Tanym • 06 Mamyr, 2020

Uly ǵulamanyń shynaıy ómirbaıany

98 retkórsetildi

(Sońy. Basy ótken sanda)

Ál-Farabı Baǵdatqa kelgen soń dáris alǵan dep úsh ǵalymnyń aty atalady.

1. Qart hrıstıan dárigeri, logıkanyń bilgiri Ábý Bıshr Matta ıbn Iýnýstan logıkadan dáris alady, keıin ustazynan asyp túsedi.

2. Lıngvıstıka ǵylymyn jetik meńgerýdi qalaǵan ál-Farabı grammatıka salasynyń mamany Ábý Bákir ıbn ás Sıradjdan grammatıkadan dáris alady.

3. Álı Iýhan ıbn Haılannan da logıka salasynan dáris alady. Ál-Farabı «Dáleldeme» kitabymen osy Haılan úıinde tanysqanyn aıtqan.

 

 

Ál-Farabıdiń bul ustazdary Isa Paıǵambardy «qudaıdyń balasy» demeı, «paıǵambar» dep tanyǵan nestorıandyq hrıstıandar bolǵan. Olardyń ata-babalary Vızantııadan qýdalanǵan soń Taıaý Shyǵys pen Ortalyq Azııany panalaǵan. Arab eli bularǵa zor qurmet kórsetip, ǵylym jasaýǵa paıdalanǵan. Ejelgi grek ǵylymy men arab ǵylymynyń arasyn qosqan osylar edi.

Ál-Farabı bul grekııalyq ǵalym­dardan logıka men grammatıkadan dáris alǵannan keıin ejelgi grek ǵalym­dary­nyń eńbekterin óz betinshe oqyp, taldap, túsindirmeler jazyp, ári qaraı damytqan, traktattar jazǵan.

Ol shamamen Arıstoteldiń barlyq kitabyna túsinikteme bergen.

Ol Ptolomeıdiń «Almagesine» jáne Porfırııdiń «Eısogesine» túsi­nik­teme jazdy. Evklıdtiń geometrııa jaıyndaǵy kitaptaryn tereń zerttep, Platonnyń kúlli kitaptaryn oqıdy.

Buǵan qosa ál-Farabıdiń logıka, fılo­sofııa jáne t.b. salalarǵa qatys­ty jaz­ǵan óziniń eńbekteri de kóp.

Baıqap otyrsańyzdar, uly ǵulama grek ǵalymdarynan dáris alǵannan keıin ejelgi grek ǵalymdarynyń eńbekterin zertteýmen shuǵyldanypty.

«Baǵdatta onyń dostary, shákirtteri kóp boldy. ...Baǵdatta ataqty ǵalym-astranom ál-Battanıǵa erip astronomııa observatorııasynda kóp istegen. Sol astronomııa ǵylymyna baılanysty jáne sony qoldaný úshin ál-Farabı taǵy birneshe ǵylym salasyna atsalysady.

Aldymen ol astronomııalyq aspaptar jasaýǵa kirisedi: astrolıabııany qaıta jasaıdy. Ekinshi jaǵynan ol optıkalyq aspaptar jasaıdy, oıys – parabola aına jasaıdy. Kóptegen baqylaý júrgizedi; ýaqyt ólsheý úshin kún saǵatyn jasaıdy. Osylardyń teo­rııasyn berý úshin ol matematıkalyq ádiske kóship, sferalyq – trıgonometrııa negizin jazdy.

Optıka zańdaryn geometrııalyq ádispen dáleldeýdiń sheber ádisterin oılap shyǵarady, ıaǵnı geometrııalyq optıka negizin beredi. Sonymen baılanysty arhıtektýralyq qurylystarǵa negiz salady. Astronomııa – arhıtektýra – mýzyka – osy úsh salany birdeı, bir ádispen zertteý negizin qalaıdy...

Osylarmen qatar ol tabıǵattaný salasynda kóp eńbek etedi. Sonyń ishinde hımııa, fızıka, medısına salalarynda zertteýler júrgizdi.

Ony Baǵdat dárigerleri ózderiniń basshy adamy sanaıdy».

