Aımaqtar • 01 Mamyr, 2020

Saryarqadaǵy Sarjalyn saǵynady eken!..

569 retkórsetildi

Semeıden shyǵyp, soltústikke – saıyn Saryarqaǵa bet alǵanyńyzda jolaı kezigetin Qarasýdan keıingi ekinshi bir irgeli aýyl Sarjal dep atalady. Bul óńir – keshegi Alashorda Úkimeti tóraǵasynyń orynbasary bolǵan Halel Ǵabbasov, taǵy bir Alash arysy Ahmetjan Qozybaǵarov, sol zamanda Semeıde shyǵa bastaǵan «Qazaq tili» gazetiniń redaktory, al odan keıingi jerde «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazeti redaktorynyń orynbasary bolyp qyzmet atqarǵan Sháımerden Toqjigitovtiń jáne taǵy basqa kóptegen qasqalar men jaısańdardyń kishi otany.

О́kinishke qaraı sol qa­sıet­ti Sarjal aýylynyń bir basyna jeterlik qasireti de barshylyq. О́ıtkeni, HH ǵasyrdyń dıktatory atanǵan Stalınniń ókimi­men Semeı atom polıgony jaıǵasqan Degeleń taýy men bizdiń aýyldyń ara qashyq­tyǵy nebári jıyrma bes shaqyrymdaı ǵana. Al qazir de Sarjaldyń dańqy qy­­myzdy aýyl retinde mu­qy­m respýblıka kólemine áı­gi­li desek, artyq aıtqandyq emes.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda júz elýden astam sarjaldyq qan maı­danǵa attanyp kete barady. Sóıtip adam kúshi jetis­peı eldegi kári-jas qınala bastaǵanda, qudaı ońdap degendeı, bular­dyń kókten izdegenderi jerden tabylady. Biraq jer­gilikti halyq ózderine kelip qosylatyn tyń kúshtiń Qazaq eline bir qıyrdaǵy Edil boıy men Qap taýynan jer aýdarylǵan ne­mis­ter ekendigin estip, bil­gen­de qatty abyrjyp qala­dy. Keıi­nnen belgili bol­ǵandaı, Qazaq­stanǵa sol shaqta jarty mıl­lıonǵa jýyq nemis jer aýda­rylyp, kóshi­rilse, so­­­nyń júz myńnan astamy eń­bek armııasyna jiberilip­ti. Ke­ńes ókimetiniń saıasatyn kór­meı­siz be, álgi­ler­diń qal­ǵan­daryn búkil el kóle­mine tarydaı shashyp jiber­­gen eken. Demek keıin olar­dyń tilin qalaı damytamyz, mek­te­bin qaıtip ashyp beremiz dep bas aýyrtqysy kelmegen ǵoı.

Sóıtip Sarjal aýyldyq keńe­sine qarasty tórt kol­hozǵa jer aýyp kelgen elýge jýyq otbasy jaıǵas­ty­­ry­lady. Olardyń ishi­nen eńbek ar­mııasyna alyn­ǵan­dardyń kóbi azap pen ash­tyq­tan kóz jumǵan kóri­nedi. Al qazaq ishinde qal­ǵan­­dary birtindep jergilikti ha­lyqpen sińisip ketipti. Oǵan halqymyzdyń basqaǵa aýyzdaǵysyn jyryp beretin aqkóńil, baýyr­maldyǵy, al jer aýyp kelgen­derdiń birinshiden eńbek­shildigi, ekinshiden tártipke moıynusyna biletin abzal qasıetteri sep bolsa kerek.

Úshinshiden, tórtinshiden dep tarqatyp aıtatyn bolsań, eki halyq ta jaqsy qasıetten kende emes-ti. Bizdiń aýyl­dyń adamdary, ásirese nemis­ter­diń tez arada qazaq tilin meń­gerip alǵanyna tánti bolyp­ty. Qulaǵynyń múkisi bar Mana­beldiń óziniń shama-shar­qynsha til úırenip alǵany óz aldyna bir áńgime. «Maldy qaıyryp alyp keldim, endi sheńgel qaıyrýǵa ketip baramyn» deıtin kórinedi álgi sabazyń. Bul kisiniń shyn aty Imanýel ekendigin keıinde ǵana bildik qoı.

