TAǴDYRLY TÝYNDY

Talaıy tastan jaralǵan kim bar deısiń. Ásirese, aýmaly-tókpeli zaman jel bolyp uıytqyǵanda, aq pen qaranyń, jaqsy men jaman­nyń ara-jigi ashylmaı, bir shybyq­tyń ushynda ketken kezde arly adamǵa tipti qıyn. Iá, ómir joly taýdaı bolyp bastalyp, kezbe-kezeń kılikkende jińishkere kelip adamı bolmysy tálkekke túsip, sońy qasiretpen aıaqtalatyn ondaı taǵdyrly adamdar týraly shyǵarmalar barshylyq. Sondaı týyndylardy jazyp júrgen qazaq qalamgeriniń biri Marat Májıtov desek, artyq aıtqandyq emes. Avtordyń sondaı týyndylarynyń biri “Qunyskereı” atty romany. Onda tarıhı tulǵa Qunyskereımen qatar, dáýir soqpaǵy kóz aldyńnan ótip qana qoımaıdy, qıly-qıly taǵdyrlarda sýretteledi desek, jazýshynyń “Tobanııaz” atty taǵy bir taǵdyrly romany jaryq kórgen. Basty keıipker qazaq halqynyń birtýar uly, alary ketse de aıtaryn aıtqan, eshkim­nen yǵyp, buqpaǵan Tobanııaz Álnııazulynyń ómiri qamtylady. Alǵashqy betti ashqanda ótken ǵasyrdyń basyndaǵy quıyndatqan jyldardy jazýshy Tobanııazdyń túsimen beredi. Tarlan atyna minip, eki tazysyn ertip, qyrǵa shyqqan ol bir sát tazylarynan kóz jazyp qalady. Tarlan aty da tartqynshaqtaı beredi. Qyr basyn­daǵy qyzyl gúl birte-birte jylanǵa aınalyp, atynan aýyp qalyp, baýyry muzdaı shubar jylandardyń qursaýyna túsedi. Bul arada qalamger bas keıip­ker­diń túsi arqyly sol tusta qazaqty qaýsyryp kele jatqan ústemdiktiń úreıin elestetedi. Jalpy, roman eki bólimnen turady. Birinshi bólimde: Toba­nııazdyń memleket qaıratkerine deıin kóterilgen qym-qıǵash, shym-shytyryq ómirin áralýan oqıǵalarmen órbite kelip, ósirip alyp óshirgen keńestik saıasattyń zymııandyǵyn áshkereleıdi. Mundaı bolatynyn Tobanııaz erte ańǵarǵan. Biraq qoldan keler ne bar? Sonyń bir sátin Sadyq balýan­men áńgime ústinde ańǵar­tady. “Kúni erteń ıa búrsigúni jaý alatyn dúnıe men maldy senen aıap ne isteımin. Jaýǵa qarsy semser kóteretin er azamattan, qatyn, baladan basqa dúnıeniń bári sadaǵa, elim men jerim úshin myna ózim de sadaǵa”, – degeni sol sózimizge dálel bolsa kerek. Qan­sha jerden keńes ókimeti jaryl­qaımyz dep jaqsylyǵyn úıip-tógip jatsa da, Tobanııaz toń minezi­nen kóp qaıta qoımaıdy. Ishki esebi eldiń jaıy, halqynyń keleshegi qalaı boladyǵa tirele beredi. Basqynshylyqtan qaıyr bolmaıtynyn bilgen Mustafa Shoqaı shetelge bet alǵanda Ketik qalasy arqyly ketkeni tarıhtan málim. Osy jerde Tobanııaz Mustafamen til aıqastyryp, pikir bólisedi. Qulbatyrdyń ólimine aqtaı shalynyp, túrmege túsetin tusy, tergeýshilerdiń adyrańbaı qyly­ǵy, asyp-tasqan kóńili ony yqtyra da, buqtyra da almaıdy. Sol sekildi birinshi bólimdegi qyrýar oqıǵalar, onyń ishinde avtordyń da, keıipkerlerdiń de qazaqtyń