Uly ǵulamanyń shynaıy ómirbaıany

Sondyqtan zamanynda túrki ǵylymy men mádenıetiniń óte joǵary bolǵanyn, kemeńger ǵulamanyń osyndaı tereń bilimdi arab elderinde emes, óz elimizde – Otyrarda alǵanyn basa kórsetý mańyzdy dep oılaımyz.

 Osy jerde ǵulama ǵalymnyń myna sózi túsingen adamǵa naqty baǵdar dese bolady: Bir kisi Ábý Nasyr ál-Fara­bıge tamasha bolyp tolysa pisken alma­ny kórsetip «Osy almanyń bitim-bol­my­syndaǵy jaqsy qasıet ne? Túsi me, shy­ryny ma, dámi me, álde bitimi me?», dep saýal qoıypty. Sonda ál-Fara­bı: «Bárinen de onyń uryǵy tamasha. О́ıtkeni osy almanyń ózi sol uryqtan ósip shyqqan jáne odan búkil baq paıda boldy ǵoı!», dep jaýap bergen eken.

 Osy tamasha sıpattaýdaǵy «Uryq – Túrik násili» desek, Ábý Nasyr ál-Farabı «Bilim alǵan baq» – Uly Otyrar kitaphanasy. Osy baqtan ósip shyqqan ǵulamalardyń qazirgi biz biletinderiniń sany 33 boldy, keıbir derek 410 bolǵan deıdi, tipti myńnan asady dep júrgender bar. Baǵdat halıfiniń saraıynda negizgi ýázirler qyzmetin atqarǵan bizge aty belgisiz otyrarlyq keńesshilerdi, 32 dinniń negizin bilgen Arystan bab sııaqty óz jerimizde qyzmet atqaryp, biraq mońǵol shap­qynshylyǵynan keıin umytyl­ǵandaryn eskersek, Otyrardan shyqqan ǵulamalardyń óte kóp bolǵanyn, Orta ǵasyrlarda Otyrarda ǵylymnyń óte joǵary deńgeıde bolǵanyn baıqaımyz.

Qazirgi jastar kitaptan góri ǵalam­torǵa kóbirek júginetinin eskersek, ondaǵy «Ýıkıpedııada», «Vıkıpedııada» jazylǵan derekter syn kótermeıdi.

Ásirese qazaqsha Ýıkıpedııada jazyl­ǵan derekterdi túsiný múmkin emes. Onda «12-16 jasynda bilim izdep Baǵdat­qa ketti» degen eýrosentrıstik baǵyt­taǵy jal­ǵan derek te, ózbek ǵalymdary jazǵan «Orta Azııanyń Tash, Buhara, Samarqand qala­larynda oqyp, Baǵdatqa halıf Muhta­dırdiń tusynda keldi» degen jáne basqa derekter aralastyrylyp, túsiniksiz baıandalǵan.

Al oryssha Vıkıpedııada «Otyrar kitap­hanasyn ál-Farabı jınaqtady» degen sııaqty kúlkili málimet berilipti. On­daǵy oılary Otyrarǵa bilim arabtardan keldi degendi kórsetkisi keletin sııaqty.

Osyndaı óreskeldikterdi eskere kelip, qazirgi belgili málimetterge súıene otyryp, Otyrardan shyqqan uly ǵulama babamyzdyń ómirbaıanyn jazdyq.

Farabıtanýdyń negizin qalaǵan ǵalym Aqjan Mashanov aǵamyz da óziniń «Ál-Fa­rabı jáne Abaı» atty eńbeginde «...ál-Farabıdiń ǵylymı ómirbaıany áli jazyl­­ǵan joq» dep kórsetedi. «Ál-Fara­bı­diń ómirbaıany barlyq mádenıetti el­der­diń ensıklopedııasynda bar. Ol qazaq­sha ensıklopedııaǵa da endi. Biz sol ómir­baıandy qaz qalpynda kóshirýdi paıda­syz kórdik. Sonymen qatar ol kisiniń keıingi kezde mırastary zerttelýmen qatar burynǵy túsinikterdiń eskirgeni bar, kóp jańalyq bar, kóp túzetý qajet», dep jazady.

