Rýhanııat • 01 Mamyr, 2020

Mustafa Shoqaı jáne «Túrkistan legıony» máselesi

821 ret kórsetildi

II dúnıejúzilik soǵys jyldarynda jáne odan keıingi keńestik kezeńde halqymyzdyń birtýar uly, Túrkistannyń tutastyǵy men táýelsizdigi jolynda basyn báıgege tikken Mustafa Shoqaı jaıynda kóptegen jalǵan aqparat tarap, uly tulǵaǵa kúıe jaǵylǵany belgili. Bolshevızmniń qas dushpany retinde bılikpen ymyraǵa kelmeı shetel asqan Alash arysyna tańylǵan aıyptar bul kezeńde negizinen Túrkistan legıony tóńireginde órbıtin edi. Bul jaıynda tipti, «sosıalıstik realızmniń» aıasynda kórkem shyǵarmalar jazylyp, qaralaý naýqanyna túrli báıgeler berilip jatty.

Elimiz egemendik alyp, tarıhtyń aqtańdaq betteri birshama ashylyp, Alashtyń ardaqty uldary aqtalyp jatqan tusta Mustafa Shoqaıǵa qatysty oılar da basqasha órbip, jańa derektermen tolysqan tarıh kózderi aqıqat syrlaryn asha tústi. Degenmen, Mustafa Shoqaıǵa jáne onyń murasyna syn kózben qaraıtyndar, tipti syńarjaq ıdeologııanyń áserimen áli kúnge qaralaıtyndar da joq emes. Sondyqtan, Alashtyń ardaqty uly jaıynda aqıqatty bilý úshin dáıekti derekke júgingenimiz abzal.

Mustafa Shoqaıdyń fashıstik bılikpen baılanysy bar ma edi? Onyń fashızmge, al, ásireultshyldardyń Shoqaıǵa degen kózqarasy qandaı edi?

Eń basta aıta keterlik jaıt, Mustafa Shoqaıdyń jáne bolshevıkterden teperish kórip shetel asqan emıgrasııadaǵy túrli ult jetekshileriniń uıytqy bolýymen qurylǵan «Promete» qozǵalysy fashızmge áý bastan kúmánmen qarap, soǵys órtiniń tutanyp ketýine árdaıym alańdaýshylyq bildiretin edi. Rasynda, 1939 jyly qyrkúıek aıynda fashıstik Almanııanyń Polshaǵa basyp kirýimen birge, osy «Promete» qozǵalysy eń mańyzdy qoldaýshysynan aıryldy. О́ıtkeni keńestik júıege qarsy kúresip júrgen ult ókilderi marshal Pılsýdskıı kezeńinen bastap Polsha úkimetine arqa súıeıtin edi. Al 1940 jyly nemis áskerleriniń Parıjge basyp kirýimen birge qozǵalys músheleri múlde qorǵansyz qalyp, resmı basylymdary da jabylyp qaldy. Polshanyń basyp alynýy jáne onyń Almanııa men Keńester Odaǵy tarapynan bóliske túsýi, onyń ústine, Alman-Keńes basqynshylyq kelisimi «prometeıshilderdiń» armanyn kókke ushyrdy. Osy kezeńde: «Gıtler de, Stalın de – zalym. Biri ásireultshyl, al ekinshisi ınternasıonalıst bolyp kóringenine qaramastan, ekeýiniń de saıasaty men zalymdyǵy teń dárejede», –dep jazǵan Mustafa Shoqaı óziniń pikirles dostary, ýkraındyq A.Shýlgın, kavkazdyq Mır Iаkýb Mehtıev jáne grýzınderdiń kósemi Noe Jordanııamen birge shet elderdegi barlyq otandastaryn German-Sovet koalısııasyna qarsy birigip, qarsy turýǵa shaqyrdy. Sonymen qatar Mustafa Shoqaı belsendi avtor bolǵan «Promete» jýrnalynyń 1940 jyly sáýir aıynda shyqqan sońǵy sany fınderdiń keńes áskerlerine qarsy qaharmansha tabandylyq tanytýynan qanattanyp, oqyrmandaryn «oba men tyrysqaq» arasynda tańdaý jasamaýǵa úndedi. Mundaǵy adamzatqa apat ákeletin indet aýrýlardyń attary eki ımperııaǵa qaratylyp aıtylyp turǵany belgili bolsa kerek. Osylaısha Mustafa Shoqaı ult shyndyǵyn joqqa shyǵarǵysy keletin bolshevıktik bılikke qanshalyqty qarsy bolsa, álemde tek bir ǵana ulttyń ústemdigin qalaıtyn fashızmge de sonshalyqty qarsy ekenin qaımyqpaı, resmı túrde málimdedi. О́ıtkeni jubaıynyń jazbalaryna sensek, nashar ulttar emes, jaman adamdar bolatynyn aıtatyn ol, barlyq ulttardyń terezesi teń dárejede ómir súrýin qalaıtyn edi. Sonymen qatar uly tulǵaǵa laıyqty jar bola bilgen Marııa Shoqaıdyń estelikterinde Mustafanyń meılinshe meıirimdi jáne soǵys ataýlyǵa qarsy ekeni sıpattalyp jazylǵan. Tutqyndar lagerinde Mustafa Shoqaıdyń járdemi arqasynda ǵana aman qalǵan áıgili tarıhshy Baımyrza Haıt, Ystambulda bir kezdeskenimizde Marııa hanymnyń osy sózderin aına qatesiz qaıtalap edi.

