Inııat Naýryzbaev
Fashızmmen kúreste Qazaqstannyń, qazaq halqynyń eleýli úlesi bar. 1939 jylǵy sanaqta 6 mıllıonnan asqan respýblıka halqynyń 1 mıllıon 200 myńy soǵysqa qatysty. 3500-den asa qazaq partızandar qatarynda boldy. 589 myń órenimiz soǵysta qaza tapty. 500-diń o jaq, bu jaǵyndaǵy Qazaqstan týmasy batyr ataǵyn alǵan. Sondaı-aq soǵysqa ózge odaqtas respýblıkalardan barǵan qazaqtar da erlik kórsetip, dańqy shyqty.
Qandastarymyz kóp shoǵyrlanǵan Besqala jerinen de (Besqala – Horezm oıpatyndaǵy 5 qala, tarıhı derekterde qazirgi Qaraqalpaqstandy qazaqtar solaı ataǵan) birneshe batyr shyqqan. Sonyń biri, ulty ózbek bolyp jazylyp júrgen Inııat Naýryzbaev (Inoıat Navrýzbaev, Imat Naýryzbaev) týraly «Egemen Qazaqstanda» (2015 jylǵy 4 naýryz) «104-shi qaharman nemese Besqaladan shyqqan batyr týraly birer sóz» atty maqala jarııalap, bul batyrdyń qazaq ekenin dáleldegen bolatynbyz. Sondyqtan qazir onyń ómirbaıanyn qaıtalaýdy jón kórmedik. Degenmen sońǵy kezde keıbir besqalalyq batyrlar ómirbaıandaryn burmalaýshylar kóbeıgendikten qujattaǵy derekterdi alǵa tartyp, olar týraly shyndyqty Jeńistiń 75 jyldyǵy tusynda aıta ketýdiń artyǵy bolmas dep oılaımyz.
Maqash Balmaǵambetov 1914 jyly qazirgi Qaraózek aýdanynyń 6-aýyly aımaǵynda dúnıege kelgen. Bastaýysh mektepti aıaqtap, Ahýnbabaev atyndaǵy ujymsharda 1932 jyldan 1938 jylǵa deıin esepshi, odan keıin kishi tehnık bolyp isteıdi. 1943 jyly qysta Qaraózek aýdandyq áskerı komıssarıatynan maıdanǵa attanǵan. Sol jyldyń naýryz aıynan bastap 72-dıvızııa quramynda soǵysqa aralasady. Birde jaralanyp, gospıtalda emdelgennen soń Qazaqstanda qurylǵan 73-gvardııashy Stalıngrad atqyshtar dıvızııasy quramyna ótedi. Ol óziniń batyrlyǵymen tanylyp, eki ret Qyzyl Juldyz ordenimen marapattalady.

Maqash Balmaǵambetov
1943 jyldyń 25 qyrkúıeginde serjant Maqash Balmaǵambetov qyzmet etken rota Dneprge jetti. Tún qarańǵy bolatyn. Jeldiń ekpini de kúsheıe túsken. Balyqshylardyń eki qaıyǵyn taýyp alǵan Maqash óz bólimshesimen birinshi bolyp ózennen óte bastady. Qatty jeldiń saldarynan eski qaıyq Dnepr tolqyndarynda oınaqshyp, jaý oǵy ústerinen zýyldap ótip jatqanyna qaramastan erjúrek komandır Maqash Balmaǵambetov bastaǵan gvardııashylar alǵa jyljı berdi. Biraq ózenniń oń jaǵalaýyna ótý gvardııashylardyń úsheýine-aq buıyrdy. Pýlemetpen qarýlanǵan olar Dnepropetrovsk oblysynyń Borodaevka selosynyń janynda birden urysqa kirisip ketti. Údeı túsken shabýyldarǵa toıtarys bere otyryp, úsh jaýynger jaýdyń nazaryn ózderine aýdaryp, barlyq bólimsheniń ózennen ótýin qamtamasyz etti. Alaıda bulardy jaǵaǵa qaraı yǵystyrý úshin jaý avtomatshylary iske kiristi. Bir kún ishinde Balmaǵambetov bólimshesi jaýdyń úsh qarsy shabýylyna toıtarys berip, keshke qaraı onyń ózi tiri qalǵan jaýyngerlerdi shabýylǵa bastap shyqty. Borodaevka selosynyń shetine basyp kirgen Maqash Balmaǵambetov jekpe-jek aıqasta birneshe soldat pen bir ofıserdi jaıratyp saldy.