Meniń ákem Seısen elýin­shi jyldardyń ortasyna deıin Sarjal aýyldyq keńe­siniń tóraǵasy boldy. Al elýin­shi jyldyń basynda shaǵyn tórt sharýashylyqtyń basy birik­tirilip, úlken kol­hozǵa aınalǵan edi. Sonda kol­hoz­shy­lardyń birikken jıy­nynda jańadan uıym­das­ty­rylyp jatqan úlken sharýashylyqqa jergilikti halyq Germanııadaǵy nemis kommýnısteriniń kósemi E.Telmannyń esimin berýge bir kisideı qol kóteripti. Muny endi keshegi atalarymyz ben aǵalarymyzdyń ásire belsendiligi dep te, sonymen birge taǵdyrdyń tálkegimen aýa kóship júrse de, adamdyq qasıetterin joǵaltpaǵan nemis aǵaıyndarǵa kóńili dep túsinýge de bolady. Arada tórt-bes jyldan keıin ákem komsomoldyq joldamamen atalǵan kolhozdyń taýarly sút fermasynyń meńgerýshisi bolyp barady.

Muny aıtyp jatqanym sol, sonda osy Manabel aqsa­qal bastaǵan biraz nemis aǵa­ıyn­dar ákemniń qol astynda jumys istedi. Ákem fermany jazda jaılaýǵa kóshirgende Manakeńdi Jaımadaǵy qys­taq­tyń kúzetine qaldyratyn-dy. Jaıma dep aty aıtyp tur­ǵandaı, Shaǵan ózeni kók­temde osy alqapqa molynan jaıylyp, sý basyp qalatyn edi. Onyń shabyndyqqa qansha­lyqty tıimdi ekendigi aıtpasa da túsinikti. Munyń syrtynda kúzette qalǵan Manabel aqsaqal baý-baqshamen de alańsyz aınalysyp, bir jasap qalatyn. Sodan soń jemis pis­ken kezde bir taýyǵyn so­ıyp degendeı bastyǵyn qonaq­qa shaqyratyny bar. Al jemis degenińiz biz úshin tań­syq dúnıe. Sondyqtan ákem­nen qalmaı men de ere baramyn.

Árediginde osy úıdiń bir uly, klastasym Iohan ekeýi­miz irgedegi «Jeti bala» ózenine balyq aýlaýǵa bara­­myz. Qolymyzda qoldan ja­sal­ǵan qarmaq. Negizi bul Sha­ǵan ózeni ǵoı. Sonyń bir qol­ty­ǵyn «Jeti bala» atandy­ryp jibergen ózimiz. Sol jeti balanyń ishinde osy Iohan da bar. Bul sabazdyń da shyn aty Iogans ekendigin bertinde bildik qoı. Al endi ol balyq aýlaǵanda dúnıeniń bárin umytady. Qarmaǵyn ba­lyq qaqqan saıyn onyń qýany­shyn kórseńiz, shirkin!

Bir kúni taǵy da balyqty moly­­nan ustap, ózen jaǵa­syn­­da alańsyz jatyr edik, jer jańǵy­ry­ǵyp, dúńkildeı jóneldi. Baıa­ǵy synaq shyǵar júrgizilip jat­qan dep oǵan onsha mán ber­­mep edik, jarqabaq ústin­de ti­zilip tura qalǵan úsh-tórt at­­tyly adamdy kórip, sho­­shyp kettik. Al onyń biri ákem bolsa, neǵyp shoshymaıyn!

– Qoldaryńdaǵy ana ba­lyq­­taryńdy sýǵa jiberiń­der de, beri kelińder, – dedi ákem. Sonsoń jarqabaq basyna kóterilgen barshamyzǵa kózin alarta qarap, zildene sóıledi. – Iá, nemene balyq aýlap ne boldy, ash júr me ediń­der? Obal-saýapty bil­meı­tin qaıdan shyqqan jú­ger­mek­sińder? Budan keıin ba­lyqqa tıispeıtin bolasyń­dar! Al qazir alǵa túsińder, – deı kelip, bárimizdi aýylǵa qoısha ıirip alyp ketti.

