О́kinishke qaraı sol qasıetti Sarjal aýylynyń bir basyna jeterlik qasireti de barshylyq. О́ıtkeni, HH ǵasyrdyń dıktatory atanǵan Stalınniń ókimimen Semeı atom polıgony jaıǵasqan Degeleń taýy men bizdiń aýyldyń ara qashyqtyǵy nebári jıyrma bes shaqyrymdaı ǵana. Al qazir de Sarjaldyń dańqy qymyzdy aýyl retinde muqym respýblıka kólemine áıgili desek, artyq aıtqandyq emes.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda júz elýden astam sarjaldyq qan maıdanǵa attanyp kete barady. Sóıtip adam kúshi jetispeı eldegi kári-jas qınala bastaǵanda, qudaı ońdap degendeı, bulardyń kókten izdegenderi jerden tabylady. Biraq jergilikti halyq ózderine kelip qosylatyn tyń kúshtiń Qazaq eline bir qıyrdaǵy Edil boıy men Qap taýynan jer aýdarylǵan nemister ekendigin estip, bilgende qatty abyrjyp qalady. Keıinnen belgili bolǵandaı, Qazaqstanǵa sol shaqta jarty mıllıonǵa jýyq nemis jer aýdarylyp, kóshirilse, sonyń júz myńnan astamy eńbek armııasyna jiberilipti. Keńes ókimetiniń saıasatyn kórmeısiz be, álgilerdiń qalǵandaryn búkil el kólemine tarydaı shashyp jibergen eken. Demek keıin olardyń tilin qalaı damytamyz, mektebin qaıtip ashyp beremiz dep bas aýyrtqysy kelmegen ǵoı.
Sóıtip Sarjal aýyldyq keńesine qarasty tórt kolhozǵa jer aýyp kelgen elýge jýyq otbasy jaıǵastyrylady. Olardyń ishinen eńbek armııasyna alynǵandardyń kóbi azap pen ashtyqtan kóz jumǵan kórinedi. Al qazaq ishinde qalǵandary birtindep jergilikti halyqpen sińisip ketipti. Oǵan halqymyzdyń basqaǵa aýyzdaǵysyn jyryp beretin aqkóńil, baýyrmaldyǵy, al jer aýyp kelgenderdiń birinshiden eńbekshildigi, ekinshiden tártipke moıynusyna biletin abzal qasıetteri sep bolsa kerek.
Úshinshiden, tórtinshiden dep tarqatyp aıtatyn bolsań, eki halyq ta jaqsy qasıetten kende emes-ti. Bizdiń aýyldyń adamdary, ásirese nemisterdiń tez arada qazaq tilin meńgerip alǵanyna tánti bolypty. Qulaǵynyń múkisi bar Manabeldiń óziniń shama-sharqynsha til úırenip alǵany óz aldyna bir áńgime. «Maldy qaıyryp alyp keldim, endi sheńgel qaıyrýǵa ketip baramyn» deıtin kórinedi álgi sabazyń. Bul kisiniń shyn aty Imanýel ekendigin keıinde ǵana bildik qoı.
Meniń ákem Seısen elýinshi jyldardyń ortasyna deıin Sarjal aýyldyq keńesiniń tóraǵasy boldy. Al elýinshi jyldyń basynda shaǵyn tórt sharýashylyqtyń basy biriktirilip, úlken kolhozǵa aınalǵan edi. Sonda kolhozshylardyń birikken jıynynda jańadan uıymdastyrylyp jatqan úlken sharýashylyqqa jergilikti halyq Germanııadaǵy nemis kommýnısteriniń kósemi E.Telmannyń esimin berýge bir kisideı qol kóteripti. Muny endi keshegi atalarymyz ben aǵalarymyzdyń ásire belsendiligi dep te, sonymen birge taǵdyrdyń tálkegimen aýa kóship júrse de, adamdyq qasıetterin joǵaltpaǵan nemis aǵaıyndarǵa kóńili dep túsinýge de bolady. Arada tórt-bes jyldan keıin ákem komsomoldyq joldamamen atalǵan kolhozdyń taýarly sút fermasynyń meńgerýshisi bolyp barady.
