Qala kórki – sapaly ınfraqurylym

Sapaly joldyń úlesi artady

Respýblıkanyń mańyzdy ónerkásip, tý­rıs­tik jáne mádenı ortalyǵy – Shym­kentte tótenshe jaǵdaı kezinde de qu­rylys jumystary saıabyrlaǵan joq. Keri­sinshe, karantın qushaǵyndaǵy qala kóshelerindegi tynyshtyqty sátti paı­da­lanǵan jergilikti bılik sha­har­da­ǵy birqatar jol bóligine jóndeý ju­mys­ta­ryn bastap ketti.

Kóshedegi kólik qozǵalysynyń azdy­ǵy men jurttyń jappaı úıde otyr­ǵan sátin paıdalanǵan salalyq mekemeler oıdym-oıdym, shańdaǵy shyqqan kóshelerge asfalt tósep tastady.

Qala aýmaǵynda júrip jatqan qar­qyn­dy jol salý jumystarynyń sapasyna basa mán bergen shahar basshysy Murat Áıtenov qaınaǵan eńbek alańyna baryp, qurylys barysymen tanysqan bolatyn.

«Qalanyń ortalyǵynda tursaq ta ta­laı­dan beri topyraq keship júr edik. Endi mine, kóshemizge asfalt tóse­lip, sý aǵatyn aryqtar salynýda. Buǵan, ási­re­se balalarymyz qatty qýan­dy. Kó­she­mizdiń ajary kirdi. Bul úshin qala turǵyndarynyń atynan alǵy­sy­myz sheksiz», dedi Samal-2 shaǵyn aýda­nyn­da­ǵy Seıitov kóshesiniń tur­ǵyn­da­ry qala ákimimen júzdesýinde.

Jyl saıyn turǵyndardyń bas aýyr­tatyn máselesi de osy jol sapasy edi. Shymkent qalasynda avtomobıl jol­darynyń jalpy uzyndyǵy 2 977 sha­qy­rymdy quraǵanymen, asfalt-beton joldyń úlesi (59,1 paıyz) áli de tó­men. Al shaǵyl tas jol 1107 sha­qy­rym­dy quraıdy, turǵyndar áli kúnge deıin 111,5 shaqyrym topyraq jolmen qatynap júr. Jyl basyndaǵy esepti kez­de­sýde osyndaı derekterdi ortaǵa salǵan ákim shaǵyl tas, topyraq joldar men ishki oramdyq kóshelerdi kezeń-kezeńimen qaıta jóndeýden ótkizetinin jetkizgen edi. Búgingi sharýa sonyń dále­li desek te bolady.

Byltyr avtomobıl joldary salasyn damytý maqsatynda shahar­da 223,7 shaqyrym (221 nysan) jol bó­li­gi men kóshelerde jóndeý jumys­ta­ry júr­gizildi. Nátıjesinde, sapaly jol­dar­dyń úlesi jyl qorytyndysy boıynsha 56,5 paıyzǵa jetti. Qazirgi tańda, qalanyń magıstraldy joldarynyń 75 shaqy­rymynda qurylys jumystary júr­­gi­zilýde. Onyń ishinde Qonaev dań­ǵy­ly­nyń jalǵasynyń qurylysy men aınalma jolynyń qaıta qurý jumystary qam­tylǵan.

Iri jobalar qaladan shyǵatyn barlyq baǵyttardy qamtyp otyr. Máselen, Tashkent, Túrkistan jáne Alma­ty ba­ǵyt­taryna shyǵatyn joldar jeli­si­ne qurylys jumystary bastaldy. Kólik aǵynyn ótkizý qabileti zamanaýı talap­tar­ǵa sáıkes avtomobıl joldary 2023 jylǵa deıin paıdalanýǵa tapsyrylady.

Búgingi tańda qalada jalpy 2 601,6 sha­qy­rym ishki oram kósheler bar, 2019 jyly osy kóshelerdi kúrdeli jáne ortasha jóndeý, shaǵyl tas tóseý jumys­ta­ry­na bıýdjetten 3 264,4 mln teńge bó­lindi.

Endigi bir másele – qala, aýdandardy qosyp turatyn kópirlerdiń sapasyn jaq­sartý. Búginde shahardyń kórshiles oblys, qalalarmen shektesetin bólikteri men qala ishinde jalpy 36 kópir bar. Onyń 5-ýi apattyq jaǵdaıda. Et kombınaty mańyndaǵy, Lenger tas joly jáne A-2 jolyndaǵy 3 kópirdi qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Al Maıatas pen Toǵys shaǵyn aýdany ma­ńyn­da­ǵy 2 kópir ótkeline jobalaý-smetalyq qujattama ázirlenip, bıyl kúrdeli jón­deý­den ótkizý josparlanýda.