Sóıtip nemister bizdiń úl­ken­derdi balyq jeýge úı­rete almasa da, ákemniń olar­dy qymyzǵa qumar qylyp qoı­ǵanyn aıtaıyn endi. Bór­te apanyń kúıeý balasy, el «Kórik» atandyryp jiber­gen Georg Shtaıger ákemniń qaramaǵyndaǵy maqtaýly bas baqtashy bolsa, al áıeli Alısa aldyńǵy qatarly saýynshy edi. О́zi de aqkóńil, aqkóı­lek Kórik ákemmen qur­das­tyǵyn aldyǵa salyp, erke minez tanytyp qalyp júre­tin. Endi ol qylyǵy as­qy­nyp, keıinirekte óris­ten ándetip qaıtatyndy shy­­ǵ­a­rady. Sóıtse, kolhoz ortalyǵyndaǵy dúkenge baryp, ara-tura araqtyń bir qumyrasyn jazǵyzyp ala beredi eken. Teginde nemister araqqa qumar halyq emes. Al munyń araqqa salyna bas­taýynyń syry mynada eken. Jubaıy Alısanyń aıtýyn­sha, Kórikti araqqa aýyz­dan­dyrǵan irgedegi polı­gon­nyń ofıserleri bolyp shy­ǵady. Synaq bolatyn kúni ár qystaqqa, bolmasa jaı­laýdaǵy aýylǵa bir-bir­den ofıser kelip, mun­da­ǵy­lardy syrtqa shyǵa­ryp jatqyzyp, aspanǵa qara­maýyn qadaǵalaıdy. Synaq ótken soń Kórik sekildi aq­kóńil jandardy ońashalap alyp shyǵyp, «aqańnan» qyr­ly staqanmen birdi-ekili tart­qyzyp jiberetin kórinedi. «Al ishpeseń, ajalyńnan bu­ryn ólesiń, onyń emi osy ǵana» deı­tinderin qaıtersiń!

Keıinde onshaqty balanyń anasy atanǵan Alısa táte munyń bárin bastyǵyna jylap otyryp jetkizgende, ákem: «О́ziń «já» deseń, munyń bir emi bar, sonda Kóriktiń betin beri qaıtaramyz» depti. Kóp balaly ana «já» demegende qaıtedi?! «Onda osydan bas­tap bıe baılap, qymyz ashytyp ishesińder. Jazda reti bolmasa da, qysta jylqynyń etin jeısińder. Nebir aýrýdyń emi osy» deıdi ákem. Uzyn sózdiń qysqasy dep osymen qaıyrsaq, budan keıingi jerde Kórik araqty aýzyna tatyp almaıtyn boldy. Al ju­mysyn burynǵysynan da shı­rata túsken ony ferma bas­tyǵy kolhoz, aýdan bas­shy­laryna aıta júrip, Más­keý­degi Búkil­odaqtyq aýyl sharýa­shylyǵy jetis­tik­teriniń kórmesine ozat baqtashy retinde jiberip alǵany da bar.

Jaılaý demekshi, aıynda eki-úsh ret poshtashy kelgende úlken-kishi bolyp bir jasap qalamyz. Gazet-jýr­nal oqýǵa qumarlyq osy kez­den bastalǵan bolar. Oǵan qosymsha áskerde júr­gen­derden asyǵa hat kúteti­ni­miz de bar. Sol shaqta nemis aza­mattary da ásker qatary­na alyna bastaǵan bolatyn. Sonyń biri klastasym Iohannyń týǵan aǵasy Ger­man da ásker qataryna shaqy­rylǵan. «Bizdiń áskerı bólimde eki-aq qazaq barmyz» dep hat jazatyn saba­zyń osy. Meniń ózine jol­daǵan hatyma ol da erin­beı ýaqyt taýyp jaýap jazyp jatady. Ondaıda áke-sheshem «ıá, aǵań ne aıtady?» dep qoıady. Aıtpaqshy, sol Germanyńyz keıinde bizben oqıtyn Roza Pfeıfer degen qyzǵa úılenip, bizge jezde bolyp shyǵa kelgen-di.