Aqjan aǵamyz bul sózderdi ótken ǵasyr­dyń toqsanynshy jyldary jarııa­lady. Odan beri bizdiń tarıhymyzǵa qatysty qanshama jańalyq ashyldy. Ertede túrikterdiń órkenıeti óte joǵa­ry bolǵany, tek eýropalyqtar ǵana emes, eýropalyqtarǵa ǵylymdy úıret­ti dep júrgen arabtardan da túrik órke­nıeti áldeqaıda joǵary bolǵany qazir moıyndalǵan shyndyq.

 Al biz áli kúnge paıdalanyp júr­gen ál-Farabı babamyzdyń ómirbaıany «túrik­ter órkenıette artta boldy» degen eýrosentrıstik kózqaraspen ádeıi burmalanyp jazylǵan jalǵan ómirbaıan.

Sondyqtan uly ǵulamanyń myna biz usynǵan ómirbaıany ǵalymdardyń tal­qy­laýyna usynylyp, ǵalamtordaǵy derek­ter túzetilse degen usynysymyz bar.

Ábý Nasyr ál-Farabıdi kim dep bilemiz?

1) Ol – arab jáne Eýropa ǵalymdary moıyndaǵan mýzykanyń atasy.

2) Ol – arab ǵalymdary moıyndaǵan Shyǵys fılosofııasynyń atasy.

3) Ol – alǵash ret ǵylymdy jiktegen ensıklopedıst ǵalym.

4) Ol – zamandas Baǵdat medıkteri moıyndaǵan ustaz ári qazir medısınanyń atasy sanalatyn Ibn Sına moıyndaǵan ustaz.

5) Ol – matematıka salasynda kópte­gen jańalyq ashqan, astronomııa, fızıka, hımııa, mıneralogııa salalary boıynsha kúni búginge deıin mánin joǵaltpaǵan qundy eńbekter jazǵan ǵalym.

6) Ol – poezııa týraly eńbek jazǵan aqyn.

7) Ábý Nasyr babamyzdyń Otyrarda, Ortalyq Azııada júrgende jazǵan eńbekteri saqt­almaǵan. «Át-Taǵlım ás-Sanı» atty eń­begi de bizge jetpegen. Qazir arab el­derin­de júrgende 164 traktat jazǵany belgili.

8) Ábý Nasyr ál-Farabıdi keıbir ǵalymdar Birinshi ustaz dep ataıdy.

Ábý Nasyr ál-Farabı ǵulama arab elderinde kóne grek ǵalymdarynyń oı­laryn tereńirek túsiný úshin grek ǵalym­darynan grek tiliniń logıkasy men grammatıkasyn úırengeninen basqa barlyq bilimdi Otyrarda, Ortalyq Azııada alǵan.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ómirbaıany

Qolda bar derekter boıynsha uly ǵulama 850 jyly Otyrar ólkesindegi Oqsyz shaharynda dúnıege kelgen. Ákesi Muhammed ásker qolbasshysy bolatyn. Atasynyń aty Tarhan, babasy Uzlaq túrik tekti áýletten edi. Oǵan azan shaqy­ryp Muhammed dep at qoıdy.

Muhammed jas kezinen zerek, alǵyr, bilimqumar, daryndy bala bolyp ósti. Sonymen qatar túrikterdiń «árbir er­azamat – jaýynger» degen ómir salty bo­ıynsha ári ákesi Muhammedtiń tárbıesimen áskerı ónerge de jattyqty. «Er qarýy – bes qarýdy» jaqsy meńgerdi, atqan oǵyn nysanaǵa dál tıgizetin.