Kelesi kúni dushpan birneshe ret shabýyldady. Biraq olarǵa toıtarys bergen Balmaǵambetov bólimshesi 20-dan astam fashısti joıyp, ózderiniń rotasy kelgenshe qorǵanys shebin ustap turdy. Al 28 qyrkúıekke qaraǵan túni jaýyngerlerimizdiń alǵa jyljýyna kedergi keltirip turǵan selodaǵy jaý avtomatshylary bekinip alǵan úıge asqan eptilikpen jaqyndap kelgen Maqash onyń terezesinen tankige qarsy paıdalanatyn granatty laqtyryp, jaýdyń atys uıasyn joıdy. Bul jaıt bólimsheniń alǵa jyljýyna múmkindik berdi. Sondaı-aq 7 qazanda Borodaevka mańyndaǵy shaıqasta Balmaǵambetov bólimshesi rotadan bólinip qaldy, sonda da bekingen shepterinen ketpeı, dushpannyń qorǵanysty buzyp ótýine jol bergen joq. Kúni boıy bólimshe komandıri Maqash Balmaǵambetov óziniń jaýyngerlerimen alty qarsy shabýylǵa toıtarys berip, 30-daı jaý áskerin jaıratyp saldy.
Erjúrek serjanttyń osy jolǵy shaıqasta kórsetken erligi elenip, KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń 1944 jylǵy 22 aqpandaǵy qaýlysymen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Ol soǵystan aman-esen elge oralyp, Nókis qalasynda eńbek etti. 1977 jyly 29 qyrkúıekte ómirden ótti. Batyrdyń esimi umytylǵan joq. Atap aıtqanda, Nókis qalasyndaǵy Jeńis alleıasynda eskertkish ornatylyp, ózi dúnıege kelgen Qaraózek aýdanyndaǵy mektepterdiń biri Maqash Balmaǵambetov atymen atalady.
Plıs (Bilis) Nurpeıisov 1919 jyly Tórtkúl aýdanynda dúnıege kelgen. Tórtkúldegi eki jyldyq muǵalimder daıarlaıtyn ınstıtýttyń fızıka-matematıka fakýltetin bitirip, Taqtakópir aýdanynda muǵalim bop qyzmet istegen. Áskerge 1940 jyly Taqtakópir aýdandyq áskerı komıssarıatynan shaqyrylǵan Nurpeıisov Melıtopolsk áskerı avıasııa ýchılıshesin bitirip, 2-Belarýs maıdanynyń 4-áýe armııasy, 47-gvardııalyq arnaıy avıasııalyq barlaý polkinde ushqysh-barlaýshy bolady.

Bilis Nurpeıisov
Aǵa leıtenant Plıs Nurpeıisov jaýdyń 73 qala men portyn, 148 aerodromyn anyqtap, sýretke túsirgen. Áýede dushpannyń 3 myńnan asa ushaǵynyń turǵan jerin tapqan. 1944 jyldyń 10 naýryzynan 1945 jyldyń 1 sáýirine deıin 106 ret ushyp, sonyń 100-inde tapsyrmany oıdaǵydaı oryndaǵan. 10 ret Berlındi barlaý úshin áýege kóterilgen. PE-2, TÝ-2 ushaqtarymen aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramastan ushyp, óz mindetin abyroımen atqara bilgen. 1944 jyldyń 21 shildesinde 17 ret áýege kóterilip, tapsyrmany sátti oryndaǵany úshin, 15 tamyzda 14 ret áýege kóterilip, jaý nysandaryn anyqtaǵany úshin Qyzyl Juldyz, 1944 jyldyń 12 jeltoqsanynda 19 ret áýege kóterilip, dushpannyń nysandary týraly asa qundy aqparat bergeni úshin I dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen marapattalǵan.
