Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalǵanyna bıyl 75 jyl tolyp otyr. Soǵan qaramastan surapyl soǵystyń aqıqaty men jańǵyryǵy tolyq ashylyp bitti deýge áli tym erte. Onlaın úlgisinde uıymdastyrylǵan vebınarǵa qatysýshylar bul baǵyttaǵy zertteý-izdestirý jumystary nátıjesinde maıdan týraly estelik-kitaptar aldaǵy ýaqytta tanymdyq dúnıelermen taǵy da tolyǵa túsedi degen tujyrymdy alǵa tartty. Vebınarǵa L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men S.Seıfýllın atyndaǵy qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary, Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvi Ǵylymı-zertteý bóliminiń qyzmetkerleri qatysty.
Zamanaýı sıpattaǵy vebınardyń moderatory, Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń dırektory Meıram Bektembaev sala qyzmetkerleriniń atqarǵan jumystary men Jeńis kúnine josparlanǵan is-sharalar týraly áńgimeledi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵalııa Alpyspaeva soǵys jyldarynda Aqmolaǵa syrttan qonys aýdarylǵan halyqtar, Reseı men Ýkraınadan kóshirip ákelingen ónerkásip oryndary, qala turǵyndarynyń áskerı jaǵdaıǵa beıimdelýi, maıdanǵa kómegi, ekonomıkasy men mádenı-áleýmettik hal-ahýaly, Jeńiske qosqan úlesi týraly baıandasa, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń arheologııa jáne etnologııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Tatıana Koshman partızan qozǵalystaryna qatysqan qazaqstandyqtar týraly zertteý eńbekterimen bólisti. Belorýssııadaǵy partızan qozǵalysyna qatysýshy aqmolalyq jaýyngerler týraly Belarýs Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvinen tabylǵan derekter men jeke kartochkalary boıynsha aqparatty alǵa tarta otyryp, ǵalym elimizden bul qozǵalysqa 1,5 myń adam qatysqanyna qaramastan olardyń esimderin anyqtaý men qujattaryn jınaqtaý jumystary áli tolyq aıaqtalyp bitpegenin aıtty.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń professory Gúlnár Musabalına keı elderde munymen tutas bir ınstıtýttar men ortalyqtar aınalysyp jatqanyn tilge tıek ete otyryp, partızan qozǵalysynyń taqyrybyna jazylǵan ǵylymı eńbekter men qujattyq jınaqtarǵa taldaý jasady. KSRO-nyń soǵystaǵy odaqtastary men qarsylastarynyń tarıhnamasynda túrli aǵymdar men mektepter qalyptasqandyǵyn, soǵan sáıkes ár el óz tarıhyn óz múddesi turǵysynda jazatynyn baıandady. Máselen, AQSh-ta «Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan AQSh áskeri» atty 85 tomdyq, Ulybrıtanııada soǵystyń resmı tarıhyna arnalǵan 80 tomdyq, Germanııada «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jáne german reıhy» atty 40 tomdyq, Japonııada soǵys tarıhynyń 96 tomdyǵy jaryq kórgen eken. Bul mysal alapat soǵystyń tóńiregindegi áńgimeniń damyǵan elderde qanshalyqty mańyzǵa ıe bolyp otyrǵanyn kórsetedi, árbir tarıhı oqıǵaǵa berilgen baǵa, jınaqtalǵan qujat keleshek urpaq úshin mol qazyna ekenin bildiredi.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıviniń Qujattardy ǵylymı jarııalaý basqarmasynyń bas sarapshysy Raýshan Maratqyzy kóshirip ákelingen ónerkásip oryndaryn, ǵylymı ınstıtýttardy, mádenıet oshaqtary men adamdardy qarsy alyp, ornalastyrýdaǵy Qazaqstannyń róli týraly oı qozǵady. KSRO Ǵylym Akademııasynyń 800-ge jýyq akademıgi men ǵylymı qyzmetkeri, jazýshylar, óner qaıratkerleri, rejısserler men basqa da túrli saladan aıtýly tulǵalar kelgeni mysalǵa keltirilip, osy jaıttardy naqtylaıtyn qujattar alǵa tartyldy. Mysaly, soǵys jyldarynda Qazaqstandy Alekseı Tolstoı, Konstantın Paýstovskıı, Mıhaıl Zoshenko, Konstantın Sımonov, Samýıl Marshak, Sergeı Mıhalkov sııaqty jazýshylar panalaǵanyn bireý bilse, bireý bile bermeýi múmkin. Al Lev Tolstoı Qazaqstanda «Ivan Groznyı» trılogııasyn jazýmen aınalyssa, Mıhaıl Zoshenko «Pered voshodom solnsa» hıkaıatyn dúnıege ákeldi. 1941 jyly Almaty kınostýdııasy «Mosfılm» men «Lenfılmmen» birigip, Birlesken ortalyq kınostýdııasy bolyp ózgerdi. Onda máskeýlik ataqty rejısserler Grıgorıı Roshal, Mıhaıl Romm, Sergeı Eızenshteınniń basshylyǵymen KSRO boıynsha bes fılmniń tórteýi túsirildi. Kóbinese áskerı tilshiler maıdannan materıaldardy ákelip, solar boıynsha fılm ssenarııleri jazylyp otyrǵan. Jalpy Halyq komıssarlar keńesiniń málimeti boıynsha, 1943 jylǵy 1 aqpanda Qazaqstanǵa barlyǵy 482 474 adam kóshirildi desek, olardyń 35% qalaǵa, 65% aýyldy jerlerge qonystanǵan. Kelesi 5 aıda respýblıkaǵa 50 myńnan asa adam kóship kelgen, deıdi ǵalym.
Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń Ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy Ǵazıza Isahan 1941-1945 jyldarǵy soǵys tarıhyna qatysty arhıv qujattaryna sholý jasady. Arhıv qoryndaǵy qujattardyń quramy men mazmunyna, ony izdestirý joldaryna toqtalyp, arhıv qory maıdangerlerdiń estelikterimen, jaýynger marapattary men hattarmen tolyǵyp jatqanyn sóz etti. Aqmola qalalyq áskerı komıssarıatynan 1942 jyly 8 qańtarda maıdanǵa attanyp, 1945 jyly 10 qazanda oralǵan Jaqyp Júsipovtiń qujattaryn kúni keshe ǵana urpaqtary Arhıvke ákelip tapsyrdy. Budan basqa 10 ardagerdiń qujaty jınaqtalyp, qabyldap alý jumystary jalǵasýda, dedi.
«Memorıaldy aımaq» izdestirý otrıadynyń komandıri, zertteýshi-ǵalym Maıdan Qusaıynovtyń eńbegi aıryqsha atalyp, ǵalymnyń Reseı Qorǵanys Mınıstrliginiń ortalyq arhıvi materıaldary negizinde qazaqstandyq dıvızııalar men polkterge qatysty kóp ter tókkeni aıtyldy. Sonyń nátıjesinde qazaqstandyq talaı soldattyń, maıdan komandırleriniń esimderi anyqtalǵany – aıtarlyqtaı olja. Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq arhıvinen (SAMO) jeke jaýyngerler týraly málimetter, tarıhı formýlıarlar men soǵys áreketindegi jýrnaldar, áskerı áreketterdiń kartalary, maıdandar boıynsha soǵysqa qatysqandardyń tizimderi, eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınov, Keńes Odaǵynyń batyry, akademık-jazýshy Málik Ǵabdýllın, Reıhstagqa tý tikken Rahymjan Qoshqarbaev, Keńes Odaǵynyń batyry Tólegen Toqtarov týraly 2003 jylǵa deıin qupııa saqtalyp kelgen qundy derekterge qol jetkizilipti.
Mysaly, Reseı Qorǵanys mınıstrligi ortalyq arhıvinen alynǵan qujattardyń ishinde KSRO Joǵary Keńesi Prezıdıýmynyń jarlyǵymen 1944 jyly 26 qazanda Talǵat Bıgeldınovke Sovet Odaǵynyń batyry ataǵyn berý týraly gramota kóshirmesi, 1945 jyly 27 maýsymda «Altyn juldyz» medalimen marapattap, týǵan jerinde qoladan bıýst ornatý jóninde qaýly qabyldanǵany týraly gramota, orden kitapshasynyń eseptik kartochkasy, eki márte Sovet Odaǵynyń batyry T. Bıgeldınovtiń qyzmet kartasy, ýkraın aqyny V. Martynovtyń arnaý óleńi jáne 1980 jyly 4 shildede «Selınograd qalasynyń qurmetti azamaty» ataǵyn berý týraly kýáliktiń kóshirmesi bar. Sondaı-aq M. Ǵabdýllın, R. Qoshqarbaev, T. Toqtarovqa qatysty biraz derekti qordan tabýǵa bolady, dedi. Belarýs Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvinen partızan qozǵalysyna qatysqan qazaqstandyq 73 jaýyngerdiń jeke isi alynǵany, Pıskarev baýyrlastar zıratynda jerlengen qazaqstandyqtar jóninde biraz málimet jınaqtalǵany baıandalyp, arhıvtiń kitaphana qorynan zertteýshi ǵalymdar 100-ge tarta ǵylymı, ádebı, derekti basylymǵa, estelikter men qujattar toptamasyna, anyqtamalyqtar men basqa da materıaldarǵa qol jetkize alatyndyǵy sóz boldy.
Avtor aldaǵy ýaqytta elimizdegi arhıvter alys-jaqyn shetelderdegi arhıv jáne kitaphana qorlaryndaǵy jańa qujattar men materıaldardy anyqtaý arqyly Qazaqstan tarıhy týraly tarıhı zertteýlerdiń derekkózder bazasyn ulǵaıtý, ekinshi dúnıjúzilik soǵystyń áskerı tutqyndary jónindegi aqparatty anyqtaý, burynǵy áskerı tutqyndardyń soǵys kezindegi jáne odan keıingi taǵdyry týraly qujattar men materıaldardy jınaqtaý jumysyn júıeli túrde birigip atqarýǵa tıis degen tujyrymdy alǵa tartty. Shynyn aıtý kerek, maıdanǵa qatysýshylar men qaza tapqan, habarsyz ketken bozdaqtar týraly aqparattyq anyqtamalyq, «Bozdaqtar» estelik kitaby arqyly kóp adam tabyldy. О́kinishke qaraı, biraq bul Jeńistiń 50-jyldyǵynda jaryq kórgen eńbek. Odan beri 25 jyl ótkenin eskersek, muny tolyqtyrý qajettigi seziledi. Iаǵnı jer qoınyna súıegi arýlap qoıylmaǵan talaı bozdaqtyń esimi áli kúnge anyqtalmaı otyr degen sóz.
TMD elderinde surapyl soǵysta qaza bolǵandardyń taǵdyrlaryn anyqtaýmen óz erkimen 800 izdestirý jasaǵy jumys júrgizedi eken. Osy rette «Bozdaqtar» kitabyndaǵy málimetter men keıingi jańa maǵlumattardy salystyra zertteý mańyzdy. Izdestirý otrıadtary men arhıv qyzmetkerleri eńbeginiń nátıjesinde jyl saıyn jańa bir qupııa ashylyp jatady. Jer-jerde habarsyz ketkenderdiń tizimi arhıvterden alynǵan derektermen salystyrylyp, ǵylymı izdenis jumystary júrgizilýde, deıdi maman.