Oqsyz qalasyna jaqyn, darııanyń qarsy betinde jatqan Otyrar qalasy ol kezde ǵylym-bilimi, órkenıeti joǵary damyǵan, álemge áıgili kitaphanasy dúnıeniń túkpir-túkpirinen ǵulama, danalar jınalatyn ortalyq bolatyn. Uly Jibek joly boıymen ári-beri ótip jatqan saýda kerýenderiniń arqa­synda qalanyń tabysy artyp, halqy­nyń turmysy baqýatty bolatyn. Qala­da qanshama kerýen saraılar, bazar­lar, qolóner sheberhanalarymen qatar, oqý oryndary da joǵary bilimdi ustaz­darymen aty shyqqan ǵylym ordasy edi. Otyrar oqý oryndarynan bilim alǵandar kóptegen eldiń ortalyq­tarynda qyzmet etti. Sondaı otyrarlyq mamandar Baǵdat halıfiniń saraıynda da úlken qyzmetter (ýázirlik) atqaratyn.

Osy Otyrardyń oqý ornyn taýysqan daryndy jas Muhammedti qadılik qyz­metke taǵaıyndaıdy.

«Ábý Nasyrdyń qadılik bıliginiń ádildigi sonsha, kesimine moıynsun­baı­tyn kisi bolǵan emes. Ol neni aıtsa da anyq, dál biletin qyrynan kórinedi. ...Ol Alla taǵalanyń raqymy túskir keme­line kelgen pálsapashy, meıirimdi ımam, musylman quqyǵynyń naǵyz bil­giri retinde tanyldy». Birde «Jaqyn týystarynyń biri Farabıge saqtaı turý úshin kóp kitap qaldyryp ketedi, sonyń ishinde Arıstoteldiń de traktattary bar eken. Farabı qoly bos kezin­de álgi kitaptardy oqı kele oǵan beri­lip ketkeni sondaı, óziniń qadılik qyz­metin tastaıdy. Osy bir kezdeısoq oqı­ǵa onyń taǵdyryna sheshýshi áser etti, so­nyń nátıjesinde ol uly ǵalym atandy (Par­sy ǵylymy Dehhýda «Ǵıbrat-nama»).

Bilimqumar Muhammedtiń endigi ómiri Otyrardyń uly kitaphanasynda jal­ǵasty. Osynda kóptegen ǵulamamen tany­syp, bilimin damyta berdi.

Jan-jaqtan osy kitaphanaǵa jınalatyn ǵulamalardyń arqasynda kóptegen tildi úırendi. Osynda túrli ǵylym ustaz­darynan dáris alyp, ǵylymnyń ártúrli salasyn meńgerdi. Ol kezde Otyrarda fılosofııa, astronomııa, matematıka, jaratylystaný, mýzyka, medısına jáne t.b. ǵylymdar óte joǵary deńgeıde damyǵan bolatyn.

Ál-Farabı bala kezinen-aq mýzy­kalyq aspaptarda oınap, óleń aıtatyn. Otyrar turǵyndarynyń (qańlylardyń) mýzykalyq qabileti erterekten álemge áıgili edi. Otyrar kitaphanasynda mýzyka salasynda túrki tilinde tereń jazyl­ǵan eńbekter bolatyn. Bala Muham­med­­­tiń mýzykaǵa degen qumarlyǵy ony osy kitaphanadaǵy mýzyka jaıly te­reń jazylǵan kitaptardy tolyq oqyp shy­ǵýǵa ıtermeledi. Ol mýzykanyń teorııa­lyq jaǵyn tereń ıgerdi jáne ol bili­min is júzinde paıdalanyp, án salyp, mý­zy­ka­lyq aspaptarda sheber oınaýdy úırendi.

Jas daryn sol sııaqty jaratylystaný ǵylymdary salasyn da tereń oqyp ıgerdi. Medısına, matematıka, astronomııa, fızıka salalarynda da oqyp, úırenip, bilimdiligimen kózge tústi.

