Tanym • 13 Mamyr, 2020

Sheberlikti sheginen asyrǵan shandoz (Teatr jáne kıno óneriniń ǵajaıyp sýretkeri Nurmuhan Jantórın týraly baıan)

408 retkórsetildi

Iá, kıeli ónerdiń patshalyǵyna barar jol ońaı dep kim aıtty, onyń altyn qaqpasy tek shyndyqqa, tazalyqqa, ashy terin shelektep tókken shynaıy talantqa ǵana ashylatynyn tereń túsingen sahna sardarynyń biri – Nurmuhan Jantórın edi. Adamdar nege umytshaq, nege ǵapyl, óshpes mura qaldyrǵan talaı jaqsylaryn keıde umytyp ketedi.

Azbaıtyn, tozbaıtyn, áz óneri ýa­qyt ótken saıyn qulpyra túsetin, Samar­qannyń kók tasyndaı jaıtań qaǵatyn áıgili darynnyń 2018 jyly atalyp ótý­ge tıis 90 jyldyq mereıtoıy da joq­taýshysy bolmaǵasyn qumyǵyp qaldy. Muny aıtpaýǵa da bolar edi, alaıda Jan­tórınniń jurnaǵyna tatymaıtyn álde­bireýlerdiń teatr festıvaldary dú­rildeı ótip, búkil respýblıkaǵa saýyn aıtylyp, oǵan búgingi kózi tiri teatr men kınonyń «perǵaýyndary» attandap shabysyp, syı-sııapatqa bógip qaldy.

«Jantórın shabyttanǵan sátterinde jastyq hıkaıalaryn, óz ómiriniń qyzǵy­lyqty shaqtaryn murtynan kúlki tógile otyryp áńgimeler edi. Osyndaı mezetterde syrshyl da jomart, al qyrsyǵyp qalsa tunjyrap, úndemeı qoıatyn. Sondyqtan da onyń aralasatyn adamdary da sırek edi», deıdi zamandastary.

Ony shabyt ústinde, qolynan kel­meıtini joq sıqyr óneri saf altyn eri­tindisindeı tamshylap, kózinen qan aralas ot shashyrap, táńirlik beınege engen sátin kórseń ǵoı, shirkin!

Qol jaıyp eshkimnen eshteńe suramaı­tyn, óz qadirin ózi biletin, tereń darııadaı yrǵalyp aǵatyn, ótkir kishirek kózinen talant­tyń, mol bilimniń, aqyldyń jal­qyn sáýlesi sebezdep turýshy edi-aý!

Amal ne, qashan da ár talanttyń tu­synda onymen birge bir perǵaýyn, bir sur­qyltaı qosa júredi.

«Talant, qazaqsha aıtqanda, báıge aty sekildi, onyń kúni azappen ótedi. Azaptyń qyzyǵyn jalpaq jurt kóredi», dep edi-aý bir kezde Táken Álimqulov.

Osy oraıda, Hadısha Bókeeva apaıdyń myna pikirine de jolshybaı soǵa ketken jón be deımin: «О́nerde Nurmuhan Jantórınnen asqan serik bolǵan joq mende. Onymen birge qyzmet etken jyldarym – shyǵarmashylyǵymdaǵy eń qym­bat ýaqyttar. Nurmuhan Jantórınniń taǵdyry – úlken sýretshi tulǵasyn, esh­­kimge uqsamaıtyn minezin túsinbeý, moıyndamaýdyń klassıkalyq úlgisi sekildi. Ol teatrdan ketken soń, men de re­pertýardan shyǵyp qalǵandaı boldym. Seri­gimdi, ónerdegi hám ómirdegi dosymdy joǵalttym ǵoı! Búgingi kúni teatr ujy­mynda Nurmuhanǵa talantymen, máde­nıe­timen teń keletin akter joq. Oǵan deıin de bolmaǵan edi».

Nurekeńmen óner jazırasynda uzaq jyl qoıan-qoltyq, úzeńgiles júrgen Ha­dı­sha apaıdyń myna sóziniń arǵy ja­ǵynan biraz jaıt «meni de aıt, meni de aıt» dep syǵalap turǵandaı.

О́lgen býranyń basynan tiri atannyń ımany ushady. Mine, kól-kósir daryn, joıqyn talantty umyttyrý, elemeý sııaq­­­ty qotıyndyqpen toǵysharlar áli de aı­­nalysýda eken-aý!

Ázerbaıjan Respýblıkasyn biraz jyl basqarǵan Geıdar Álıev: «Bizdiń elimiz­diń eki baılyǵy bar: onyń alǵashqysy mu­naı da, ekinshisi – Músilim Magomaev»,  deıdi eken.

Iá, ult maqtanyshyn osylaı áspettese ne aıyp?

Qudaıǵa degen súıispenshilik qusha­ǵynda júrip, óz jeke basyna degen qush­tar­lyǵyn joıǵan pende ǵana kemel dúnıe týdyra alady. Úzdiksiz rýhanı izdenis, toqmeıilsýdi bilmeıtin damylsyz eńbek, bı­ik poetıkalyq mádenıet, álemdik klas­sıkanyń tuńǵıyǵyna bulqyǵan, en­sı­- k­lo­pedııalyq bilimdi meńgergen Nurmu­handaı akter sırek edi-aý!

Jalǵanda eldiń jan qylyn terbeýden qıyn nárse joq. Onyń ústine, mi­nezdi talanttar tarpań keledi. Jantó­rın­niń teatr­dan ketýiniń bir sebebi – rejısserlerdiń kásibı bilimine kóńili tol­maǵandyqtan ekeni anyq.

Ol – eýropalyq plastıka men dalalyq mádenıettiń sulý sıntezin tapqan sýretker. Ol Batys pen Shyǵys óneriniń qospasynan ózindik oı túıe bilgen has sheber edi.

Eger Anglııa, Germanııa nemese Ame­rıkada týsa, Jantórın jer-jıhanǵa máshhúr jampoz akter bolar edi-aý! Qaı­tersiń, qazaqı ortada, qyrqyljyń qoǵam­da ómir súrse de, sabazyń ottaı mazdap ótti-aý! Damý dıalektıkasyna saısaq, qyl­­tanaq ta ósip, alyp bolady. Boıy júz metrden ári samǵaıtyn sekvoııa aǵashy da barmaqtaı dánnen tamyr tartady.

Qashan da, Qudaı taǵala joıqyn ta­lant­­tardyń jolyna qıyndyq pen qasi­rettiń neshe atasyn úıip tógedi. «Alla qol­dasa, alapat órttiń ishindegi shúıkedeı maqta da janbaı qalady» degendeı, ál­giler aldyndaǵy kedergilerdiń bárin jaı­pap ótedi. Biraq bul ózderine de ońaı­ǵa soqpaıdy.

Ata-anasy bala kezinde Bethovendi roıalda oınaýǵa ashtyqpen jazalap úı­ret­ken, jas Paganınıdi de áke-sheshe­si uryp-soǵyp, sholanǵa qamap májbúr­legen. Áıgili Maıkl Djeksondy da ákesi bel­beýmen tilip turyp, án aıtýǵa daǵdy­lan­dyrǵan.

Shyńǵys tóre de balasy Shoqandy Om­bydaǵy kadet korpýsynyń oqýyna oıbaılatyp, arbaǵa baılap aparǵan.

Al Nurmuhan ákesiz ósti. «Ákesiz je­tim – arly jetim» degendeı, ómir boıy ózin ózi janyn jaldap, óner bıigine súıreýmen ótken tárizdi.

Áıgili akter 1928 jyly Atyraý (bu­rynǵy Gýrev) oblysynda ómir esigin ashypty. Qyzy Jannanyń aıtýynsha, sheshesi Ǵazız 16 jasynda Nurmuhandy túıeniń ústinde tolǵatyp, qıyndyqpen dú­nıege ákeledi. Otbasyndaǵy bereke­sizdiktiń saldarynan baıǵus kelinshek emshektegi balasyn arqalap, aryp-ashyp, tórkinine kelip panalaıdy. Ákesi Seı­dahmet te «shý, qaraquıryq» degendeı, sol ketkennen mol ketip, habarlaspaıdy. Ǵazız sheshesi balasyn atasy Jantóreniń atyna jazdyryp, jalǵyz ózi tárbıelep, adam etip shyǵarady.

Endi Nurmuhannyń ákesi Seıdahmetke jazǵan hatyn oqyp kóreıik: «Kóke, 45-ke kelgenshe men seniń atyńdy da bilgenim joq. О́zińdi de bir kórgen joqpyn. Qaljan apa bolmaǵanda, múmkin, bir-birimizdi áli kúnge deıin kórmeı júre berer me edik...

Almatyǵa nemerelerińdi kórýge nege kel­megenińdi suradym. Úndemediń. Birin­shi ret jolyqqanymyzda qazanǵa salatyn maldyń bir qabyrǵasy tabylmady ma dep suradym. Úndemediń. Jalǵyz uly alys­tan kelgende oǵan bir sur jip beretin ádet bar ǵoı. Al sen úndemediń. Bul bizdiń al­ǵash­­qy kezdesýimiz emes pe edi...

Ǵazız qaıtys boldy. Sen úndemediń. Sen áıelińdi, men anamdy joǵalttym. Sen úndemediń. Jetim kúıimde 50 jasqa jet­­tim. Bul týraly gazetterge kóp jazyl­dy, búkil Qazaqstan biletin. Al sen ún­­demediń. Seniń ulyń áke atandy. Únde­mediń...

Janyn azapqa salsa da, meni adam etip shyǵarǵan kim? Ǵazız! Oqytyp, toqytqan kim? Ǵazız! Sondyqtan Kóke, renjime, meniń ákem de, sheshem de Ǵazız boldy.

Iá, men Adaı rýynanmyn. Biraq qan­daı býynnan ekenin bilmeımin. Ony maǵan kim aıtyp jatyr? Adaılardyń ara­synda «men Adaımyn» dep aıtýǵa uıalatyn edim. Sebebi qaı býynnan taraıtynymdy tolyq aıta almaımyn... Sen 16 jasynda talaq qylǵan Ǵazız da muny tarqatyp, túsindirmedi. Al sen únde­mediń.

Ǵazız ketti. Sen de ketetin shyǵarsyń... únsiz. Eshbir shyndyqty bile almaı, men de senderdiń sońdaryńnan bararmyn. Orysqa úılengenim úshin ol jaqta otqa kúıetin shyǵarmyn. Eshteńe etpes!

Eger seniń jorǵań tamuqtyń qasynda jaıylar bolsa, saǵan hat jazyp turýǵa tyrysamyn. Saý bol, aman bol, Kóke!

               Nurmuhan».

Iаpyrmaı, baqıǵa attanar aldynda shart júginip, antqa otyrǵandaı bul net­ken aýyr hat?! Sonshalyq bir-birine to­pyraq ta salmaıtyndaı, bastaryna ne kún týdy eken? Beti aýlaq, óz qanynan ja­ralǵan Nurmuhandaı balasyn syrtqa tep­ken mundaı da qatygez áke bolady eken-aý!

Ákelerin soǵys jalmap, ómir boıy óksip ótken keshegi aǵalarymyz anaý, al ákesi jer betinde din aman júrip, ózi tiri jetim atanǵan Nurmuhan mynaý... E, qa­nızesi keń Qudaı- aı, pende shirkindi túrli kúıge salasyń-aý!

Endi Nurekeńniń ómirbaıan soqpaǵyna qaıta oralaıyq. Ol eńbek jolyn erte bastaıdy. Munaı ónerkásibinde ope­ra­tordyń kómekshisi bolyp qyzmet atqa­rady.