Oıshyldy qatty qurmettegen halıf Jafar ál-Muhtadır bıliginiń sońynda Baǵdat halıfatynda bılikke talas bastalyp, halıfattyń berekesi kete bastaıdy. 13 jasynda taqqa otyryp, halıfatty 24 jyl basqarǵan Jafar ál-Muhtadır 932 jyly 37 jasynda óltiriledi. Odan keıin Baǵdat halıfatynyń basyna kelgenderdiń bılikteri qysqa bolyp, 14 jylda 5 halıf aýysyp, 946 jyly halıf bolyp Ábilqasym ál-Mýtı otyrady. Ál-Mýtıdiń kezinde abbasıd áýleti bılikten tolyq aıyrylyp, bılik shııttik toptyń qolyna ótedi. Ál-Mýtı qolynda esh bıligi joq qýyrshaq halıfke aınalady.

Baǵdatta osyndaı berekesizdik oryn alǵan kezde uly ǵulama Baǵdattan ketip, Mysyr, Aljırge sapar shegedi. Osy sapary kezinde ol túrki tekti qolbasshy Muhammed Ihshıd ıbn Tuǵyt Ámirmen kezdesedi.

«Keńes ókimeti tusynda ateıstik ıdeo­logııanyń yqpalymen ál-Farabı din­nen tys ǵalym retinde kórsetildi. Áıtse de onyń ıslam birligin saqtaýǵa qosqan zor úlesi týraly mynadaı derek saqtalǵan. Tegi túrki bolyp tabylatyn bahadúr qolbasshy Muhammed Ihshıd ıbn Tuǵyt Ámir ıslam jolyn buzǵan «qarmat» elin talqandaǵan soń, Ábý Nasyr ál-Farabımen kezdesedi. Mekkege barar joldy kesip «qajylyq» jasaýǵa mursha bermegen qarmattardyń jeńilgenine qýanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı ishteı «qajylyq» etýge nıet etip, arab halıfynyń saıd-zadalarymen áńgimelesedi. Osy áńgimede ǵalym «ıslam birligin saqtaý úshin mazhab­tar arasyn jaqyndastyrý kerek» degen oı aıtyp, óziniń «arab, parsy jáne túrki násilderi arasyndaǵy alaýyzdyqtardy joıýǵa kúsh salyp júrgendigin» málimdeıdi. «Babalardan qalǵan ósıette túrki halqy ádiletshil delingen edi. Sol sózdiń aqıqattyǵy men ádilettiligine endi kóz jetkizip otyrmyz», dep Saıd-zadalar Ábý Nasyr ál-Farabıdiń qolyn qurmetpen qysady».

«Ál-Farabıdiń eńbekteri artyp, tanymal bolǵan shaǵynda ámirshi Saıf ád-Daýla ony Damask shaharyna shaqyrtyp, qurmet kórsetedi. Oǵan óziniń saraıynan qyzmet beredi. ...ál-Farabı Egıpetke 337 hıjra jylynda (948 jyly) ketip, keıin Damaskige oralǵan».

«Mysyrdan qaıtyp oralǵan betinde ál-Farabı Saıf ád-Daýla óziniń nóker­lerimen májilis quryp otyrǵan ústine kirip kelgende, Saıf ád-Daýla oǵan «Otyr» dep ámir etedi. Ál-Farabı: «Qaı jerge otyraıyn, siz otyrǵan jerge me, joq álde ózim turǵan jerge me?» deıdi. Sonda Saıf ád-Daýla: «О́zińe qaı jer laıyq dep tapsań, sol jerge otyr», deıdi. Ál-Farabı Saıf ád-Daýlanyń qasyna kelip, ony yǵystyryńqyrap qasyna jaıǵasady. Ámirshiniń ózi jáne birneshe nókeri ǵana biletin qupııa saraı tilimen olarǵa: «Men myna kisige qazir birer suraq qoıamyn, eger ol laıyqty jaýap bere almasa jazalańdar», deıdi. Sonda ál-Farabı ile-shala Saıf ád-Daýlanyń ózi jańa ǵana sóılegen qupııa tilmen: «O, ámirshim, sál sabyr et. Ár istiń artyn baqqan jón bolar!», degen kezde, ol qaıran qalyp:

«Apyraı, siz bul tildi qaıdan bile­siz?», deıdi. Sonda ál-Farabı: «Iá, men jetpiske jýyq til bilemin», degen eken. Budan keıin ál-Farabı Saıf ád-Daýlamen onyń saraıyndaǵy ánshi, aqyn, ǵalymdarmen óner jóninde suhbat­­tasady.