Ol arabshaǵa aýdarylǵan Arısto­teldiń «Metafızıkasymen» tanysyp, oǵan túsindirme jazdy. Osy sııaqty traktattary ǵalymdardyń jaqsy baǵasyn alyp, aty keńge tanyla bastady.

Osy kezde jarty álemdi bılegen arab halıfatynyń ár jerinde búlikter shyǵyp «qarmattar», «izgilikti baýyrlar» jáne t.b. uıymdar qurylyp, ıslam birligine qaýip tóndire bastaıdy. Osyn­daı qozǵalystar Samanıler bılegen Or­ta­lyq Azııada da oryn ala bastasa kerek.

«Ol kezde Ortalyq Azııa men Qazaq­standa Samanı násilderi bılegen. Buhara ámiri Nuh Samanı ál-Farabıdi shaqyrtyp alyp jalpy ǵylymdardyń negizderi jóninde kitap jazyp ber dep ótinedi. Onyń sebebi sol kezde shyn ǵylym men jalǵan ǵylymdar arasyn aıyrý qıyn bolyp, eldi aldaýshy azǵyrýshylar, jal­ǵan áýlıe sáýegeıler, ótirik balger, jul­dyz­shylar, alhımıkter kóbeıip ketken-di. Ál-Farabı sonda «Ekinshi oqýlyq» («Taǵlım ál-Sanı») atty eńbek jazyp, Nuh­qa syılaıdy. Ál-Farabıdiń sol kita­by talaı ǵalymdardyń kózin ashsa kerek.

Osy kitap bizdiń qolymyzǵa áli túsken joq. Onyń dúnıede bar-joǵy da belgisiz», dep ókinishpen jazady A.Mashanov aǵamyz.

2009 jyly shyqqan «Ábý Nasyr ál-Farabı. Tańdamaly traktattar» kitabynda mynadaı derek keltiripti. «Túrik tilindegi jumystarynda ...A.Ab­nan HV ǵ. Mýlla Lýtfıdiń «Kashf áz-Zýnýn» kitabyna súıenip, Fara­bı óz ota­ny – Túrkistanda júrgende Sema­nıd Mansýr ıbn Nuhtyń ótinishimen «Át-Taǵlım ás-Sanı» (ekinshi tálim) eńbegin jazǵanyn aıtady. Farabıdiń Arıs­totelden keıingi «Muǵallı ás-Sánı», ıaǵnı (ekinshi ustaz) atanýy dál osy jaǵdaımen baılanystyrylady. «Át-Taǵlım ás-Sanı» kitaby Isfahannyń «Sıýan ál-Hıkma» kitaphanasynda saqtalǵan. Ibn Sına fılosofııa máse­lelerin osy kitaptan oqyǵan. Osyndaı má­limetter erterektegi túrik (HII ǵ). Tashkýprı zade Ahmed Afandıdiń jumysynda da kezdesedi».

Farabıtanýshy Ánel Ázimhan: «Ibn Sınanyń «Arylý kitaby» (Knı­ga ısselenııa) («Kıtab al-Shıfa») ál-Farabıdiń osy «Ekinshi ilim» degen ensı­klo­pedııa­lyq eńbeginiń qysqartylyp, óńdelgen nusqasy», deıdi.

«Ál-Farabı musylman oıshyly. Demek, onyń ustazy da osy jolda bolýy túsinikti.

Musylman áleminde teńdesi joq qa­sıet­ti kitap bar, ol – Paıǵambarǵa Alla taǵa­­ladan túsken Quran Kárim. Endigi jerde bul kitap musylmandar jáne ózgeler ara­synda nasıhattalýy paryz. Na­sı­hatshy – paıǵambar, demek ol – ustaz. Musylmandar úshin birinshi ustaz – Paıǵambar.

Qurandy ǵylymı túsinikke salyp, na­sı­­­hat­­taýshy, sol maqsatta sapaly oılaý tá­si­lin jasaýshy (pálsapa) – ál-Farabı, de­mek ol musylman álemindegi Ekinshi ustaz.