Jaılaýǵa aıyna birdi-ekili avtoklýb kelip, kıno kórsetip ketedi. Al Petr Baýer degen atan túıedeı atamyz maldy da, adamdy da emdeıtin ámbebap adam edi. Qalaı bolǵanda da, sol shaqta juqpaly aýrý degendi bilmesek, sol ońdy máselede bul kisiniń de úlesi zor bolǵany anyq. Al osy atamyzdyń Frans degen uly bizge nemis tilinen sabaq bergen edi. Ákesi sııaqty boıy qanshalyqty zor bolsa, ishki dúnıesi de soǵan oraı keń bolatyn. Osy oraıda bir aıta ketetin jaıt, bizdiń elmen sińisip ketken nemis aǵaıyndardyń 1979 jylǵy Selınograd-Ereımentaý oqı­ǵasy kezinde syrtqa qarap móńiregenderin estimeppiz.

Ras, toqsanynshy jyldary Sarjaldaǵy nemister de tarıhı otandaryna qaraı údere kóshti. Sonda ákem kósherlikke qurdasy Kórikterdi úıge shaqyrǵan. Al qurdasy bolsa ákeme «kózimdeı kórip júr» dep arbasyn, at-turmanymen ala kelipti. Keıin ol Germa­nııa­dan kópke deıin hat jazyp, «túsimde Jaımany kóremin, Sar­jaldy saǵyndym» deıtin kórinedi. Polıgon zardabynan qymyzben emdelip jazylǵan Kórekeń jasy toqsanǵa ja­qyn­dap ómirden ótipti. Baıaǵy Iohan-Iogans Rotfýs bolsa, Germanııańyzdyń ózin­de óner­tapqysh atanyp, aq­shalaı ájeptáýir syıaqy­ǵa ıe bolypty. Iá, ol Telman atyndaǵy sovhozda kóbinde tehnıka jaǵynda bolǵan uqypty jandardyń urpaǵy edi ǵoı. Aıtpaqshy, aýdan kóle­mind­egi eń úlken hám ozyq sharýa­shylyq basshysy Ká­bir Qaıyrhanov degen aǵa­­myz respýblıka Joǵa­r­ǵy ke­ńesiniń depýtaty bolyp saı­lansa, oǵan da nemis aǵaıyn­dardyń qosqan úlesi qomaqty bolǵandyǵy shyndyq.

Sóz oraıyna qaraı, Emıl Enner degen azamattyń Sarjal­dan Germanııaǵa kósh­peı qal­ǵanyn aıta keteıin. Bul áke-sheshesiniń kezin­de qa­lyń­dyqty, ózimizdiń qa­ryn­dasymyzdyń birin qazaqtyń jón-joralǵysymen quda túsip kórshi aýyldan alyp kelgen bolatyn. Sar­jaldaǵy toı da negizinen qazaq dástúrimen ótkeni de shyn­dyq. Búginde eki balasy aıaqt­anǵan. Al onyń týǵan inisi Arıı bir balasymen Germanııada tursa, eki balasy Qazaqstanda. Aǵaıyndylar bir-birine jıi baryp turady. «Biri toqsanynda, ekinshisi toqsanǵa jaqyndap ómirden ótken áke-sheshemiz osynda. Kóshpeı qalýymyzǵa ol da sebep boldy. Al biz de kó­ship ketsek, mundaǵylar­men tamyrymyz úzilip qala­­­dy ǵoı. Sodan soń bir aı­taıyn degenim, sol, qazirde eki bala tóbelese qalsa, sodan ultaralyq kiltıpan izdeıtin boldyq. Bizdiń bala kezimizde oǵan eshkim mán berip jatpaıtyn», deıdi Emıl.