Osydan keıin Ábý Jaǵfar ýázir ǵula­manyń mýzykadan óte joǵary bilimi bar ekenin túsinip, arabtardyń paıdalanýy­na yńǵaılap bir mýzyka týraly kitap jazyp berýin ótinedi.

Aqjan aǵa «Ál-Farabı jáne Abaı» atty eńbeginde bylaı dep jazady: «Sen maǵan mýzyka jóninde qoldanýǵa jararlyq bir kitap qurastyrýdy tapsyrǵan ediń. Men ony tez-aq oryndarmyn dep oılaǵanmyn. Ondaǵy oıym mýzyka jónindegi burynǵylardyń jazǵandary bar ǵoı, solardy jóndep, qurastyryp, sol jazǵandardyń atyn saqtap, sonymen oryndarmyn degen edim, ol oıym bolmaı shyqty, óıtkeni mýzyka jónindegi jazylǵan arabsha eńbekterdiń dárejesi óte tómen boldy. Erte zamandarda, álbette, mýzyka jónindegi iri eńbekter bolǵan ǵoı. Biraq arabsha aýdarmalar nashar ma, nemese ertedegi eńbekter bizge jetpeı joǵalǵan ba, áıteýir, seniń tapsyrmańa jararlyq eshteńe taba almadym. Sol sebepten bul máseleni tyńnan jazýǵa týra keldi. Seniń tapsyrmańdy kóp keshiktirip oryndaǵan sebebim osy», dep jazady.

Uly ustazdyń osyndaǵy: «Erte zamandarda, álbette, mýzyka jónindegi iri eńbekter bolǵan ǵoı» degen sózi erekshe oılandyrady. Sonda ol eńbekter qaıda bolǵan?

Baǵdat halıfatyna qarasty arab elderinde bolmaǵany daýsyz. Ony ózi de aıtyp tur ǵoı. Ári, ondaı eńbekter bar bolsa qaıtadan jazdyrmas edi ǵoı. Ol kezde «arab halıfaty» Aldyńǵy jáne Kishi Azııany, soltústik Afrıkany, batys Eýropany (Ispanııa jerindegi Kordova halıfaty) qamtıtyn.

Bul derekterden mýzyka týraly mun­daı qundy eńbekterdiń bul kezde arab halıfatyna qaraıtyn Alek­sandrııa kitaphanasynda da joq ekenin baıqaımyz. Sebebi 415 jyly patrıarh Feofıl bastatqan hrıstıan fanatıkteri kitaphananyń qujy­ralaryn aralap júrip qoljazba ataýlyny otqa jaǵyp, mýseıon shákirtterin múshelep óltirgen.

Eýropada da joq ekeni aıtpasa da belgili. Eýropanyń órkenıeti ol kezde arabtardan da tómen deńgeıde bolatyn.

Sonda qalatyny Túrikter mekeni – Uly dala men Ortalyq Azııa jáne Qytaı eli.

Mýzyka jóninde osyndaı iri eńbekter bolǵanyn uly ustaz bilgenine qaraǵanda ondaı eńbekter Otyrarda bolǵan. Ál-Farabı babamyz ol eńbektermen burynnan tanys bolǵan ári oqyǵan.

Ǵulamanyń «Biraq arabsha aýdar­malar nashar ma, nemese ertedegi eńbekter bizge jetpeı joǵalǵan ba, áıteýir, seniń tapsyrmańa jararlyq eshteńe taba almadym» degen sózinen ol bul eńbekterdi arab tilinde emes, basqa tilde (túrik tilinde) oqyǵany túsinikti.

Babamyzdyń bul kitaby «Mýzyka týraly úlken kitap» dep atalady.

Arabtar onyń mýzykalyq shyǵarma­laryn kúni búginge deıin paıdalanýda.

«Daýsyz, ál-Farabı mýzyka óneri­niń qoldanbaly salasynyń jetik bil­giri, ári osy ónerdiń teorııalyq negiz­deriniń barlyq málimetin bilgen. Onyń osy ǵylymdaǵy kitaby úlken salmaqqa ıe boldy, sebebi ıslam álemi ornaǵaly beri arab dúnıesinde mundaı orasan eńbek buryn da, keıin de jazylmaǵan», dep moıyndaıdy Eýropa ǵalymdary.