Sonymen sózdi jınaqtaı aıtqanda, ál-Farabı ǵulama, danyshpan, oıshyl, hakim, ǵalym, biraq fılosof emes jáne de onyń birinshi ustazy Arıs­totel de emes, Quran túsken Muhammed paıǵambar», dep jazady akademık Ǵarıfolla Esim.

Nemistiń ataqty shyǵystanýshy ǵalymy F.Detrısıı syndy zertteýshi­si: «Shyǵysta Arıstotel ál-Farabıdiń eńbekteriniń arqasynda ǵana Arıstotel atandy» deıdi.

Ál-Farabı babamyz Otyrarda júrgende úılenip, otbasyly bolǵan. Bir ulynyń aty – Nasyr bolǵanyn bilemiz. Sodan bastap Ábý Nasyr atanady.

Bul kezde Otyrar ǵulamalarynyń ataǵy keńge tarap, Otyrar – Farabtan shyqqan ǵalymdar arab halıfatynyń túkpir-túkpirinde qyzmet atqaratyn. Sondaı Otyrardan shyqqan ǵulamalar­dyń birazy Baǵdat halıfinde ýázirlik qyzmetter atqaratyn. Sol ýázirler arqy­ly «Ekinshi ustaz» atanǵan Ábý Nasyr ǵulamanyń ataǵy Baǵdat halıfi­ne de jetken sııaqty. Islam álemine ataǵy keń taraǵan «Ekinshi ustazdy» Baǵ­datqa shaqyrtqan. Islam áleminiń ákim­shilik ári rýhanı ortalyǵy Baǵdat bul kezde halıfattyń túkpir-túkpirinen ǵalymdardy jınaǵan ǵylym ordasy bolatyn.

«Onyń halyq arasynda úlken bedeli bar ekendigin bilgen arab patshasy keńes­shi etip alǵysy keledi. Sodan ol ál-Fara­bıge syılyq retinde terige oraǵan altyn jiberip, óziniń halıfatyna shaqyrady. Patsha da qara jaıaý emes, aqyldy, ómirge degen kózqarasy tereń adam eken. Onyń «ál-Farabımen sóılesip, aqyldasyp otyrsam» degen oıy bolypty», dep jazady akademık Jabaıhan Ábdildın.

Osylaısha ál-Farabı babamyz ıslam áleminiń ortalyǵy ári halıfattaǵy eń úlken ǵylym ordasy ornalasqan Baǵdatqa attanypty.

 M.Haırýllaev bastaǵan ózbek ǵalym­­dary «Farabıdiń saıahatqa shyǵyp, Baǵ­dat­­­qa kelgen ýaqyty belgisiz. Keıbir de­rek­­t­erde ol Baǵdatqa Halıf ál-Muhta­­dır­­­diń tusynda (908-932 jyldar araly­ǵy) kelgeni týraly aıtylady», dep jazady.

 Osy sapary kezinde ál-Farabı babamyz Soǵd qalasynda samarqandyq saǵdı, Hýláıs ıbn Aýas esimdi adammen tanysyp, ol jasaǵan shahrýd aspabynda oınaýdy ıgeredi. Ol týraly bylaı deıdi: «...arab ımperııasynda keńinen taralǵan aspap – «shahrýd». Ol bizdiń zamanymyzda jasalyp, buryn tanymal bolmaǵan. Muny birinshi bolyp taýyp jasaǵan samarqandyq saǵdı, Hýláıs ıbn Aýas esimdi adam bolǵan. Ol bul aspapty hıjra jylymen 306 jyly (918-919 j.j.) taý bókterindegi ál-Mah elinde jasaǵan. Keıin ol ony Soǵd qalasyna alyp keledi.

Soǵd qalasynyń shyǵysy men batysynda ornalasqan el turǵyndarynyń eshqaısysyna «shahrýd» aspaby jat bolmaı, Mesopotamııaǵa deıin jetedi».