mańdaıyna bitken aqyn-jyraýlarynyń óleńderinen mysal alyp, taǵylymdy sol arqyly jurt­qa taratyp otyrý nıetteri qup­tarlyq. Aqyldyń keni tek menen bastalady demeı, altyn arqaýy alysta jatyr dep meńzeı­tin mysaldardan alatyn sabaq az emes. Romannyń ekinshi bóliminde Tobanııazdyń Álibı Jangel­dın­men júzdesip, Adaı ýezdik komı­tetiniń tóraǵasy bolatyn tusy baıandalady. Osy jerde bir jaqsy nárseni ataı ketsek deımiz. Biz buryn kóp jaǵdaıda sol zamannyń bıleri men baılaryn as iship, aıaq bosatatyn, oıy kem, ishi tar pende etip kórsetýge áýes bola­tynbyz. Myna romanda Toba­nııazdy atal­mysh qyzmetke usynǵanda, Mát­jan bı de kandıdat bolyp qatar tússin degen sózder shyǵady. Son­da Mátjan bı: sóılese sheshen, eldi biriktirip bolashaqqa bastaı alatyn kósem, eldiń ótken tarı­hyn tereń biletin týrashyl, jal­taq­tyǵy joq bir minezdi kisi Toba­nııazǵa jolymdy berdim, deýi jo­ǵary­daǵy oıymyzǵa dáıek bolsa kerek. Soqtyqpaly zamannyń birde o jaǵynan, birde bu jaǵynan kórinip, el isin qaıtsem ońal­tamyn, jurtymdy jutatyp almaı­myn ba dep tarazy basyn teńshep júretin Tobanııazdy aqyry keńestik saıasat túrmeniń túbinen bir-aq shyǵarady. Sol túrmede jatyp jazǵan onyń óleńin oqyp otyrǵanda esil erdiń sanqyrly talant ekenine kóz jetkizesiń. “Jatyr­­myn, Kókjar qala túr­mesinde, О́zenniń Oıyl atty irgesinde. Temir tor, temir esik syqyrlaıdy, Salǵandaı “Kisen ashqan” kúıdi esime. Tekserip, asty-ústimdi jaýaptaıdy, Jas jigit yzǵar shashyp, jalaqtaıdy. “Sen jaýsyń, sen bandıtsiń, sovetke” dep, Sóziniń sońyn solaı aıaqtaıdy”, – deı kelip, “Dep tergeýshi murtymdy julqylaıdy... Medet etip otyrmyn bir Qudaıdy”, – deıdi. Oıdaǵylaryn oryndatyp, jurtyn ózine qaratyp alǵannan keıin bas kóteretinderdiń basyn qaǵyp túsirý ádetimen Tobanııazdy da keńes “zańy” ólim jazasyna kesedi. Oqqa baılanar aldynda qasqaıyp turyp: “Meni atty, meni atqanmen halqym aman, Maqsaty el-jurtymnyń aıqyn maǵan. Darıǵa-aı, jete almadym mura­ty­ma, Kózimdi qurtty zaman arqyra­ǵan. Serkesi bola almadym, sengen­derdiń, Sońyma maǵan senip ergen­derdiń. Qosh jurtym, qosh bolyń­dar, endi, meni, Qosyńdar sanatyna ólgenderdiń...”, – degen eken. Azamat erdiń osyndaı erlikke para-par batyldyǵy men batyr­lyǵy keıingi urpaqqa úlgi bolary sózsiz. Qubylasy qyryq qubylǵan zamanda halyq qamy dep bir búgilip, bir turǵanmen bastapqy temir­qazyq nıetten aýytqymaı, Otanyn súıý, eline adal qyzmet etý jolyndaǵy ultymyzdyń mun­daı taǵdyrly tarıhı tulǵalaryn árkez bıik tuǵyrdan kórsetip otyrsaq, utylmas edik. Myna roman sondaı azamat Tobanııazdyń ómirin jańǵyrtyp, keıingi urpaqqa jetkizgen tyń týyndy ǵana emes, rýhyna qoıylǵan eleýli eskertkish dep bilemiz. Súleımen MÁMET.