«Rasynda da mýzyka salasynda ál-Farabıge teńdes adam buryn da, odan keıin de bolmasa kerek», deıdi fransýz Baron de Erlanje.

Arab mýzykasynyń jalpy tarıhyn jazǵan belgili ǵalym G.Farmer bylaı deıdi: «Barlyq ǵylym salasynda ál-Farabı – «Ekinshi Ustaz». Al mýzyka salasyn alatyn bolsaq, ol bir ózi ǵana bas korol bolyp tabylady. Basqasha aıtqanda mýzyka salasynda ál-Farabıge úlgi bolarlyq, birinshi ustaz bolarlyq adam bolmaǵan».

Ál-Farabı ómiriniń sońǵy jyldaryn Shamnyń Halab qalasynda ótkizdi. Osy Halabtyń bıleýshisi Saıf ád-Daýlanyń saraıynda kún keshken. Biraq uzaq turmaǵan. Saıf ád-Daýla óz sara­ıyna sol zamandaǵy asa daryndylardy jınaǵan edi.

Uly ǵulamanyń aqyndyq darynyn zamandastary óte joǵary baǵalaıdy: «...arabtyń seri ári jaýynger aqyny Ábý Fıras (932-968) Ábý Nasyr babamyzǵa óte joǵary baǵa bergen eken. Ol bylaı dep jazǵan: «Poezııa – dóńgelengen altyn túıe, onyń basy – Ábý Nasyr Muhammedke, órkeshi – Ábý Nýasqa, ıyǵy – Omar ıbn Rabııaǵa, keýdesi Ábý Mammamǵa tıdi, qalǵany – ishek-qaryn – ony ekeýmiz (saraıdyń jarapazanshy jyrshysy ekeýi) bólisip otyrmyz…».

«1944 jyly Kaırde ádebıetshi ǵalym Abbas Mahmud ál-Akkadtyń (1889-1964) «Ál-Farabıanı» atty zertteýi jaryq kórdi.

Avtor onda jerlesimizdiń fálsa­falyq tolǵaýlary týraly aıta kelip, ulaǵatty ustazdyń poezııamen de aına­lysqanyna basa nazar aýdarady. «Saıf ád-Daýlanyń saraıyna jınalǵan dańǵoılar men aqyndar aptanyń ár kúni ádemi, áýezdi, bulbuldy baqqa baryp, múshaıraǵa túsetin. Ábý Nasyr ál-Farabı de oǵan qatysatyn. Ol ózge­­ler­deı emes Saıf ád-Daýlanyń ózi­­men kelip, ámirdiń janyna otyratyn. Bilimpaz ámirshi ál-Farabıdiń fál­sa­falyq tujyrymdaryn da, óleńderin de unatatyn, tyńdaıtyn. Mundaı sanat­kerlik synǵa arab-parsy aqyn­darynyń saıypqyrandary ǵana qaty­satyn» deı kele Otyrardan shyqqan oıshyldyń birer óleń joldaryn keltiredi:

Qaıteıin men kókjıek kóńilimdi,

Keler kúnge úmitpen jol ashamyn,

Qos shólmekpen ótkizdim ómirimdi,

Senim artyp tur soǵan bolashaǵym.

Bir shólmekte kók sııa tolyp tursa,

Ekinshide sharap bar jáıi málim.

Danalyqty sııamen molyqtyrsam,

Sharappenen sherimnen aıyǵamyn.

 (Aýd. Aıan Nysanalın)

Abbas Mahmud onyń óleńdi arab tilinen basqa parsysha da jazǵanyn aıtady.

Iá, sóıtip ol tek ǵulama ǵalymdy­ǵy­men ǵana emes, jyr pyraǵyn erttep mingen aqyndyǵymen de daralanǵan. Onyń ádebıet pen tildiń ózekti másele­lerine baılanysty aıtqan tujy­rymdary top jarǵan talaılardy tamsandyrǵan.

Ábý Nasyrdyń «О́leń týraly traktat» jazǵany belgili.

948 jyly Saıf ád-Daýla saraıyna arab ádebıetiniń klassıgi, jaýynger aqyn Ahmed ál-Mútánabbı keledi. Saraıdaǵy aqyn­dar men fálsafa­shylardyń ustazy, ári ataqtysy da ál-Farabı bolǵan­dyq­tan, ál-Mútánabbı ony ózine ustaz tutady.

