24 Qyrkúıek, 2013

Damyǵan til mádenıeti – zııaly ulttyń áleýeti

480 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

IMG 3375Otanymyz táýelsizdigin alǵaly beri qazaq tiliniń mártebesin arttyrý jolynda qyrýar jumystar atqaryldy. Baǵdarlamalar qabyldanyp, sonyń aıasynda jumystar istelinip jatyr. Baıaǵy qatqan seń jibip, el tili bıik tuǵyrǵa qondy. Osy jyldyń basynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Almatyda ádebıet jáne óner qaıratkerlerimen júzdesip, oı bóliskende memlekettik tildiń mártebesin taǵy bir aıqyndap berdi. «Zııalylar arasynda til máselesi jıi kóteriletini belgili. Ulttyń tynysy, sanasy ulttyq tilmen ǵana baıandy bolady. Qazaqstannyń memlekettik tili – qazaq tili. Ol Ata Zańmen bekitilgen. Eshkimniń oǵan daý-damaıy joq. Ol tarıhı shyndyq bolyp tabylady», – dedi Memleket basshysy.

Qazaq tili memlekettik mártebege ıe bolǵannan bergi ýaqyt ishinde jyl saıyn Qazaqstan halqy tilderiniń merekesi bir aı boıy júıeli júrzilip, kóptegen sharalar ótkizilip keledi. Sol úrdis osy jyly da jalǵasyn tapty. Márege jetti. Igilikti istiń bıylǵy atqarylǵan aýqymyna baılanys­ty Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Til komıtetiniń tóraǵasy Maqsat SQAQOVTY áńgimege tartqan edik.

 

IMG 3375Otanymyz táýelsizdigin alǵaly beri qazaq tiliniń mártebesin arttyrý jolynda qyrýar jumystar atqaryldy. Baǵdarlamalar qabyldanyp, sonyń aıasynda jumystar istelinip jatyr. Baıaǵy qatqan seń jibip, el tili bıik tuǵyrǵa qondy. Osy jyldyń basynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Almatyda ádebıet jáne óner qaıratkerlerimen júzdesip, oı bóliskende memlekettik tildiń mártebesin taǵy bir aıqyndap berdi. «Zııalylar arasynda til máselesi jıi kóteriletini belgili. Ulttyń tynysy, sanasy ulttyq tilmen ǵana baıandy bolady. Qazaqstannyń memlekettik tili – qazaq tili. Ol Ata Zańmen bekitilgen. Eshkimniń oǵan daý-damaıy joq. Ol tarıhı shyndyq bolyp tabylady», – dedi Memleket basshysy.

Qazaq tili memlekettik mártebege ıe bolǵannan bergi ýaqyt ishinde jyl saıyn Qazaqstan halqy tilderiniń merekesi bir aı boıy júıeli júrzilip, kóptegen sharalar ótkizilip keledi. Sol úrdis osy jyly da jalǵasyn tapty. Márege jetti. Igilikti istiń bıylǵy atqarylǵan aýqymyna baılanys­ty Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Til komıtetiniń tóraǵasy Maqsat SQAQOVTY áńgimege tartqan edik.

 

– Maqsat Nurlybekuly, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kásiptik jáne ózge de merekeler týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1998 jylǵy 20 qańtardaǵy Jarlyǵyna ózgeristerge sáıkes Qazaqstan halqy tilderiniń kúni – qyrkúıektiń úshinshi jeksenbisine keledi eken. Atqarylǵan jumystar men alda turǵan mindetterdi pysyqtap alýdyń ózindik dástúri bar sııaqty.

– Ol ras, dástúrge kelsek, 1989 jyly «QazSSR-indegi Tilder týraly» Zań qabyldanyp, «Qazaq tili – QazSSR-niń memlekettik tili» bolyp jarııalandy. Bul kúni qazaq tili Memlekettik til mártebesin ıelengen bolatyn. Ana tilimizge jańasha kózqaras pen qalyptasqan sananyń seńi buzylǵan kún retinde de ystyq. Tuǵyrynan taıa bastaǵan týǵan tilimiz tek elimiz táýelsizdik alǵannan keıin óz bıiginde ulyqtalyp, búkil Otanymyzda qazaq mektepteri ashylyp, qoǵamda úlken serpilis týǵyzdy. Bıylǵy jyldyń úshinshi jeksenbisi osy kúnge qatar kelip otyr.

Qazaq tiliniń memlekettik til mártebesin nyǵaıtý men damytýǵa arnalǵan birqatar qujattar bar. 1996 jyly «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy til saıasatynyń tujy­rym­damasy» qabyldandy. 1997 jyly 11 shildede «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tilder týraly» Zańynda «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili» dep atap kórsetildi. Sonymen qatar, memlekettik tildi meńgerý – árbir azamattyń paryzy dep naqtylanyp, Qazaqstan halqyn toptastyrýdyń asa mańyzdy faktory retinde baǵalandy.

– Tilderdi damytýda memlekettik baǵdarlamalardyń orny bólek bolatyny anyq. Ýaqyt talabyna qaraı ekinshi ret qabyldanǵan baǵdarlamalardyń máni men maqsatyna toqtalyp ótseńiz.

– 2001 jyly qabyldanǵan Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy osy salanyń kóshin ilgeriletti deýge bolady. Baǵdarlama normatıvtik quqyqtyq bazany qalyptastyryp, ǵylymı-lıngvıstıkalyq qamtamasyz etý, memlekettik tilde is júrgizý, termınologııalyq jáne onomastıkalyq jumystaryn jolǵa qoıýda sheshýshi ról atqardy. Odan keıin, ult birligin nyǵaıtýdyń asa mańyzdy faktory retinde memlekettik tildiń keń aý