Sáýirdiń sońǵy kúnderi qaladaǵy Ga­ga­rın kóshesi men Respýblıka dańǵy­lyn­da­ǵy jumys qarqyny údeı tústi. Shaharǵa kireberistegi ortalyq dań­ǵy­ldy aralaǵan qala basshysy mer­di­ger­lerge birinshi kezekte sapaǵa mán be­rýdi tapsyrdy. Karantın kezin­de jumysshylardy barlyq saqtyq sha­ra­laryn saqtaı otyryp jumys is­teý­ge shaqyrdy. Sondaı-aq merdiger meke­melerdiń jaýapty basshylaryna T.Rysqulov kóshesiniń «Samal» bazary ma­ńyndaǵy qos qaptalyna jaıaý joldar men sýaǵar salý jumysyn retke kel­tirip, aınalasyn jasyl jelekpen kóm­kerýdi tapsyrdy.

Bıýdjet qarajatynyń maqsatty jum­­sa­lýyn qadaǵalaý maqsatynda qury­lys alańdarynda arnaıy baqylaýshylar qo­sy­ny jasaqtalǵanyn aıta keteıik. Jol qurylys sapasyn barlyq talaptarǵa saı júrgizý úshin qurylys basynda  baqylaýshylar kún­delikti saraptama júr­gi­zýde. Ákim jergilikti turǵyndardy da qurylys barysyn tikeleı qadaǵalap oty­rý­ǵa shaqyrdy.

Sóz basynda aıtyp ótkendeı, sha­har­daǵy jol sapasyn damytý maqsa­tyn­da 417,6 shaqyrym joldyń qurylys-jóndeý jumystaryna bıyl bıýdjetten 25,6 mlrd teńge qarastyrylǵan. Onyń 5,1 mlrd teńgesi respýblıkalyq qazy­nadan bolsa, qalǵany jergilikti bıýd­jet esebinen bólindi. Nátıjesinde 294 shaqyrym jol men 6 kópir jáne 1 jo­laı­ryq paıdalanýǵa beriledi. 

 Úsh jylda másele tolyq sheshiledi

Bul ýádeni Shymkent qalasynyń ákimi M.Áıtenov Abaı aýdanyndaǵy qurylys jumystarymen tanysyp, tur­ǵyn­darmen kezdesýinde aıtty. Shahar bas­­shysynyń sózine súıensek, aldaǵy úsh jylda Shymentte jol máselesi tolyq she­shimin tabady. Bıyl qala shetindegi topyraq joldarǵa shaǵyl tas tóseledi.

«Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Shymkent qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna erekshe mán berip otyr. Bıyl qazynadan mıl­lıondy qalaǵa 440 mlrd teńge qarjy bó­lin­di. Qaralǵan qarajat maqsatty ıge­­rilýi qajet. Bul ınfraqurylymdy jaq­­sartyp, barlyq salanyń áleýetin kóte­rý­ge múmkindik beredi. Sondyqtan biz bar kúsh-jigerimizdi qalanyń damýyna jum­­sap jatyrmyz», dedi turǵyndarmen kez­desýde Murat Áıtenov.

Aýmaǵy 49 704 gektardy quraıtyn Abaı aýdanynda 323 myńǵa jýyq tur­ǵyn bar. 34 shaǵyn aýdan men turǵyn alap­tyń 10-y 2014 jyly burynǵy Oń­tús­tik Qazaqstan oblysynan qalaǵa ótken-di. Búginde taza aýyz sýmen qamtý kór­setkishi 78,5 paıyzdy quraıtyn aýdan­da naqty jumystar qolǵa alynyp, 5 turǵyn alapty aýyz sýmen qamtıtyn ma­gıstraldy sý júıesiniń qurylysy jú­rý­de.

Sondaı-aq Jańatalap, Qyzyljar, Igilik, Táýelsizdikke - 20 jyl, Kókbulaq, Yn­tymaq-2, Soltústik saıajaıdaǵy 7232 úıge aýyz sý júıeleri tartylýda. Jos­parly jumystar aıaqtalsa, aýdan hal­qy­nyń 86 paıyzy taza aýyz sýmen qam­ty­la­tyn bolady.

Bıyl Abaı aýdanyndaǵy 49 kósheni jón­deýge bıýdjetten 1 099,6 mln teńge qarjy qaralyp, jóndeý jumystary qar­qyn alýda. Sońǵy 10 jylda aýdan­da­ǵy 219 aýlaǵa balalardyń oıyn alańy men 50 sport alańy salyndy. Tek ótken jyly memleket-jekemenshik árip­testigi aıasynda 45 aýlaǵa oıyn alańy turǵyndardyń ıgiligine berildi.