Ol eki ret Berezın jáne Drýt ózenderi mańyndaǵy bekinisterdi sýretke túsirý úshin arnaıy tapsyrmamen ushqanda 10 ret kúshti atqylaýǵa ushyrap, 5 ret jaýdyń joıǵysh ushaqtary izine túskenine qaramastan odan aman qutylyp, komandovanıege asa mańyzdy derekter jetkizdi. Osy eki tapsyrmany oryndaý barysynda ol jaý qolyndaǵy aımaqtyń ústinde 56 saǵat ushyp, 16 myń shaqyrym qashyqtyqty kóktep ótken bolatyn. Sondaı mańyzdy tapsyrmalardy oryndaý barysynda, 1945 jyly 23 sáýirinde kezekti ret aspanǵa kóterildi. Alaıda ol bul joly oralmady. Erlikpen qaza tapqan soń oǵan 1945 jyldyń 18 tamyzynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.
Bir kezderi Plıs Nurpeıisovtiń ózi alǵashqy qarlyǵashy bolǵan oqý orny búginde Ájinııaz atyndaǵy Qaraqalpaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyna aınalǵan. Onda batyrǵa memorıaldyq taqta ornatylǵan. Jeńis alleıasyna eskertkishi qoıylǵan. Taqtakópir aýdanyndaǵy orta mektepterdiń biri Plıs Nurpeıisov esimimen atalady. Reseıdiń 47-barlaýshy áýe polkiniń bir ushaǵy – SÝ-24MR, Kalınıngradtaǵy bir kóshe batyr atynda. 1954 jyly qaraqalpaqstandyq qazaq qalamgeri Aman Orazovtyń qaharman ómirinen syr shertetin «Aýyr kúnderde» atty derekti kitaby basylyp shyqty.
Juman Qaraqulov 1921 jyly qazirgi Shymbaı aýdany aımaǵynda týǵan. 1942 jyly 17 aqpanda ol Soltústik Kavkaz maıdanyna kelip, Qyzyl týly gvardııalyq 128-Túrkistan taý atqyshtary dıvızııasynyń 327-gvardııalyq taý atqyshtary Sevastopol polkine avtomatshylar rotasynyń qatardaǵy jaýyngeri bolyp qabyldandy.

Juman Qaraqulov
Karpat-Dýkl operasııasy soǵys tarıhynda úlken mańyzǵa ıe. 4-Ýkraına maıdany áskerleri men Chehoslovak armııasynyń korpýsy 1944 jylǵy qazan aıynyń basynda Karpat-Dýkl operasııasyn júzege asyra otyryp, Karpat taýlarynan asyp, Dýkl asýyn aldy da, 6 qazanda Chehoslovakııa aımaǵyna ótti. Keńes áskerleri men chehoslovak korpýsynyń shabýyly óte aýyr jaǵdaıda, 7 qazanda qaıta bastalyp, birneshe kúnge sozyldy. 1944 jylǵy 17 qazanda Zvala eldi mekeni aımaǵyndaǵy 762-bıiktik qoldan-qolǵa kóshti. Bıiktiktegi shepti alý qıynǵa soqty, nemister jaýdyrǵan oq shabýyl jasaýshylardy keıin yǵystyra berdi. Osy shabýyldardyń birinde rota bıiktik bókterinen óte bergen kezde Juman Qaraqulov jaýynger Romanovskıı ekeýi alǵa sýyrylyp shyǵyp, nemis transheıasyn basyp aldy. Olar osy transheıany dushpan shabýylynan úsh saǵat boıy qorǵady. Biraq bólimshe transheıaǵa óte almady. Sondyqtan olarǵa keıin qaıtýǵa buıryq berildi. 18 qazanda rota jańa shabýylǵa kóshkende Juman taǵy da alǵa shyqty. Nemis bekinisiniń aldyńǵy qataryndaǵy okopty basyp alyp, kúshi basym jaýmen taǵy da birneshe saǵat boıy urys júrgizdi. Alaıda rota onyń bul jolǵy áreketin de ilgeri jyljý úshin paıdalana almady. Juman taǵy da keıin qaıtýǵa májbúr boldy. Aqyry rota úshinshi ret shabýylǵa shyqqan kezde qatardaǵy gvardııashylar Qaraqulov pen Sarkısıanov jaý transheıasyna basyp kirip, avtomattarynan oq jaýdyryp, rotanyń ilgeri basýyn qamtamasyz etti. Kútpegen jerden jaýdyń bir búıirdegi pýlemetinen oq jaýdy. Juman Qaraqulov qolyna granat alyp, atys uıasyna qaraı týra umtyldy da, ony keýdesimen jaýyp, granatty laqtyryp úlgerdi. Sonyń arqasynda bólimsheniń shabýyldaýyna jol ashyldy.