Muny aıtyp jatqanym sol, sonda osy Manabel aqsaqal bastaǵan biraz nemis aǵaıyndar ákemniń qol astynda jumys istedi. Ákem fermany jazda jaılaýǵa kóshirgende Manakeńdi Jaımadaǵy qystaqtyń kúzetine qaldyratyn-dy. Jaıma dep aty aıtyp turǵandaı, Shaǵan ózeni kóktemde osy alqapqa molynan jaıylyp, sý basyp qalatyn edi. Onyń shabyndyqqa qanshalyqty tıimdi ekendigi aıtpasa da túsinikti. Munyń syrtynda kúzette qalǵan Manabel aqsaqal baý-baqshamen de alańsyz aınalysyp, bir jasap qalatyn. Sodan soń jemis pisken kezde bir taýyǵyn soıyp degendeı bastyǵyn qonaqqa shaqyratyny bar. Al jemis degenińiz biz úshin tańsyq dúnıe. Sondyqtan ákemnen qalmaı men de ere baramyn.
Árediginde osy úıdiń bir uly, klastasym Iohan ekeýimiz irgedegi «Jeti bala» ózenine balyq aýlaýǵa baramyz. Qolymyzda qoldan jasalǵan qarmaq. Negizi bul Shaǵan ózeni ǵoı. Sonyń bir qoltyǵyn «Jeti bala» atandyryp jibergen ózimiz. Sol jeti balanyń ishinde osy Iohan da bar. Bul sabazdyń da shyn aty Iogans ekendigin bertinde bildik qoı. Al endi ol balyq aýlaǵanda dúnıeniń bárin umytady. Qarmaǵyn balyq qaqqan saıyn onyń qýanyshyn kórseńiz, shirkin!
Bir kúni taǵy da balyqty molynan ustap, ózen jaǵasynda alańsyz jatyr edik, jer jańǵyryǵyp, dúńkildeı jóneldi. Baıaǵy synaq shyǵar júrgizilip jatqan dep oǵan onsha mán bermep edik, jarqabaq ústinde tizilip tura qalǵan úsh-tórt attyly adamdy kórip, shoshyp kettik. Al onyń biri ákem bolsa, neǵyp shoshymaıyn!
– Qoldaryńdaǵy ana balyqtaryńdy sýǵa jiberińder de, beri kelińder, – dedi ákem. Sonsoń jarqabaq basyna kóterilgen barshamyzǵa kózin alarta qarap, zildene sóıledi. – Iá, nemene balyq aýlap ne boldy, ash júr me edińder? Obal-saýapty bilmeıtin qaıdan shyqqan júgermeksińder? Budan keıin balyqqa tıispeıtin bolasyńdar! Al qazir alǵa túsińder, – deı kelip, bárimizdi aýylǵa qoısha ıirip alyp ketti.
Sóıtip nemister bizdiń úlkenderdi balyq jeýge úırete almasa da, ákemniń olardy qymyzǵa qumar qylyp qoıǵanyn aıtaıyn endi. Bórte apanyń kúıeý balasy, el «Kórik» atandyryp jibergen Georg Shtaıger ákemniń qaramaǵyndaǵy maqtaýly bas baqtashy bolsa, al áıeli Alısa aldyńǵy qatarly saýynshy edi. О́zi de aqkóńil, aqkóılek Kórik ákemmen qurdastyǵyn aldyǵa salyp, erke minez tanytyp qalyp júretin. Endi ol qylyǵy asqynyp, keıinirekte óristen ándetip qaıtatyndy shyǵarady. Sóıtse, kolhoz ortalyǵyndaǵy dúkenge baryp, ara-tura araqtyń bir qumyrasyn jazǵyzyp ala beredi eken. Teginde nemister araqqa qumar halyq emes. Al munyń araqqa salyna bastaýynyń syry mynada eken. Jubaıy Alısanyń aıtýynsha, Kórikti araqqa aýyzdandyrǵan irgedegi polıgonnyń ofıserleri bolyp shyǵady. Synaq bolatyn kúni ár qystaqqa, bolmasa jaılaýdaǵy aýylǵa bir-birden ofıser kelip, mundaǵylardy syrtqa shyǵaryp jatqyzyp, aspanǵa qaramaýyn qadaǵalaıdy. Synaq ótken soń Kórik sekildi aqkóńil jandardy ońashalap alyp shyǵyp, «aqańnan» qyrly staqanmen birdi-ekili tartqyzyp jiberetin kórinedi. «Al ishpeseń, ajalyńnan buryn ólesiń, onyń emi osy ǵana» deıtinderin qaıtersiń!