...Farabıdiń Baǵdatqa kelgen ýaqyty shamamen 920 jyldarǵa sáıkes keledi. Baǵ­dat halıfi Jafar ál-Muhtadır shyq­qan tegi túrik, danyshpan oıshyl Ábý Nasyr Muhammedti «óziniń dosy» dep atady.

Zamandastarynyń qaldyrǵan deregi boıynsha: «Ál-Farabıdiń boıy ortashadan tómen, ylǵı da túrki kıim kıip jú­redi eken. Ol myqty, kúshti jáne erjú­rek bolǵan. Jebeni jaqsy tart­qan, atqan oǵy nysanaǵa dál tıetin», desedi.

Baǵdatqa kelgen alǵashqy kezde ál-Farabı ózin aqyn, ánshi-kúıshi, mýzykant retinde tanytqan.

Baǵdatta onyń dostary, shákirtteri kóp boldy. Onyń mýzykalyq mektebi búkil arab eline áıgili boldy».

Ál-Farabıdiń mýzykalyq qabileti týraly arabtar neshe túrli ańyz taratady. Bir ańyz boıynsha «ál-Farabı bir kúıdi oryndasa arabtardy jylatyp, ekinshi kúıdi oryndaǵanda arabtardy kúldiredi eken deıdi. Bylaısha aıtqanda, mýzykasymen adamdardyń kóńil kúıin jaýlap alady», deıdi.

Bir málimetter ál-Farabıdiń 70 til bilgendigin aıtady. Uly ǵulama óte sırek qoldanylatyn, keıde tipti qupııa­lyq úshin qoldanatyn tilderdi de óte jaqsy bilgen. Arab jerine kelgennen keıingi otyz jyl ishinde 164 traktat ja­zyp qaldyrǵan. Uly ǵulamanyń jazyp qal­dyrǵan eńbekterin Ábý Álı ıbn Sına (Avısenna), Abý Raıhan Bırýnı, Ábý ál-Ýaha, ıbn Badj, ıbn Týfaıl, ıbn Rýshd, Omar Haıam sııaqty shyǵys ǵulamalarymen qatar Rodjer, Bekon, Leonardo da Vınchı jáne t.b. Eýropa ǵalymdary da kóp paıdalanǵan.

Nemistiń belgili tarıhshy ǵalymy F.Danneman óziniń «Tabıǵattaný tarıhy» atty eńbeginde Eýropaǵa keń taraǵan astronomııa-astrologııa ǵylymy, alhımııa salalary tikeleı ál-Farabıden alynǵany jaıly jazǵan.

«...Ystanbul ýnıversıtetiniń profes­sory Ahmed Atashtyń tiziminde ál-Fa­ra­bıdiń matematıkalyq eńbegi Ýp­sa­la ýnıversıtetiniń kitaphanasynda saq­taýly degen málimet bar bolatyn. ...Biz dereý Ýpsalaǵa hat jazyp, syılyq jibe­rip, ózimizdiń qoldanyp kelgen ádisimizdi istedik. Birneshe aıdan soń mıkrofılm kelip te qaldy, ol tez arada kitap ta bolyp shyqty.

Matematıka ǵylymynyń tarıhynda bul bir úlken jańalyq boldy. Buryn basqa adamdardiki dep júrgen kóp teoremalar, qaǵıdalar ál-Farabıdiki bolyp shyqty», deıdi A.Mashanı.

Ál-Farabıdiń ashqan keıbir jańa­lyǵy Eýropa ǵylymyna XVII ǵasyr­da ǵana málim bolǵan. Jáne eń negizgisi uly ǵulama bul eńbekteriniń barlyǵyn tek arab tilinde jazǵan. Sebebi arab halıfaty bul kezde Azııa, Afrıka, Eýropanyń óte kóp jerin alyp jatqan. Arab tili kóp qoldanylatyn til bolatyn.

Bekjan BEISENBAI

(Jalǵasy bar)