Juman Qaraqulov Zvala eldi mekeniniń soltústik-batys jaǵyna jerlengen. Qazir bul jer Slovakııa Respýblıkasy, Pereshovskıı ólkesi, Snına aýdanyna tıesili. Chehoslovakııa jerinde óshpes erlik kórsetken ójet ulǵa 1945 jyldyń 24 naýryzynda Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi.
Qaraqalpaqstan Respýblıkasy Shymbaı aýdanyndaǵy mektep pen bir kóshe Juman Qaraqulov esimimen atalady. Nókis qalasyndaǵy Jeńis alleıasynda batyrǵa eskertkish ornatylǵan.
Jumaǵalı Qaldyqaraev 1922 jyly Ivanjap degen jerde, qazirgi Hojeli aýdany Kátep aýylynyń aımaǵynda dúnıege kelgen. Sol aýyldaǵy Taras Shevchenko atyndaǵy mektepte 4-synyptyq bilim alǵan. 1938 jyly otbasy Túrikmenstannyń Tashaýyz oblysy, Kalının aýdany, Kırov ujymsharyna kóshkendikten, sol jaqta qysqa kýrsty oqyp, traktorshy mamandyǵyn ıgeredi. Soǵys bastalǵannan keıin óz aýdanynan áskerge bólingen jylqyny aıdap Sharjaý qalasyna baryp, úıine oralmastan erikti túrde maıdanǵa attanǵan. Gvardııalyq 7-atty ásker korpýsynyń 7-dıvızııasynyń quramynda Orel, Kýrsk, Belgorod, Harkov úshin bolǵan shaıqastarǵa qatysqan. Ásirese Dneprden keship ótý kezinde erekshe belsendilik tanytqan. 1943 jylǵy tamyz aıy men qyrkúıektiń birinshi jartysynda soǵysa júrip, 200-300 shaqyrymǵa deıin jol júrgen Dalalyq maıdan áskerleri ózennen ótýge qyzý ázirlendi. Maıdan quramalary ózenge jaqyndaǵan saıyn komandırler ózennen ótetin jerlerdi belgiledi ári Vorskla, Orel arqyly ótkel quraldaryn toptastyrý sharalary júrgizildi. Áskerler jaýdy qýa otyryp, qajetti zattardyń bárin ózderimen birge ala júrdi. Jumaǵalı Qaldyqaraev urymtal tusta asa tapqyrlyq kórsetti. Arǵy betke tutqıyldan ótý jeńiske jetýdiń basty sharty ekenin ol jaqsy túsindi. Sondyqtan 26 qyrkúıektiń keshinde dıvızııa jaǵaǵa jetken kezde tankige qarsy atatyn qarýdyń úsh raschetymen birge jolda bastalǵan sal jasaý jumysyn bitirdi de, jaýdyń boraǵan zeńbirek oǵynyń astymen ózennen óte bastady. О́zen ortasynda jaý snarıady jarylyp, sal qırady. Biraq Jumaǵalı sasqan joq. Qarý-jaraǵyn túgel asynǵan ol qalǵan jaýyngerlerdi sońynan ertip júze jóneldi. Oń jaǵalaýǵa júzip jetken soń jaýyngerlermen birge dereý shabýylǵa shyqty. Jaý transheıalaryna granat laqtyryp, qolaıly shepti tartyp aldy. Dushpannyń myqty bekinisine tutqıyldan jasalǵan osy batyl shabýylda Qaldyqaraevtyń ózi 8 fashıstiń kózin joıdy.