Arada kóp ýaqyt ótpeı-aq olardyń ataǵy alysqa ketedi. Sonymen qatar baqtalastary da kóbeıe túsedi. Osy baqtalastardyń ósegine ılanǵan Saıf ád-Daýla birte-birte ál-Mútánabbıge qyryn qabaq tanyta bastaıdy.

Birde ámirshi aldynda parsy tekti ádebıetshi Ibn Halaýaıh pen ál-Mútá­nabbı janjaldasyp qalady. Ibn Halaýaıh aýyr kiltpen ál-Mútánab­bıdiń basynan urady. Al janjaldyń basy-qasynda bolǵan Saıf ád-Daýla lám dep aýzyn ashpaıdy.

Ál-Farabı buǵan qatty qapalana­dy. Ál-Mútánabbıge jasalǵan qııanat ony toryqtyrady. Aqyry ámirshi sara­ıyn tastap, Halabtan ál-Mútánabbı sekildi ol da ketip qalady.

Aqyry ámirshi saraıynan ketip qal­ǵan Ábý Nasyr qaı jerde bolsyn asa qanaǵatshyl bolypty. Onyń arty­nan Saıf ád-Daýla jiberip turǵan tórt dırhemdi eń zárý qajetine jaratyp, qalǵ­anyn jarly-jaqybaılarǵa úles­tirip otyrǵan».

Ahmed ıbn Hallıkan: «Shamǵa kelgen soń, ol baý ishindegi bulaq basynda kún ótkerip, shyǵarmalaryn jaza ber­gen. Ol dápterge óte az jazyp, óz oı­laryn kóbinese jeke paraqtarǵa túsi­retin bolǵan. Onyń kóptegen shyǵarma­synyń joǵalyp ketkeni osy bir jaıtpen baılanysty. Onyń óz úıi bolmaǵan, ol eshqashan da óz qamyn oılamaǵan óte qarapaıym jan edi».

Uly ǵulama «...339 hıjra jyly (950 jyly) erejep aıynda dúnıe salady.

«Farabı qazasy týraly eki derek bar, – deıdi M.Haırýllaev. Birinshi­sinde ǵalymdar ony Shamda qaıtys bolǵan dese, ekinshisinde Ábý Nasyr qasyna birneshe adam ertip, Askalan qalasyna bara jatqanda, jol toryǵan qaraqshylardyń qolynan qaza tapqan. Saıf ád-Daýla qaraqshylardy taýyp, darǵa asqan».

Ǵalymnyń janazasyna, qasyna on bes nókerin ertken Damask ámirshisi Saıf ád-Daýlanyń ózi qatysady».

Uly ǵulama Damask shaharyndaǵy Bab as-Saǵır zıratyna jerlengen eken.

«Bab as-Saǵır zıraty belgili adam­darǵa arnalǵan áýlettik jaı kórinedi. Onda tek patshalar, paıǵambar násil­deri, halıfa násilderi, ámirler nemese solardyń ustazy bolǵan uly ǵulamalar ǵana qoıylady eken. Sırııa ámiri Saıf ád-Daýla ál-Farabıdi ózine ustaz tutqan. Sol sebepti ol kisi ony óz qolymen osy jerge qoıdyrǵan».

Sırııa men Mysyrdy bılegen Beı­barys babamyz óziniń álemge áıgili ǵu­la­­ma babasy, jerlesi, baýyry Ábý Na­syr ál-Farabıdiń zıraty janyna ke­se­ne-meshit, kitaphana saldyryp, óz ósıeti boıynsha osynda jerlengen eken.

2006 jyly quramynda Bas múftı Ábsattar qajy Derbisáli, Otyrar aýdany­nyń ákimi Álimjan Qurtaevtar bar qazaqstandyq delegasııa baba zıratyna jáne sonda jerlengen, Mysyrdy 17 jyl bılegen qazaq jeriniń taǵy bir perzenti Sultan Beıbarys zıratyna týǵan jeri Otyrardan bir ýys topyraq aparyp saldy.

Delegasııa Ábý Nasyr ál-Farabı men Sultan Beıbarys babalarymyzdyń zırat­tarynan topyraq ákelip, Oty­rarǵa, Arystanbab kesenesi janyna ramzı keseneler salynatyn jaıǵa qoıdy.

 

Bekjan BEISENBAI,

tarıhshy-ólketanýshy

 

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar