Tarıh • 09 Mamyr, 2020

Tyl qyzynyń áńgimesi

180 retkórsetildi

Qaıratker tulǵa Orazaly Qozybaev pen akademık Manash Qozybaevtyń týǵan qaryndasy Sáýlesh Qoshpanova búginde Qostanaı oblysynyń Meńdiqara aýdanynda turady. Ájeıdiń balalyq shaǵy soǵys jyldaryna dóp kelipti. Surapyl kezeńdegi aýyldyń aýyr turmysy men tyl eńbekkerleriniń jankeshtigi keıýananyń kúni búginge deıin kóz aldynda.

– Áýletimizde ákem ǵana. Ol kisini bronmen qaldyrdy. О́ıt­keni «Jańa turmys» kolhozynda basqarma tóraǵasy boldy. Sharýaǵa myǵym-tuǵyn. Soǵysqa tamaq, kıim-keshek jiberip turý kerek. Oǵan qosa egin egip, mal ósirý degen bar. Ol kisiniń qalaı aýylda qalǵanyn biz keıin bildik. Soǵystyń aldynda aýylda 4-5 shaǵyn aǵash qoıma bolǵan-dy. Qoıma deýge de kelmeıdi. Sonyń bireýi órtenip, ákemizdiń kózine kúıgen bıdaı túsip, bir kózinen aıyryldy. Biraq sol kóziniń kór­meıtinin biz soǵys ýaqytynda bir-aq bildik. Jalpy, ózi ómirde maǵan anaý kerek, mynaý kerek dep umtylǵan adam emes. Kedeı bolyp týdy, kedeı bolyp ótti, – deıdi Sáýlesh ájeı ákesi jaıynda.

Qabash Qozybaıuly 30-jyl­dardaǵy ujymdastyrý sharalaryna atsalysty. Sol jyldary Qabash qarııanyń talaı zamandasy qýǵynǵa ushyrap, jazyqsyz jazym bolyp ketip jatty. Qarııa ómiriniń sońyna deıin naqaq ketken zamandastaryn aıtyp, «Áttegen-aı! Qoryqqanymnan solardyń sýretterine deıin jo­ıyp jiberdim. Eń bolmasa, bala-shaǵasyna berýge jaramadym-aý», dep otyrady eken.

– Ákemizdiń ishindegi kúıikti bala bolsaq ta sezdik, bir adamdaı qıynshylyq kórdi. Aýyldyń  bar aýyrtpalyǵyn kóterý bir basqa. Ol áskerge ketken aǵaıynnyń bala-shaǵasyn bir jerde júrsin, qara sý ishse de kórip otyraıyn dep jınap aldy. Bizdiń úıdi 30-ǵa jýyq bala panalady. Ákemiz biz oıanǵansha tańerteń erte turyp ketip qalady, kún­diz kórmeıtinbiz. Úıge óte kesh keledi. Aryp-ashyp keledi de, peshtiń artynda bir gazet oqy­ǵan bolady. Shala sa­ýatty edi. Tórtinshi klasta emtıhandy menimen birge tapsyrdy.

...Soǵystyń qyzyp turǵan shaǵy. Ákem balalar úıinen arbamen bir-eki ret bala alyp keldi. Birinshi kelgende tórt-bes balany árkim bólip aldy. Ekinshi ret bes bala ákelip, tórteýin keshke deıin ótkizip, bir qyzdy alatyn adam bolmaı, keshke qolynan jetektep úıge ertip ákeldi. Sheshe­mizge «Aqsulý, saǵan taǵy bir bala ákeldim. Mynany qarashy, qandaı ádemi qyzyń bar» dedi. Sheshemiz marqum ákemizdiń beti­ne kelip kórgen joq qoı. Biz ba­la bolyp ekeýiniń urysqanyn, jan­jaldasqanyn kórmedik. Sheshem «Muny qalaı asyraımyz? Úıde jatatyn oryn joq qoı!» dep aıtpaıdy ǵoı. «Jaqsy, jaqsy! О́zime tartqan qyz eken» dep qolynan jetektep alyp baryp betin jýyp, tamaǵyn berdi. Baıqus qyz sol tamaq iship otyrǵan jerinde uıyqtap ketti. Ash!..

Maıdanǵa ushaq satyp alǵan

Soǵys jyldary Qabash aq­sa­­qal ushaq satyp alyp, ony maı­danǵa jóneltý maqsaty­men elden qarjy jınaıdy. Osy­laısha «Bári de maıdan úshin!» degen áıgili uran tastalǵan qıyn-qystaý ke­zeńde onsyz da ash­qursaq aýyl qoldaǵy bar mal-múlkin satyp, tıyn-tebenine deıin Qabashqa tapsyrady.

– Endi soǵys ýaqytynda qaıdan jaryp otyramyz. Ol kezde 190 myń som bir qaptan artyq aqsha eken. Ákem osynshama kólemde qarjy jınady. Kórshi aýyldyń sol kezdegi bas­qarma tóraǵasy Vereshenko degen kisi 180 myń som jınapty. Ekeýi qosylyp úsh ushaq satyp aldy. Chkalovqa aılap-jyldap jol júrip baryp keldi. Úıdegi bardy jınap bergen soń, jaǵdaı belgili ǵoı. Ústimizdegi táýir kıim­ge deıin satyp jiberdi. Ma­nash­tyń qolyndaǵy saǵatyn, astyndaǵy belsebetin alyp, úıde ne bar, sonyń bárin saldy. She­shem baıdyń qyzy edi. Ákem sheshemizdiń tórkininen kelgen altyn-kúmisterin qaldyrmaı bá­rin bankke aparyp berdi, qansha mal satty.

Ákem, Allaǵa shúkir, urpaq­tarynyń esinde. Ol týraly ki­tap jazyp jatyr. Osynda onyń atyndaǵy kóshe bar. Bir-eki jerge eskertkish qoıyldy. Al anaý Vereshenkonyń sol kezde 9 balasy bolatyn. Ushaqqa qar­jy jınap jatqanda áıeli egiz týyp, 11 bala boldy. Tetıa Masha jumys istemeıdi.  «Ty chto rehnýlsıa?! Mynalar ashtan óledi ǵoı!» depti. Ne degen patrıot! Sonaý Ýkraınadan kelgen hohol Qazaq­standa júrip baryn berdi. Sol kisini de bir eske alyp qoısa, jas­tar­ǵa úlgi-ónege bolar edi, – dep tereń bir kúrsindi Sáýlesh ájeı.

Mámileger

Surapyl soǵys jyldary bul aýylǵa jer aýdarylyp kelgen polıaktar men cheshender qonystana bastaıdy. Qabash Qozybaıuly júrgizgen dıplomatııalyq sha­ra­lardyń nátıjesinde olar shaǵyn aýyldaǵy jergilikti ha­lyqpen tez til tabysyp ketti. Bul da kóńili sergek, zerdesi myq­­ty keıýananyń jadynda umy­­tylmastaı bolyp jattalyp qalǵan.

– О́zimiz jarymaı otyrǵanda, eki polıak otbasyn ákeldi, úsh balamen. Birtalaı cheshendi alyp keldi. Polıaktar tynysh boldy, zııan qylǵan joq. Cheshender biraz mazań boldy. Belderinde bir-bir pyshaq, qanjar júredi. Bári qylshyldaǵan jap-jas jigitter. Biraz ýaqyttan soń ashyǵa bas­taǵan kezde aýyldyń buzaý, taýyq­taryn jeı bastady. Sodan ákem «Bulaı bola berse, ońbaıdy. Men bulardyń senimine kirýim kerek» dep olarmen aralasa bastady. Murtyn bastyrǵan, tápishke tiktirgen bolyp, anany-mynany syltaý qylyp, aqysyna bıdaı beremin dep barady. Aýylda Hamza degen kári poshtashy shal boldy. Birde «Qara qaǵaz tasýdan jalyqtym. Qudaı meni almady ǵoı» dep jylady. Ákem cheshender turatyn úıge kirgende, poshtashy Hamza ańdyp syrtta júredi eken. Ákem shyqqan soń «Qabash, qoryqpaısyń ba? Qolyndaǵy ustarasymen tamaǵyńnan oryp jiberse qaıtesiń? Men manadan osy jerde júrmin, seni kútip», deıdi eken. Sonda ákem Hamza shalǵa «Endi men olarǵa senbeı, olar maǵan senbeı, osylaı júre bersek, qyrylamyz ǵoı. Senimine kirý kerek. Mynaý aýylǵa sińisip, aralasyp ketsin bular» dep toqtaý aıtady eken. Sóıtip júrgende bir qolaısyz jaǵdaı boldy. Biraq keıin sol durys boldy. Cheshenniń bir shaly masaq terip júrgende aıaǵy taıyp, sýǵa ketip óldi. Álgi shaldy jerleıin dese, uly qaıda, qalaı qoıatynyn bilmeıdi. Sodan ákem «Qaıda qoıǵany nesi?! Sen de, biz de – musylmanbyz. Osy qazaqtyń zıratyna qoı. Eshqaıdan oryn izdeme. Bólek jatpańdar. Sen­der osy aýyldansyńdar!» deıdi. Sóıtip musylmansha arý­lap, jerlep qoıǵyzypty. Osy oqıǵadan keıin «Bular da musyl­man eken. Bizge bóten emes eken ǵoı» dep cheshenderdiń de beti beri qaraı bastapty.

Sáýlesh ájeı áńgimesin kilt úzip, qabyrǵada ilýli turǵan ákesi­niń portretine qarap, únsiz qaldy.

 

Qostanaı oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasy Bishkekte talqylandy

Rýhanııat • Búgin, 20:36

«Adal bilim» jobalyq keńsesi quryldy

Qazaqstan • Búgin, 19:47

Baspanaly bolý múmkindikteri aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 18:15

Alakól jaǵalaýy abattandyrylyp jatyr 

Aımaqtar • Búgin, 17:44

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Uqsas jańalyqtar