Jumaǵalı Qaldyqaraev
Dneprden óterde kórsetken erligi úshin 1944 jyly 15 qańtarda Jumaǵalı Qaldyqaraevqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Alaıda sol jyldyń 25 qańtarynda Mozyr qalasy úshin bolǵan aýyr shaıqasta qaza taýyp, «Altyn Juldyzdy» keýdesine taǵyp úlgermedi.
1967 jyly batyrdyń Hojeli aýdanynda turatyn aǵasy Qýanǵalı Belorýssııanyń Mozyr qalasyna baryp, inisiniń esimi sondaǵy kóshege berilý sharasyna qatysty. Sheıit ketken bozdaqtyń qabirinen topyraq ákelip, anasy Márııamǵa, sol jyly QQAKSR Mınıstrler Keńesiniń 337-qaýlysymen Jumaǵalı Qaldyqaraev aty berilgen Hojeli aýdanyndaǵy 32-mektep ujymyna tabystady. 1975 jyly eskertkish taqta ornatyldy. Murajaıdyń irgetasy da sol jyly qalanǵan. Nókistegi Jeńis alleıasynda batyrdyń eskertkishi bar.
Solaısha, I.Naýryzbaev, M.Balmaǵambetov, B.Nurpeıisov, J. Qaraqulov, J.Qaldyqaraevtar «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn alsa, solarmen birdeı erlik kórsetken taǵy bir qazaq – «Dańq» ordeniniń tolyq kavaleri Álimbaı Amanbaev edi. Ol 1922 jyly 23 qazanda Túrikmen KSR-i, Tashaýyz oblysy, Kóne Úrgenish aýdanynyń Kóne Úrgenish aýylynda dúnıege kelgen. Orta mektepte bilim alǵan soń «Iskra» kolhozynda esepshi bolyp istedi. Alaıda aıaq astynan bastalǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys − qatarlastary sııaqty Álimbaıdyń da arman-muratyn basqa arnaǵa buryp jiberdi. Erikti túrde áskerı komıssarıatqa barǵan onyń ótinishi qanaǵattandyrylyp, 1941 jyldyń jeltoqsan aıynda ásker qataryna alyndy. 1942 jyldyń sáýirine deıin Sharjoý qalasynda áskerı daıyndyqtan ótti. Sóıtip ol osynda jasaqtalyp jatqan №3 túrikmen ulttyq kavalerııa dıvızııasynyń quramyna kirdi. Dıvızııa munan soń Novocherkassk qalasyna jiberilip, polktiń artıllerıster daıyndaıtyn mektebinde mamandandyryldy. Gvardııa serjanty shenin alǵan Álimbaı Amanbaev 1942 jyly 2-Belarýs maıdany, 48-armııa, 15-jeke tankige qarsy artıllerııalyq-joıǵysh brıgadasynyń 101-gvardııalyq polki quramynda soǵysqa kiristi. Ol zeńbirek komandıri retinde kóptegen shaıqasta sheshýshi ról atqardy. 1944 jyldyń qońyr kúzinde nemisterdi Polsha jerinen tazartý operasııasy júrip jatqan-dy. 10-15 qazan kúnderi Makýv qalasynyń (qazirgi Makýv-Mazoveskı qalasy) ońtústik shyǵysyndaǵy Lesn-Hylın eldi mekenin azat etý úshin shaıqasýǵa týra keldi. Á.Amanbaev qarsy shabýyldarda erekshe kózge túsip, jaýdyń 2 tanki men 2 pýlemetin joıyp, qarýlastaryna jol ashty. Dál osy erligi úshin oǵan 1944 jyldyń 23 qarashasynda III dárejeli «Dańq» ordeni (№ 303906) berildi. 1945 jyldyń 26 qańtarynda 2-Belarýs maıdanynyń 3-kavalerııalyq korpýsy sapynda Shyǵys Prýssııadaǵy Vartenbýrg (qazirgi Polshanyń Barchevo qalasy) qalasyna shabýyl barysynda jaýdyń 6 pýlemetiniń únin óshirip, tankisin órtep jiberedi. 2 aqpan kúni de munyń boraǵan snarıadtardyń sebebinen jaý tankteri qorǵanys shebin buzyp óte almaı, orasan zor shyǵynǵa batady. Onyń erligin eskergen áskerı basshylyq 1945 jyldyń 16 sáýirinde II dárejeli «Dańq» ordenimen (№ 5804) marapattaıdy.