Taǵy da sózden sóz shy­ǵady. Eki halyq arasyn­daǵy qudalyq sonaý soǵystyń aıaq jaǵynda bastalǵan bolatyn. Ol kezde meniń ákemniń qurdasy Káken aǵa Gıla degen nemis qyzyna úılenedi. Elden Semeıge alǵash kóship baryp turaqtaǵan da osy kisiler. Qalaǵa barsaq, bárimiz sol úıge túsetinbiz. О́zderi kóp balaly otbasy bolsa da olar kisi jatyrqamaıtyn. Eń qyzyǵy, Gıla shesheı orys mek­tebinde qazaq tilinen sa­baq beretin edi. Al Erna esim­di nemistiń jas qyzyn Tor­ǵyn degen apamyzdyń óz qolynan uzatqany óz aldyna bir áńgime. Aıta berseń mun­daı jarqyn mysaldar jet­ip­artylady. Al ondaı de­rek­ter kezinde túrli deń­geıde jaýapty qyzmet at­qar­ǵan atalǵan eldiń týma­sy Beken Temirovtiń osydan birer jyl buryn jaryq kór­gen «Sarjal: aýylymnyń tarı­hy – elimniń tarıhy» atty kó­lemdi kitabynda barshylyq.

Birde ınternet jańalyq­taryna kóz júgirtip otyrsam, Alpi taýynyń ushar bıiginen bir eýropalyq taza qazaq tilin­de Qazaq eline, sonyń ishin­de sarjaldyqtarǵa duǵaı-duǵaı sálem joldap jatyr eken. Sóıtsem ol osyn­da demalyp jatqan túbi sarjaldyq nemis azamaty bolyp shyqty. Iá, olar bizdi umytqan joq. Bári bolmasa da, kóbi mektep bitirgenderiniń pálen jyldyqtarynan qalmaı­tynyn da estip qalamyz. Osy oraıda olardyń qazaq jandy bolyp ósýine qazaq tilinde oqyp, bilim alǵandyǵy birden-bir sebep boldy dep bilemin. Ony aıtasyz, bizben qatarlas oqyǵan Olenda Baýer esimdi nemis qyzy mektepti kúmis medalmen bitirgen bolatyn. Tipti Shnaıder nyspyly, jastary seksenniń jýan ortasynan asqan ata men áje Germanııadan aýdan ortalyǵy Qaraýylǵa birjola kóship kelgenin estip jatyrmyz. «Balalarymyz sol jaqta tura bersin. Munda da turmystaǵy qyzdarymyz bar. Solardy, qazaq qudalarymyzdy, jalpy Qazaq eli men jerin qımaımyz», deıdi olar. Olar solaı dese, bizdiń de alystaǵy aǵaıyndardy saǵynyp, qolǵa qalam alyp jatqanymyz sondyqtan!

 

Dáýlet SEISENULY,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi

Sońǵy jańalyqtar

Aqmolada jolǵa jetkilikti mán berilýde

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Esilde 45 páterli úı salynýda

Aımaqtar • Búgin, 09:10

«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Rýhanııat • Búgin, 08:10

Kaka «Qaıratpen» birge

Fýtbol • Búgin, 08:04

Mamyq-maýsym

Rýhanııat • Búgin, 07:57

Zańdy qaıta qaraý kerek

Saıasat • Búgin, 07:48

Mańyzdy sheshim

Pikir • Búgin, 07:43

Úńgir (úshtaǵan)

Ádebıet • Búgin, 07:17

«Oqyǵan azamattyń» derti...

Ádebıet • Búgin, 07:15

Zulmattyń zardaby aýyr tıdi

Tarıh • Búgin, 07:10

Tarıhtyń taǵylymyna taǵzym

Tarıh • Búgin, 07:07

Endi sol zulmattar qaıtalanbasyn!

Pikir • Búgin, 07:00

Tramp býnkerge tyǵyldy

Álem • Búgin, 06:57

Temirtaýda qazaq baspasózi joq

Qoǵam • Búgin, 06:54

Ár aýyl­dyń óz «Groz­nyıy» bolǵan

Rýhanııat • Búgin, 06:50

Syrdaǵy egin sýsyz qalýy múmkin

Ekologııa • Búgin, 06:48

Uqsas jańalyqtar