Bıyl 41 aýlaǵa balalar alańyn salýǵa – 637,4 mln, 8 sport alańyn ornatýǵa 131,5 mln teńge qarjy bólinip, jumys bas­taldy. Osy baǵytta atqarylǵan ju­mys­tarmen tyńǵylyqty tanysqan qala bas­shysy Abaı aýdanynda aýqymdy jumys bar ekenin aıtyp, qurylysy júrip jatqan barlyq nysandardyń sapasyn únemi baqylaýda ustaý kerektigin aıtty.

«Sáýle» shaǵyn aýdanyna qarasty 276-oramdaǵy turǵyndar da jol azabyn tar­typ keledi. Kúni keshe azamattardyń óti­nishi boıynsha naqty jaǵdaımen ta­­nys­qan qala ákimi «Sáýledegi» 276-oramǵa bıyl jol tóseletinin jetkiz­di. Alda­­ǵy ýaqytta 6 kóshege tas tóselip, jaryq pen aýyz sý ret-retimen tartylady. Atalǵan oramdy aralap kórgen qala ákimi M.Áıtenov osylaı dedi.

«Jyl basynda halyq aldyndaǵy esepti jıynda jol máselesine baılanysty kóp eskertpe aıtylǵan edi. Biz ýádemizdi oryndaımyz», dedi qala basshysy.

«Jalpy bul oram qala quramyna engen 41 eldi mekenniń biri. Bastapqyda tipti topyraq jol da bol­ǵan joq. Elektr jelisin jurt shama-shar­qynsha ózderi tartyp alǵan edi. Aýyz sýdy tasyp ishetinbiz. Qala aýmaǵyna enip, sýǵa jarydyq», deıdi oramnyń tóbe bıi Erejep Shermetov.

Búginde oramǵa elektr baǵanalary tartylyp, aýyz sý men joldyń qujaty ázirlengen. Mundaǵy eń ózekti máseleler bıyl sheshilmek. Kezinde tas tóselmeı qalǵan kósheler de tirkeýge alynýda.

«Qaladaǵy jol jóndeý jumystaryna bıyl qazynadan qomaqty qarajat bólin­di. Ony ýaqytynda ári maqsatty ıge­rýi­miz qajet», degen qala basshysy Shym­ke­nt qalasynyń aýmaǵyna engen 41 eldi mekenniń ınfraqurylym máselesi qaıta qaralatynyn aıtty.

Sapar aıasynda M.Áıtenov Vo­dopıa­nov kóshesinde ótken jyly órten­gen úıdiń ornyna salynyp jatqan 85 páterli úıdiń qurylysymen tanysty. Tapsyrys berýshi «Shymkent» ÁKK» AQ men merdiger «Otaý Stroı» kompanııasyna qurylys jumystaryn Qala kúnine oraı aıaqtap, baspana kiltin turǵyndarǵa ýaqytynan erterek tabystaý kerektigin aıtty.

Áýejaıdyń qurylysy qarqyndy

Shahar jan-jaqty halyqaralyq baılanys ornatýy úshin birinshi kezekte zamanaýı tehnıkalyq ta­lap­tarǵa saı áýejaı men temir jol vokzaly qajet-aq. Alaıda úshinshi megapolıs mártebesi berilgen shaharda bul talaptardyń tabany taıǵanaqtap tur­ǵa­ny jasyryn emes.

Uly Jibek joly boıyndaǵy iri týrıstik kerýenniń tústenip óter tusy sanalatyn Shymkent úshin atalǵan jolaýshylar tasymaly qurylysyn damytý kezek kúttirmeıtin sharýa. Sebebi qalaǵa keler ınvestor men týrıst úshin jaǵymdy «klımat» qalyptastyratyn «qaqpa» áýe jolymen jáne shoıyn jolmen tikeleı qabysyp jatyr.

Osy mańyzdy máseleni sheshý úshin Shymkenttegi halyqaralyq áýejaı aýma­ǵynda jańa jolaýshylar termına­lyn salý bastalǵan bolatyn. Bul jumystar Elbasy Nursultan Nazar­ba­ev pen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Shymkent qala­syn damytý jónindegi tapsyrmalary ne­gi­zin­de júzege asýda.

Qazirgi tańda ótkizý qabileti saǵatyna 2000 jolaýshyny quraıtyn termınaldyń qurylys-montaj jumystarynyń al­ǵash­qy kezeńi aıaqtaldy.

Ekinshi kezeńniń qurylys ju­mys­ta­ryn «Alıans Kontrakt Qurylys» JShS júzege asyrýda.

Qurylys jumystaryna 110 ju­mys­shy, 10-ǵa jýyq arnaıy tehnıka tar­tylǵan. Búginde ekinshi kezeń bo­ıynsha jumystardyń 43 paıyzy oryn­dal­dy. Budan bólek aqparattyq jú­ıe­ler men jolaýshylardyń júk jabdyqtaryn jetkizý boıynsha ke­li­sim­shart jasalsa, lıftiler men eska­la­torlardy jetkizý boıynsha keli­sim tú­zilýde. Bolashaqta áýe kemelerine ar­nalǵan perrondy keńeı­tý josparda bar. Ter­mınalǵa aparatyn jańa jol men ınje­nerlik qurylym, abattandyrý jumystary da birge aıaqtalady dep josparlanǵan.

Jaýapty mamandardyń aıtýynsha, termınaldyń qurylysy osy jyldyń sońynda aıaqtalady.

30 jyldan keıin ornatylǵan oıyn alańy

Qala birinshi kezekte turǵyndarǵa demalys, kóterińki kóńil-kúı syılaı bilýi qajet. Sonda ǵana halyq ózin jaıly sezinedi. Oǵan kóp dúnıeniń qajeti shamaly. Kópqabatty úılerdiń aýlasynda aıaq búgip otyrar oryndyqtar men baldyrǵandar oınaıtyn shaǵyn oıyn alańdary bolsa jetkilikti. Mine, kún­delikti jumystan sharshap kelgen tur­ǵyn­darǵa keregi de osy.

Degenmen qaladaǵy keıbir eski kóp­qa­batty turǵyn úılerdiń aýlalarynda mundaı mádenıettiń belgisi de joq ekeni shyndyq. Jeke qabyldaýynda qala­lyq­tar­dyń talap-tilekterin tyńdaǵan shahar basshysy osy máselege tikeleı ózi aralasty. Osylaısha 30 jyl­dan beri aýlasynda balalar alańy bol­ma­ǵan kópqabatty úılerdiń aýlalarynda qurylys jumystary bastalyp ketti.

«Tipti esik aldyndaǵy otyratyn oryn­dyqtar da qırap qalǵan edi. Endi mine, aýlamyz jaınap tur. Baldyrǵandar turmaq, qarııalardyń qýanyshynda shek joq. Aıtar alǵysymyz sheksiz», dedi qala ákimimen júzdesken «Qarasý» sha­ǵyn aýdanyndaǵy kópqabatty turǵyn úı­diń tóraıymy Lıýdmıla Rozanova.

«Anyǵynda, qala aýmaǵynda aýlalardy abattandyrý, oıyn alańdary men arqaly oryndyqtar ornatý jumystary júıeli júrgizilip keledi. Alaıda keıbir mádenıeti tómen jandardyń kesirinen buzylyp, qırap qalady», deıdi Ál-Farabı aýdany ákimdiginiń jaýapty ma­man­dary.

Júrgen ortasynda birinshi kezekte sapaǵa mán beretin M.Áıtenov Ál-Farabı aýdanynyń aýmaǵynda salynyp jatqan balalar alańshasynyń qu­rylysymen tanysqan sátte de osy ta­qyrypqa qaıta soqty. Merdiger kom­pa­nııa­nyń ókilderine turǵyndardyń úıinde oqshaýlanýda otyrǵan sátin utymdy paı­da­lanyp, qurylysty ýaqtyly ári sapaly aıaqtaýdy júktedi.

Bir qýanarlyǵy, qurylysqa qajetti zattardyń barlyǵy – otandyq ónimder. Tipti oıyn alańyna tóseletin rezeńke tó­se­nishtiń ózi Shymkentte jasalady eken.

Qalanyń ortalyǵy sanalatyn Ál-Farabı aýdanyndaǵy 672 kópqabatty turǵyn úı aldynda 400 aýla bar. Onyń ba­sym bóligine balalar alańy salynǵan. Al 161-ine endi qajettilik týyndap otyr.

Osyǵan oraı, bıyl aýdan bo­ıynsha 100 balalar alańy memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda salyn­sa, qalǵan
61-iniń qujaty qaralýda. Buǵan qosa ár aýlaǵa sport alańshasy da orna­tylmaq.

Aýdan ákimi Ǵabıt Máýlenqulovtyń aıtýyn­sha, aýdanda 15 gúlzar men alleıa salý ju­mystary da qarqyndy júrip jatyr.

ShYMKENT