Álimbaı Amanbaev
Keıin brıgadasy men polki óz rettik nómirlerin saqtap 70-armııanyń quramyna ótken Á.Amanbaev 1945 jyldyń 20 sáýirinde Germanııanyń Grıfınhagen qalasy mańynda (qazirgi Polshanyń Gryfıno qalasy) Álimbaı Amanbaev óz zeńbiregimen nemisterdiń 2 pýlemetin isten shyǵaryp, 15 áskerin jaıratyp saldy. Sóıtip atqyshtar bólimshesiniń Oder ózenin kesip ótýine jaǵdaı jasady. Plasdarmdy keńeıtý barysynda 21 sáýir kúni qarýlastarymen birge jaýdyń 3 pýlemeti men bir vzvod áskerin, 24 sáýirde jeke ózi 2 pýlemet pen 10 áskerdi joıdy. Osyndaı janqııarlyq batyrlyǵy úshin 1945 jyldyń 2 maýsymynda oǵan II dárejeli «Dańq» ordeni taǵy bir ret berildi.
Soǵys kezinde Álimbaıdyń otbasy Qaraqalpaqstanǵa qonys aýdarǵan edi. Sondyqtan ol 1946 jyly Nókis qalasyna kelip, kóp ýaqyt ótpeı №166 qurylys basqarmasyna júrgizýshi bolyp jumysqa ornalasty. 1948-1952 jyldary ishki ister salasynda qyzmet etti. Biraq sońynan №166 qurylys basqarmasyna qaıta oralyp, ekspedıtor boldy. Zeınetke shyqqansha osy mekemede eńbek etip, ınjener laýazymyna deıin kóterildi. Ol 1950 jyly Álıma Alǵazıevaǵa úılenip, 5 ul, 3 qyz ósirdi.
«Dańq» ordeniniń kez kelgen dárejesi bir adamǵa eki ret berilmeýge tıis eken. KSRO basshylyǵy kesh te bolsa qatesin túzetti. 1968 jyldyń 7 maýsymynda KSRO Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmy Álimbaı Amanbaevtan II dárejeli «Dańq» ordeniniń bireýiniń ornyna I dárejeli «Dańq» ordenin (№2995) berý týraly qaýly shyǵardy. Sóıtip batyr ul «Dańq» ordeniniń tolyq kavalerine aınaldy. Ol budan bólek I, II dárejeli «Otan soǵysy», sondaı-aq «Oktıabr revolıýsııasy», Qyzyl Juldyz ordenderimen qosa birneshe medalmen de marapattalǵan. Soǵysta kórsetken erliginiń arqasynda eldiń qurmetine bólengen Álimbaı Amanbaev 1990 jyly dúnıeden ótti. Baýyrlas Qaraqalpaq eliniń basshylyǵy Nókis qalasyndaǵy bir kósheni qazaqtyń osy bir batyr ulynyń esimimen ataýdy uıǵardy. Ol turǵan úıge eskertkish taqta ornatyldy.
...Taǵdyrdyń qalaýymen ózge elde týyp-ósse de ulttyq namysyna syzat túsirmeı, óz halqynyń dańqyna dańq qosqan besqalalyq alty batyr da atajurtynda dáriptelýge ábden laıyq. О́ıtkeni jer betindegi ár qazaqtyń jetistigi bar qazaqqqa ortaq qýanysh, ortaq maqtanysh!
Begabat UZAQOV,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi