Maıdanda qan keshken «Halyq jaýynyń» balalary

Beıimbettiń uly Áýken

«Halyq jaýy» atanyp, atylyp ketken qazaq ádebıetiniń iri ókili Beıimbet Maılın edi. 1937 jyldyń 6 qazany kúni qoıý qarańǵylyq túskende úı­ge eki «jendet» kirip kelip, Be­ıim­betti balalarynyń kózin­she ustap áketken. Bul týraly beıimbettanýshy Toqtar Beıis­qulov: «Úıden shyǵar kezde, Beıim­bet báriniń betinen súıipti de, Áý­kenge: «Áýken, sen balanyń úl­kenisiń ǵoı, myna baýyrlaryńa qamqor bol! Kitaptarymdy saq­tap júr!» deıdi» dep jazady. Beıimbettiń sol tuńǵyshy Áýken Maılın soǵys dalasynda qaza tapty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa Beıimbettiń eki balasy Áýken men Mereke birdeı alyndy. Mereke 1943 jyly maıdanǵa attanyp, qaıtyp oraldy. Al Áýkenge ol baqyt buıyrmady.

Ásilinde, Áýkenniń qan maı­danǵa attanýdaǵy bar maqsaty ákesiniń «halyq jaýy» emes eke­nin dáleldeý bolatyn. Beıim­bettanýshy Jumabek Tabyn bir maqalasynda: «Áýkendi ju­mys istep júrgen jerinen sha­qyryp alyp: «Sen halyq jaýy Beıimbet Maılınniń kimisiń? Ony tanısyń ba?» dep suraıdy. Surap otyrǵan adamnyń kim ekeni de belgili ǵoı. Áýken álgige: «Beıimbet Maılın – me­niń ákem. Ol – halyq jaýy emes, úlken jazýshy. Men onyń úlken ulymyn!» dep qasqaıa ja­ýap bergen. Osydan keıin-aq «bul jerde halyq jaýynyń balasyna oryn joq» degen jeleý­men ony shtrafbatqa jazyp, artynan Otan soǵysyna jiberedi. Beıimbettiń tuńǵyshy Áýken aǵamyz sol soǵystan qaıtpaǵan. Beıimbet Maılınge túri de, bolmysy da qatty uqsaǵan balasy sol edi», deıdi kórgender» dep jazypty.

Áýken sol kúıi maıdannan oral­mady. Bul jaıly Bıaǵań­nyń qyzy Razııa Maılına bir suhbatynda: «Áýken 1939 jy­ly bizdi izdep balalar úıine keldi. Jumys istedi. Sol jyly Armııaǵa shaqyryldy. Sodan oralǵan joq», deıdi.

Kishi leıtenant Áýken Maı­lın 1942 jyldyń Almaty oblysy Aqsý aýdanynan maıdanǵa alyndy. Lenın ordendi 124-jeke atqyshtar brıgadasy jeke joıǵysh tankke qarsy dıvı­zıonynyń vzvod komandıri boldy. 3-shi Belorýssııa maıdanyn­da shaıqasty. 1943 jyldyń 2 qyrkúıeginde sheıit boldy. Sú­ıegi Smolensk oblysy Iаr­sevskıı aýdany Svıshevo dere­v­nıasyndaǵy №3 Baýyrlastar zı­ratynda jatyr.

Muhamedhannyń uly Máýlethan

Bıyl týǵanyna 150 jyl tolatyn Alash qaıratkeri Muha­medhan Seıitqululynyń ul­dary da maıdanda qan keshti. Muhamedhan aǵartýshy, mesenat, mádenıet jáne din qaıratkeri edi. 20-jyldardan bastap qýǵyn kórdi. Sońynda 1937 jyly atý jazasyna kesildi.

Muhamedhan Seıitqululynyń artynda bir qyz, úsh uly qaldy. Ákesin qurtyp tynǵan Keńes bıligi onyń uldarynyń da sońyna sham alyp tústi. Onyń úsh uly birdeı qan maıdanǵa alyndy. Uldyń úlkeni Ǵab­dýl­qaıym – belgili ǵalym Qaıym Muhamedhanov. Semeı peda­gogıkalyq ınstıtýtyn bitir­gennen keıin, qazaq tili men áde­bıeti kafedrasynda oqytýshy boldy. 40-jyldardan bastap Abaıdyń aqyn shákirtteriniń shyǵarmashylyǵyna den qoıa bas­tady. Soǵys bastalǵan ýaqytta maıdanǵa alyndy. Eńbek armııasy quramynda Sverdlovsk, Magnıtogorsk Áskerı okrýg­tarynyń rota starshınasy boldy. Áskerı júkter tasymaly, qorǵanys bekinisterin salýǵa atsalysty. Densaýlyǵyna baılanysty 1943 jyly elge oralyp, qaı­tadan ǵylymmen aınalysty, qazaqtyń rýhanııatyna esepsiz eńbek sińirdi.

Muhamedhannyń ekinshi­ uly – Qurmanǵalı Muhamed­ha­nov. Muǵalim bolyp júrip soǵysqa attandy. «Qaıym Muha­medha­novtyń inisi Qurmanǵalı Muha­medhanov 1918 jyly týǵan, joǵary bilimdi, mádenıetti adam boldy. Soǵysqa deıin Semeı tı­pografııasy men mektepte qyzmet istedi. 1942 jyly soǵys­qa shaqyryldy. Stalıngrad maı­­­danynda atqysh-jaıaý ásker re­tinde shaıqasty. Aýyr jara­qat aldy. 1943 jyldyń 20 sá­ýi­rinde áskerı gospıtaldan shy­ǵa­rylyp, áskerı qyzmetin jal­ǵastyrý úshin Saratov áskerı pýnk­­tine jiberildi. Qurmanǵalı maı­­dannan múgedek bolyp oraldy.

...Soǵystan keıingi jyl­dary Qostanaı oblysynda ekspedıtor bolyp jumys is­tedi. Sol espedısııalardyń birin­de úsik shalyp, baqılyq boldy» dep eske alady Qaıym Muha­medhanulynyń qyzy, PhD doktory Dına Muhamedhan.

Úıdiń kenjesi Máýlethan Muhamedhanov edi. «Semeı pe­dınstıtýtynyń birinshi kýrsyn támamdaǵan 1942 jyly so­ǵysqa shaqyryldy. Máýlethan Muhamedhanov pen Ázilhan Nurshaıyqov ekeýi bir topta oqyǵan, bir partada otyryp, syı­las dosqa aınalǵan. Ázilhan Nurshaıyqov Máýlethannyń batyl, erjúrek jigit bolǵanyn eske alatyn. Ekeýi de bir ýaqytta, 1942 jyldyń maýsymynda maı­danǵa alyndy» deıdi Dına Muhamedhan.

Máýlethan Muhamedhanov qan maıdanda Prıvoljsk áskerı okrýgynyń 17-shi zapastaǵy at­qyshtar brıgadasy 366-shy zapastaǵy atqyshtar polky qura­mynda shaıqasty. Keıin polk Soltústik-Batys, Lenıngrad maı­dandaryna baryp qosyldy. Máýlethan Muhamedhanov 1942 jyl­dyń maýsymyna deıin osy polk quramynda boldy. Soǵysta habarsyz ketti.

Biláldiń uly Jánibek

Alashorda azamattarynyń biri – Bilál Súleev. Ol Alashordanyń Jetisý oblysyndaǵy ókili boldy. Jetisý óńirinde mektep ashý isimen aınalysty. 1930 jyly Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyn quryp, tuńǵysh rektory boldy. Osy kezde qamaýǵa alynyp, 1932 jyly túrmeden bosap shyqty. Sóıtip uly Jánibekti alyp, Máskeýge qonys aýdardy. 1937 jyly Bilál ekinshi ret qamaýǵa alynyp, atý jazasyna kesildi.

Ilııas Jansúgirovtiń qy­zy Ilfa Jansúgirova bir suh­batynda: «Bilálden týǵan tuńǵysh qyzdyń aty Fárıda eken. Ol on jasynda aýyryp, kóz jumǵan. Odan keıin 1923 jyly Jánibek degen uly dúnıege kelgen. Ol 1943 jyly 20 jasynda soǵysta qaza tapqan. Ushqysh bolǵan eken. Jánibek qaza bolǵanda, biz sheshemizben birge Merkede aıdaýda júrgenbiz. Osydan 3-4 jyl buryn Fatıma degen qyzym Jánibek týraly zertteý júrgizgen edi. Sóıtsek Jánibek jaralanyp, Smolenskide gospıtalda kóz jumypty. Sonda kóppen birge bir molaǵa jerlenipti. Anam ómir boıy Jánibektiń basyna bir ýys topyraq salsam dep armandap ótti», deıdi.

Jánibek Súleev 1941 jyl­dyń qyrkúıekte Sverdlovsk ob­lysynyń Sýlıkam aýdanynan maıdanǵa attandy. 43-shi Kalının maıdanynda 1237-shi atqyshtar polki, 373-shi at­qysh­tar dıvızııasy quramynda shaı­qasty. 1943 jyldyń naýryzynda «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan. Nagradtaý qu­jatynda «Avtomatchıka-kras­no­armeısa Sýleeva Jambek. Za to chto on v boıah za vysotý Jeltaıa 20-21 marta 1943 g. Vy­dvınýlsıa vpered svoego podrazdelenııa, vzıal ý ranennogo snaıpera snaıperskýıý vıntovký ı s 3-go vystrela snıal nemeskogo snaıpera, etım samım dal vozmojnost prodvıgatsıa podrazdelenııý bez poter, byl ranen 20.3.1943 goda», dep jazylǵan. Jaraqaty jazylmaǵan kórinedi. 1943 jyldyń sáýirinde dúnıe saldy. Denesi Smolensk oblysy Demıdov aýdany Shıshı derevnıasynda jerlendi.

Barlybektiń uly Dáribek

Qazaqtyń jeri, eldigi úshin kúresken qaıratker tulǵalardyń biri – Barlybek Syrttanuly edi. Ol qazaq ólkesin Reseıdiń qura­mynan shyǵarýdy kózdedi. Osy maqsatta 1910-1913 jyldary qu­pııa «Jarǵy» ázirledi. Eldik jo­lynda Alash kósemi Álıhan Bókeıhanmen tize biriktire bastady. Alaıda júregi el dep soqqan Barlybek jandarmerııa jendetteri qolynan qaza tapty. Al jary men balalary tergeýge tartylyp, qýǵyndaldy.

«Keńes zamany ornaǵan shaq­ta Barlybektiń balalary da saıa­sı qysymnyń túr-túrin kórdi. Abdýlqadyr men Dáribek oqýdan shyǵarylyp, «Alash isi» bo­ıynsha jaýapqa tartyldy. Tash­kenttegi SAGÝ-da oqyp júr­gen Dáribek Barlybekuly M.Áýezov, J.Kúderındermen bir­ge qamaýǵa alyndy. Jazasyn ótep kelgen soń, Dáribek «Ha­lyq jaýy» emespin» dep ul­dary Talǵat, Samurat úsheýi 1941-1945 jyldaǵy soǵysqa qa­tysty. Soǵystan aman qalǵan Bar­lybektiń nemeresi Samurat qazaqtan shyqqan alǵashqy al­ty generaldyń biri bolyp, Keńes ókimetiniń áskerı isiniń da­mýy­na zor úles qosty», deıdi áde­bıettanýshy-ǵalym Eldos Toqtarbaı.

Ol óziniń «Alash oǵlany» ki­tabynda Dáribektiń soǵysta atty ásker polky quramynda shaıqasqanyn atap ótedi. Samurat soǵys kezinde kapıtan, maıor, sosyn 1968 jyly general-maıor (alǵashqy 6 qazaq generaldyń biri) bolǵan. Dáribektiń taǵy bir uly Talǵat soǵys kezinde maıor bolypty. Keıinnen polkovnık shenin alǵan, KSRO Qorǵanys mınıstrliginde batalon ınspektory qyzmetin atqarǵan eken.

Iá, joǵaryda aıtqandaı «ha­lyq jaýynyń» balalarynyń maı­danǵa suranǵandaǵy bar maq­saty jazyqsyz japa shegip, atylyp ketken ákelerin aqtaý bolatyn. Pýlemetshi Mánshúk Mámetova (Axmet Mamytulynyń qyzy), áskerı dárigerler Zeı­nep Sádýaqasova (Álıhan Bókeı­han­nyń qyzy) men Halıda Mamanova (Esenqul Mamanovtyń qyzy), vzvod komandıri Noıan Nurmaqov (Nyǵmet Nurmaqovtyń uly), avıa­sııa texnıgi Ishaǵy Jaǵy­parqyzy (Maǵaýııanyń nemeresi) qan maıdanda ákelerin aqtaý úshin q tógip, jan berdi. Qazaqtyń batyrlary Álııa Moldaǵulova men Raqymjan Qoshqarbaevtyń da taǵdyry osyndaı. Álııanyń da, Rahymjannyń da ákelerin Keńes bıligi túrmege tyqqan edi. Olardyń da qolyna qarý alyp, qan maıdanǵa attanǵandaǵy masqaty da sol ákelerin qapastan qutqarý bolatyn.

Serikbol HASAN