Jergilikti basshylardyń uıǵarýy boıynsha, Gýrevtiń jas munaıshysy Nur­muhan 1946 jyly 18 jasynda Alma­tyǵa alty aılyq kınomehanıkter kýrsyna keledi. Ekrannan, sahnadan kórgen ártisterdiń oıyndaryn, is-áre­ketteri men minez-qulqyn aınytpaı sal­ǵan Nurmuhanǵa kýrstas dostary da tańǵa­lyp júredi. О́zi de buǵan «et pen te­riniń ara­synda júrgen, balalyq áýes­tikten týǵan ýaqytsha nárse shyǵar» dep mán ber­meıdi.

Eger myna bir oqıǵa kezdespegende, Nurmuhan kınomehanıkter kýrsyn biti­rip, elge ketip qalar ma edi, qaıter edi?!

Keshke qaraı ashanadan tamaqtanyp, jataqhanaǵa qaıtyp kele jatqan bir top jigittiń ishinen kóshede kezdesken beıtanys jan Nurmuhandy bólip alyp: «Men rejısser Kochetovpyn. Jigitim, sizdiń kınoakter bolǵyńyz kelmeı me, eger kelisseńiz, tez arada habarlasyńyz», dep mekenjaıyn jazyp qaldyrady.

Sóıtip Nurmuhan aıaq astynan kıno akterler mektebine qabyldanady. Keıinnen Jantórın rejısser Kochetovpen kezdesip, on jigittiń ishinen nege meni tańdadyńyz degende, ol: «Seniń synaı qaraǵan jaı kózqarasyńnyń ózi adamdy rentgen sáý­le­sindeı tilip ótedi eken. Bul – ilýde bir kezdesetin aıryqsha qasıet. Kóz – kıno­ak­terdiń jany», dep shyndyqty aıtypty.

Endeshe, bar kiltıpan – dúnıeni kirpik qaqpaı baǵyp otyrǵan, oıǵa shúpildegen osy bir qysyńqy kózde jatpasyn?!

KSRO Halyq ártisi, kıno patrıarhy Sergeı Gerasımov: «Men Jantórınniń Shoqandy oınaǵanyndaı, Chernyshevkııdi de dál osyndaı etip oınaıtyn adam tabylsa dep armandaımyn. Jantórın ekranda dál Shoqannyń ózi bolyp kórindi. Bul adamnyń júzinen, is-áreketinen, qımylynan, janarynan halyqtyń tarıhyn kóresiń. Men fılmdi eki ret tamashaladym. Úshinshi ret onyń bet-álpetin zertteý úshin kórdim. Ýálıhanov ekranda sonshalyq keremet berilgen. Iri. Kez kelgen kórinister, ásirese Shoqannyń kóz­deri ǵajap!» dep jazdy.

Osy oraıda, kosmostyń jalynyndaı jalmap túsetin ýltrakúlgin sáýlesindeı anaý tunjyr da tuńǵıyq kózqarasqa erik­siz tańdana qaraısyń.

Kezinde Roza Tájibaıqyzy Baǵlanova apaı da («Jas qazaq», 4.10.2013 j.) myna bir kópshilik bile bermeıtin syr ushyǵyn sabaqtaı ketipti: «Meniń bilýimshe, Gúl­faırýs Mansurqyzy Ismaıylova ómir boıy akter Jantórınge ǵashyq bolyp ótti. Sondaı janǵa kóz salmaǵan qandaı erkek, kim biledi? Áıteýir qosyla almady. Gúlfaırýs Nurmuhan bolmasa báribir dedi me, ózge ulttyń jigitiniń eteginen us­tady. Men oılaıtynmyn, Gúlfaırýs nege qy­zyqty, sol «syǵyraıǵan kózine» ǵana ma dep. Men qatelesippin. Ol naǵyz jigit­tiń sultany, asqan talant ıesi, sol kózi, ekranda úndemeı turǵan beınesi, qaı­talanbas dara tulǵa eken, ony ýaqyt kórsetti. Asyl týǵan Gúlfaırýs «álgi kózge» tegin ǵashyq bolmapty-aý».