Keıinde onshaqty balanyń anasy atanǵan Alısa táte munyń bárin bastyǵyna jylap otyryp jetkizgende, ákem: «О́ziń «já» deseń, munyń bir emi bar, sonda Kóriktiń betin beri qaıtaramyz» depti. Kóp balaly ana «já» demegende qaıtedi?! «Onda osydan bastap bıe baılap, qymyz ashytyp ishesińder. Jazda reti bolmasa da, qysta jylqynyń etin jeısińder. Nebir aýrýdyń emi osy» deıdi ákem. Uzyn sózdiń qysqasy dep osymen qaıyrsaq, budan keıingi jerde Kórik araqty aýzyna tatyp almaıtyn boldy. Al jumysyn burynǵysynan da shırata túsken ony ferma bastyǵy kolhoz, aýdan basshylaryna aıta júrip, Máskeýdegi Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy jetistikteriniń kórmesine ozat baqtashy retinde jiberip alǵany da bar.
Jaılaý demekshi, aıynda eki-úsh ret poshtashy kelgende úlken-kishi bolyp bir jasap qalamyz. Gazet-jýrnal oqýǵa qumarlyq osy kezden bastalǵan bolar. Oǵan qosymsha áskerde júrgenderden asyǵa hat kútetinimiz de bar. Sol shaqta nemis azamattary da ásker qataryna alyna bastaǵan bolatyn. Sonyń biri klastasym Iohannyń týǵan aǵasy German da ásker qataryna shaqyrylǵan. «Bizdiń áskerı bólimde eki-aq qazaq barmyz» dep hat jazatyn sabazyń osy. Meniń ózine joldaǵan hatyma ol da erinbeı ýaqyt taýyp jaýap jazyp jatady. Ondaıda áke-sheshem «ıá, aǵań ne aıtady?» dep qoıady. Aıtpaqshy, sol Germanyńyz keıinde bizben oqıtyn Roza Pfeıfer degen qyzǵa úılenip, bizge jezde bolyp shyǵa kelgen-di.
Jaılaýǵa aıyna birdi-ekili avtoklýb kelip, kıno kórsetip ketedi. Al Petr Baýer degen atan túıedeı atamyz maldy da, adamdy da emdeıtin ámbebap adam edi. Qalaı bolǵanda da, sol shaqta juqpaly aýrý degendi bilmesek, sol ońdy máselede bul kisiniń de úlesi zor bolǵany anyq. Al osy atamyzdyń Frans degen uly bizge nemis tilinen sabaq bergen edi. Ákesi sııaqty boıy qanshalyqty zor bolsa, ishki dúnıesi de soǵan oraı keń bolatyn. Osy oraıda bir aıta ketetin jaıt, bizdiń elmen sińisip ketken nemis aǵaıyndardyń 1979 jylǵy Selınograd-Ereımentaý oqıǵasy kezinde syrtqa qarap móńiregenderin estimeppiz.
Ras, toqsanynshy jyldary Sarjaldaǵy nemister de tarıhı otandaryna qaraı údere kóshti. Sonda ákem kósherlikke qurdasy Kórikterdi úıge shaqyrǵan. Al qurdasy bolsa ákeme «kózimdeı kórip júr» dep arbasyn, at-turmanymen ala kelipti. Keıin ol Germanııadan kópke deıin hat jazyp, «túsimde Jaımany kóremin, Sarjaldy saǵyndym» deıtin kórinedi. Polıgon zardabynan qymyzben emdelip jazylǵan Kórekeń jasy toqsanǵa jaqyndap ómirden ótipti. Baıaǵy Iohan-Iogans Rotfýs bolsa, Germanııańyzdyń ózinde ónertapqysh atanyp, aqshalaı ájeptáýir syıaqyǵa ıe bolypty. Iá, ol Telman atyndaǵy sovhozda kóbinde tehnıka jaǵynda bolǵan uqypty jandardyń urpaǵy edi ǵoı. Aıtpaqshy, aýdan kólemindegi eń úlken hám ozyq sharýashylyq basshysy Kábir Qaıyrhanov degen aǵamyz respýblıka Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolyp saılansa, oǵan da nemis aǵaıyndardyń qosqan úlesi qomaqty bolǵandyǵy shyndyq.