Al sonda soǵys ataýlyǵa, qan tógýge jáne adamzatqa tónip kele jatqan alapat aýrý – fashızmge qarsy bolǵan Mustafa Shoqaı, rasynda, legıon qurýǵa at salysyp, qarý kezengen be edi? Mustafa Shoqaıdyń legıonnyń resmı qurýshysy Ýálı Qaıýmǵa degen kózqarasy qandaı edi?

Fashıster jaýlap alǵanda Parıjde bolǵan Mustafa Shoqaıǵa sol kezderi Berlınde turatyn, gestapoǵa jumys isteıtin Ýálı Qaıým kelip, áńgimelesedi. Alaıda shaqyrylmaǵan qonaqty jaqtyrmaı, áńgimeden meılinshe tartynshaqtaǵan Shoqaı, Qaıýmdy, tipti shaıǵa da shaqyrmastan shyǵaryp salady. Bul – Mustafa Shoqaı men Ýálı Qaıýmnyń alǵashqy kezdesýi edi. О́ıtkeni bir hat jazǵany bolmasa, Ýálı Qaıým Berlınde turǵanyna qaramastan osy qalada shyǵatyn «Iаsh Túrkistan» jýrnalymen, onyń bas redaktory Shoqaımen jáne ózge de túrkistandyq shákirttermen aralaspaıtyn edi. Osy oqıǵadan eki aptadan keıin, ıaǵnı 1940 jyly sáýir aıynda taǵy kelgen Ýálı Qaıým bul joly Shoqaıdy Berlınge shaqyrady. Bul joly da qonaǵyna yńǵaı bermegen Shoqaı, tek yqtııat úshin áıgili túrkolog, professor Gerhard fon Mendemen hat alysqannan keıin ǵana yqtııarsyz bolǵandyqtan, Berlınge barýǵa bel baılaıdy. Berlınde Keńester Odaǵy, onyń áskerı qýaty sııaqty suraqtar qoıǵan qyzmetkerlerge óziniń tek Túrkistan aımaǵynyń jaı-kúıimen ǵana tanys ekenin, ózge jaıttardan habary joq ekenin aıtyp, jaýap beredi. Osylaısha ol bir aptanyń ishinde Parıjge qaıtyp ketedi. Qaǵaz betine túsken bul derekterden  M.Shoqaıdyń fashıstik bılikke búıregi burmaıtynyn, onymen baılanysqysy kelmeıtinin jáne arada júrgen Ýálı Qaıýmdy jaqtyrmaıtynyn aıqyn ańǵarýǵa bolady.

II dúnıejúzilik soǵys bastalǵan kúni Mustafa Shoqaı qatty degbiri qashyp, mazasyzdanady. Ony sol kúni fashıster Nojandaǵy úıinen tutqyndap áketedi. Tutqyndar lagerinde úsh apta bolǵan soń, úıine eki kún ruqsat bergen nemister ony Berlınge qaıta alyp ketedi. О́mir aǵymynyń yńǵaıynda kete barǵan Mustafa, Berlınde tipti, esirik fashıst ofıseri tarapynan kóshe ortasynda soqqyǵa da jyǵylady.