Mine, Roza Tájibaıqyzy aıtqandaı, osynaý tunjyr da, tuńǵıyq hám otty janar Jantórın fenomeniniń bir bólshegi dese bolǵandaı.

Ssenarıı mátinin jattap alyp, aıtar sózińdi týralap tópelemeı, kóz sholasymen sezdirý, qupııalap, tuspaldap aıtý, ısharamen bildirý ahýaldy odan ári qu­tyrta, yntyqtyra, úzdiktire túspeı me?

Ishki monolog, qajet jerinde sál-pál jadyraǵanymen, únemi oıǵa batyp otyrý – dedýksııa arqyly uǵysý, ár nárseniń mánine úńilý – Nurmuhan ónernamasynyń eń basty ımanshartyndaı.

Negizinen, akterge keregi, birinshi – suńǵylalyq, ekinshisi – keıipker beınesin qalypty jaǵdaıdan da shyrqatyp, ım­pro­vızasııalyq sheberlikpen mazdata oınaý, úshinshisi – soǵan laıyq kóńil kúı desek, Jantórın oıyny osylardyń ortaq kvıtessensııasy sekildi.

Qazaqtyń oıly aqyny Dúısenbek Qanatbaevtyń «Ról» degen Nurmuhan Jantórınge arnaǵan óleńi bar.

Mańǵystaýdyń jerinde...

tóńkeristi shaqtardy,

Kórsetetin bir fılm túsirilip

jat­qan-dy.

Uzaqty kún bas akter júrdi ótinde

ap­tap­tyń,

Rejısser rıza, qoıady ony

maqtap tym.

Zaýal aýa tozańǵa tolǵan kezde

qarsy aldy;

– Dem alyńdar! – dep jurtqa

rejısser jar saldy.

Umytty ma keıipker,

jýyp-shaımaı grımin,

Qaqpasyna taıandy shubaty bar

bir úıdiń.

Sálem berdi ájege,

aryp-ashqan «qur­bashy»...

– Tiri me ediń, aǵataı...

Toqabaıdyń Qurmashy?!

Keıýana bilmedi baýyryna ne derin,

Jylap turyp usyndy...

shubat toly zereńin...

Mine, kórdińiz be, barlyq túıin osy sońǵy shýmaqtarda! Bálenbaı jyl bu­ryn opat boldy degen aǵasyn jazbaı tanyp, qaryndasy únsiz óksıdi. Tanyp tur. Tańǵalyp tur. Áı, Nurekem-aı, zań­ǵarym-aı! Kimdi somdasań da aınytpaı keskindeısiń-aý!

«Jaratqan ıe óz degenin asa daryndy adamdardyń aýzymen ısharalap, solardyń qımyl-áreketimen, aǵyl-tegil aıt­qan sózimen sezdiredi», deıdi danalar.

Tabıǵatta morgan saǵymdary degen bolady. Ol keıde ondaǵan ǵasyr burynǵy oqıǵalardy qaz-qalpynda qas-qaǵym sátke kóz aldyńa ákeledi de, ile-shala ǵaıyp bolyp ketedi. Munyń qupııasyn áli kún­ge jan balasy bilgen emes.

Endeshe, Nurmuhan da júzdegen jyldar burynǵy Beıbarys babasynyń dál keskinin bizge muraǵa qaldyrǵan shyǵar, kim bilsin?!

Kınoakterler mektebin bitirgennen keıin jas daryn alǵash ret 1949 jyly «Mosfılm» túsirgen «Alastalǵan Alı­tet» kınofılmindegi Týmatýgeniń ekran­dyq keıpin somdady. Osydan keıin óziniń akterlik qabiletimen kózge túse bastaǵan Jantórın 1950 jyly Tashkenttiń teatr ınstıtýtyna oqýǵa túsip, ony úsh jyl ishinde bitirip qaıtty jáne kóp keshikpeı Qazaqtyń Akademııalyq drama teatrynyń trýppasyna qabyldandy. Áıgili akter drama teatrynda eńbek ete júrip, qashan keter ketkenshe 32 róldi sheberlikpen som­dap shyǵypty. Al kıno salasynda 72 rólde oınap, onyń kópshiliginde bas­ty keıipkerlerdi tańdaı qaqtyra beınelep, kórermenderiniń sheksiz alǵysyna ıe boldy.

Qarap otyrsaq, Jantórın 6 ret «Qyr­ǵyz­fılmde», 5 ret «Mosfılmde», 2 ret «Len­fılmde», 3 ret «Sverdlofılmde», 6 ret «О́zbekfılmde», 1 ret «Mońǵol­kıno­da», 1 ret Dov­jenko atyndaǵy kınostýdııada, 1 ret Gorkıı atyndaǵy kınostýdııada, 1 ret Odessa kınostýdııasynda, 1 ret «Qa­raqalpaqkınoda», 1 ret «Ekran» ortalyq teledıdarynda basty rólderdi asqan shabytpen keskindedi.

О́tken jyldar jylnamasyn aqtar­ǵanda, Jantórın jaıly jergilikti óner qaıratkerlerinen góri, sheteldik óner sarapshylary, ásirese Reseıdiń teatr men kıno alyptary kóbirek qalam terbepti.

KSRO-nyń sońǵy marshaly, GKChP-ǵa qatysýshy Dmıtrıı Iаzov óz esteliginde: «Almaty – teatraldy qala. О́ner ordalarynda jańadan qoıylatyn dúnıelerden qalmaýǵa tyrysatynmyn. Býlgakovtyń «Molerin» sahnalaǵanda Moler rólin oınaǵan Nurmuhan Jantórındi kórýge Máskeýden arnaıy adamdar ushyp kelge­nin de bilemin», degen edi.

Sultan Beıbarys obrazy – Nurmuhan Jantórınniń akterlik sheberliginiń shyr­qaý shyńyna aınalǵany belgili. Fılmniń dybysyn jazý sátinde dańqty rejısser Sergeı Bondarchýktyń ózi: «Ne degen akter, ne degen keremet tulǵa! Onyń únin jazýdyń ózi bir ǵanıbet qoı!», dep tań­daı qaqqany esimizde.

Mine, «Sultan Beıbarys» fılmin­degi Nurmuhan somdaǵan adamdar taǵdyr­larynyń, ómir, tirshilik kórinisteriniń ǵajaıyp panoramasy terbetile kóshken kerýendeı kóz aldymyzdan ótip jatyr...

Áldisi álsizin talap jep, qanyn sýdaı shashyp jatqan orta ǵasyrlyq dáýirde zilmaýyr hıkmet, mehnattar eńsesin ezip, tuńǵıyq oıǵa batqan, beti qaqtalǵan mys qańyltyrdaı bop kúreńitken Beıbarys beınesi...

Osy fılmdegi oı men sımvolıkaǵa oralaıyqshy. Ýaqyt pen keńistik, dúleı kúsh pen dármensizdik, bir ýys ǵumyr, baq pen sor, úmit pen úreı, dańq pen mú­sá­pirlik, jarty álemdi jambasyńa bas­sań da, túbinde kúllisi tuldyrlanyp, bári beker, qur rásýa áýreshilik ekeni Nurmu­hannyń oı aǵystary, ishki monologtary arqyly tula boıyńdy qalshyldatady. Iá, ol tirshiliktiń uńǵyl-shuńǵylyn, adam janynyń ıirimderin qapysyz meńgerip, rýhanı maksımalızmge qol artty.

Jantórınniń somdaǵan Beıbarysy, Shoqany, Batýy... sıqyrly boıaýmen bederlengen álemdik kartınalar galereıasyna qosyldy.

 

Jumabaı QULIEV

 (Jalǵasy bar)

Sońǵy jańalyqtar

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Abylaıhannyń aq joly

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Uqsas jańalyqtar