Sóz oraıyna qaraı, Emıl Enner degen azamattyń Sarjaldan Germanııaǵa kóshpeı qalǵanyn aıta keteıin. Bul áke-sheshesiniń kezinde qalyńdyqty, ózimizdiń qaryndasymyzdyń birin qazaqtyń jón-joralǵysymen quda túsip kórshi aýyldan alyp kelgen bolatyn. Sarjaldaǵy toı da negizinen qazaq dástúrimen ótkeni de shyndyq. Búginde eki balasy aıaqtanǵan. Al onyń týǵan inisi Arıı bir balasymen Germanııada tursa, eki balasy Qazaqstanda. Aǵaıyndylar bir-birine jıi baryp turady. «Biri toqsanynda, ekinshisi toqsanǵa jaqyndap ómirden ótken áke-sheshemiz osynda. Kóshpeı qalýymyzǵa ol da sebep boldy. Al biz de kóship ketsek, mundaǵylarmen tamyrymyz úzilip qalady ǵoı. Sodan soń bir aıtaıyn degenim, sol, qazirde eki bala tóbelese qalsa, sodan ultaralyq kiltıpan izdeıtin boldyq. Bizdiń bala kezimizde oǵan eshkim mán berip jatpaıtyn», deıdi Emıl.
Taǵy da sózden sóz shyǵady. Eki halyq arasyndaǵy qudalyq sonaý soǵystyń aıaq jaǵynda bastalǵan bolatyn. Ol kezde meniń ákemniń qurdasy Káken aǵa Gıla degen nemis qyzyna úılenedi. Elden Semeıge alǵash kóship baryp turaqtaǵan da osy kisiler. Qalaǵa barsaq, bárimiz sol úıge túsetinbiz. О́zderi kóp balaly otbasy bolsa da olar kisi jatyrqamaıtyn. Eń qyzyǵy, Gıla shesheı orys mektebinde qazaq tilinen sabaq beretin edi. Al Erna esimdi nemistiń jas qyzyn Torǵyn degen apamyzdyń óz qolynan uzatqany óz aldyna bir áńgime. Aıta berseń mundaı jarqyn mysaldar jetipartylady. Al ondaı derekter kezinde túrli deńgeıde jaýapty qyzmet atqarǵan atalǵan eldiń týmasy Beken Temirovtiń osydan birer jyl buryn jaryq kórgen «Sarjal: aýylymnyń tarıhy – elimniń tarıhy» atty kólemdi kitabynda barshylyq.
Birde ınternet jańalyqtaryna kóz júgirtip otyrsam, Alpi taýynyń ushar bıiginen bir eýropalyq taza qazaq tilinde Qazaq eline, sonyń ishinde sarjaldyqtarǵa duǵaı-duǵaı sálem joldap jatyr eken. Sóıtsem ol osynda demalyp jatqan túbi sarjaldyq nemis azamaty bolyp shyqty. Iá, olar bizdi umytqan joq. Bári bolmasa da, kóbi mektep bitirgenderiniń pálen jyldyqtarynan qalmaıtynyn da estip qalamyz. Osy oraıda olardyń qazaq jandy bolyp ósýine qazaq tilinde oqyp, bilim alǵandyǵy birden-bir sebep boldy dep bilemin. Ony aıtasyz, bizben qatarlas oqyǵan Olenda Baýer esimdi nemis qyzy mektepti kúmis medalmen bitirgen bolatyn. Tipti Shnaıder nyspyly, jastary seksenniń jýan ortasynan asqan ata men áje Germanııadan aýdan ortalyǵy Qaraýylǵa birjola kóship kelgenin estip jatyrmyz. «Balalarymyz sol jaqta tura bersin. Munda da turmystaǵy qyzdarymyz bar. Solardy, qazaq qudalarymyzdy, jalpy Qazaq eli men jerin qımaımyz», deıdi olar. Olar solaı dese, bizdiń de alystaǵy aǵaıyndardy saǵynyp, qolǵa qalam alyp jatqanymyz sondyqtan!
Dáýlet SEISENULY,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