Budan keıingi ómiri aýmaly-tókpeli jaǵdaıda ótken M.Shoqaı tutqyndar lagerine jiberiledi. Otandastarynyń qasiretti taǵdyryna qabyrǵasy qaıysqan qaısar er, olardy tutqynnan bosatýǵa, tym bolmaǵanda ólimnen arashalap qalýǵa umtylady. Bul kezdegi onyń kóńil kúıin jazǵan hattary men kúndelikterinen aıqyn baıqaýǵa bolady. Máselen, jubaıyna jazǵan bir hatynda Mustafa Shoqaı tutqyndardyń qorqynyshty ári úreıli jaǵdaılaryn aıtý úshin tıisti mekemelerge málimdeme jasaǵanyn, munda: «Sizder – fashıster, ózderińizdi Eýropadaǵy eń mádenıetti adamdardyń qataryna jatqyzasyzdar. Eger sizderdiń mádenıetterińiz men kórip júrgendeı bolsa, onda men senderge de tutqyndardyń shekken azabyn kórýlerińizdi tileımin. Sizder HH ǵasyrda ómir súre otyryp, HIII ǵasyrdaǵy Shyńǵys hannyń jasaǵan zulymdyǵynan asyryp jiberdińizder. Mádenıetti halyq ekenińizdi aıtýǵa tipti de haqylaryńyz joq» dep jazǵanyn, bul qorqynyshty jaǵdaılardan keıin mundaı «mádenıetti» qoǵamda tipti ómir súrgisi kelmeıtinin, shynynda da uıqysy qashyp, esh nársege tábetiniń joq ekenin habarlaǵan. Ol jubaıyna joldaǵan basqa hatynda fashısterdiń haıýannan da beter ekenin aıta otyryp, óziniń bul jaǵdaıǵa budan ári tóze almaıtynyn, ólgisi keletinin jazǵan.

Osy oraıda aıta keterlik jaıt, sonaý bir jyldary Mustafa Shoqaıdyń Gıtlermen kezdeskeni jaıynda neshe túrli ańyz-ápsanalar aıtylyp, fashıstik formamen sýretke túsken bir beıtanys beıneni Shoqaıǵa telý beleń alǵan bolatyn. Mustafa Shoqaı týraly aıtylǵan mundaı aqparattardyń stalındik saıasattan týǵan jala ekenin birden ashyp aıtý kerek. Shoqaı ómirinde Gıtlermen kezdesken emes.

Fashısterdiń túpki pıǵylyn bilgen Mustafa olarmen qyzmettesýge qulyqsyz boldy. Tutqyndar lagerin aralaǵan kezde de onyń bar arman-muraty – baýdaı túsip, qyrylyp jatqan tutqyndaǵy túrkistandyq beıkúná baýyrlaryn ajal aýzynan aman alyp qalý boldy. Myńdap qyrylǵan týǵandaryna qorǵan bolý úshin tıisti mekemelerden shyryldap arasha suraǵan, biraq laıyqty jaýap ala almaǵan ol, alǵa qoıǵan maqsatyn belgili bir dárejede atqaryp, Parıjge qaıtýdy oılady. Fashıstik bılikpen ymyraǵa kele almaǵan, olardyń aıtqanyna kónip, degenine júre qoımaǵan Mustafa Shoqaı sońǵy hatynda bylaı dep jazdy: «Mundaǵy baılanystarym bitti. Men Parıjge qaıtamyn dep sheshtim... Tezirek karantınǵa jaýyp tastamaı turǵanda, qutylyp shyǵýym kerek».

Esil erdiń júregi bir sumdyqty sezgendeı eken. Alaıda taǵdyr oǵan Parıjge jetýdi jazbapty. Karantınde birneshe kún bolyp, tekserýden ótkennen keıin Berlınge qaıtar jolda tutas Túrkistannyń qaıratker uly jumbaq jaǵdaıda bul jalǵannan attanyp kete bardy. Onyń jumbaq óliminen soń ártúrli sózder taraı bastady. Árıne bul sózder negizsiz emes-tuǵyn. О́ıtkeni Shoqaı jeńiske jetetinderine ábden sengen, Máskeýdiń irgesinde turǵan fashıstik bılikke kerek bolmaı qalǵan edi. Onyń ústine «áıeli orys, ózi demokrat ári fashızmge qarsy» Shoqaıdan dereý bas tartý jóninde aryz uıymdastyrǵan Alımjan Idrısı syndy legıondy jaqtaýshylardyń Mustafa óliminiń qurmetine tost aıtyp, bokal kótergeni de tarıhı shyndyq. Kele jatqan 1942 jyldy erekshe qýanyshpen qarsy alǵandardyń biri de keıinnen fashıster tarapynan «han», «ata», «prezıdent» ataǵy berilgen Ýálı Qaıým bolatyn. Bul kezde «Túrkistan legıony» áli qurylmaǵan da edi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Aralda adasqan ańshy tabyldy

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar