵol jurtynyń qarajatyna jasalǵan 53 tankti polkovnık M.T.Leonov basqarǵan 112-shi Qyzyl týly tank brıgadasyna tapsyrý rásimi ótti. Men qabyrǵasyna «Baıan-Ýlgeı» degen úlken jazýy bar tankti ekıpaj komandıri Rezkovqa tapsyrdym. Ol meni tankke otyrǵyzyp, ári-beri alyp júrdi. Baıólkelikter jınap bergen azyq-túlik, kıim-keshekti soldattarǵa úlestirip berdim. Jıyn sońynda brıgada komandıri: – Biz bul tankilermen Berlınniń kóshesin taptaımyz, – dedi».

Joǵarydaǵy 112-shi tank brıgadasy týraly mońǵol baspasózinde kóp jazylypty. Mońǵol eli syılaǵan 53 tanktiń on shaqtysy 5375 shaqyrym jol júrip, Berlınge deıin barǵan. Bir tańǵalarlyq jaǵdaı, «Baıan-Ýlgeı» atty tank te  aman-esen Berlınge tumsyq tirep toqtapty. Osy tank brıgadasynan soǵys jyldary 16 Keńes Odaǵynyń Batyry shyǵypty. Soǵystan keıin brıgadaǵa Súhe-bator esimi berilipti.

 

Sýrette: Máskeý mańyndaǵy Narofomınskıı atty eldi mekende Qyzyl Armııaǵa Baıólke halqy atynan maıdanǵa joldaǵan syıdy tapsyrýda. 1943 jyl, 12 qańtar.

 

Sońǵy jańalyqtar

Búgin «Tarzannyń» týǵan kúni

Sport • Búgin, 16:29

Aptap ystyqta qalaı qorǵanamyz?

Aımaqtar • Búgin, 14:57

Balalar arasynda baıqaý uıymdastyryldy

Aımaqtar • Búgin, 13:27

Úsh oblysta egis jumystary aıaqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:00

«Baqytty balalyq» onlaın konserti ótti

Aımaqtar • Búgin, 12:20

Qaraǵandy oblysynda 24 adam KVI juqtyrdy

Aımaqtar • Búgin, 12:13

Qazaqstanda jol sapasy qashan jaqsarady?

Qazaqstan • Búgin, 12:00

Aqmolada joldar jóndeledi

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Esilde 45 otbasy baspanaly bolady

Aımaqtar • Búgin, 09:10

«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Rýhanııat • Búgin, 08:10

Kaka «Qaıratpen» birge

Sport • Búgin, 08:04

Uqsas jańalyqtar