Bul úrdisti ustanǵan elderdiń basty maqsaty – keń jolaqty ınternet jelisin taratýdy, biryńǵaı ınfraqurylymy qalyptasqan beınebaqylaýdy, kólik qozǵalysyn retteýdi, jasyl energııany qoldanýdy, qalalardyń áleýmettik-turmystyq qyzmet kórsetý deńgeıin barynsha damytýdy, ıaǵnı aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, barlyq qalalyq qyzmetterdiń tıimdiligin arttyrý arqyly turǵyndardyń ómir súrý dárejesin bıik deńgeıge kóterý bolyp tabylady. «Aqyldy» qalalar qataryna ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne áleýmettik deńgeıleri turaqty, qyzmet kórsetý ınfraqurylymy damyǵan qalalar jatady.
Damyǵan batys elderinde «qala» uǵymyna qatysty birqatar irgeli zertteý bar. Ataqty kanadalyq ǵalym Merılın Gamılton 2000 jyly alǵash ret «ıntegraldy qala» termınin engizdi. Onyń tujyrymdamasyna sáıkes, qalalyq qaýymdastyq ara uıasymen salystyrylady. Qalada árbir adam belgili bir róldi atqarady. Sonymen qatar Merılın qaýymdastyqtyń negizgi tórt tobyn bólip kórsetedi – turǵyndar, bıznes, ákimshilik, azamattyq qoǵam. Barlyq tórt top ózara áreket ete otyryp, ortaq nátıje, ıaǵnı qazirgi zamanǵa tán jan jaqty damyǵan qala úshin úılesimdi jumys júrgizýge tyrysady.
Elbasy N.Á.Nazarbaev 2018 jylǵy 10 qańtarda «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «aqyldy qalalar», «aqyldy ult» úshin jáne onyń ómir súrý sapasyn jaqsartyp, halyqtyń jumys isteýine yńǵaıly jaǵdaı jasap, eldiń ekonomıkalyq damýynyń lokomotıvine aınaldyrýdy usyndy. Osyǵan oraı Memleket basshysy kóshbasshy bolyp tabylatyn «Smart City» konsepsııasynyń negizinde qalalyq ortany basqarýdy keshendi túrde júzege asyrýdy jáne qalaǵa kóshetin adamdardyń quzyrettiligin damytýdy qajet dep esepteıdi.
Osyǵan oraı Aqtóbe qalasynda «Sıfrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda «Smart city» tujyrymdamasyn iske asyrý sheńberinde bilim berý, densaýlyq saqtaý, kólik, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq jáne qaýipsizdik salalaryn sıfrlandyrýdy damytýdyń basym baǵyttary boıynsha birqatar jobalar júzege asyrylýda. Aqtóbe shahary halqynyń sany jaǵynan Qazaqstan Respýblıkasy boıynsha besinshi (Almaty, Nur-Sultan, Shymkent, Qaraǵandy) orynda tur. Aqtóbe halqy sanynyń ósýine baılanysty, bılik qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna baǵyttalǵan jobasyn jáne qalanyń bas josparyna birqatar túzetý engizildi. Bul sharalar Aqtóbe qalasynyń «mıllıon turǵyny bar qala» mártebesine qol jetkizýine baǵyttalǵan jáne bul jobany 2040 jylǵa deıin júzege asyrý josparlanǵan.
Búginde Aqtóbe elimizdiń batysyndaǵy ekonomıkalyq ósýdiń perspektıvalyq ortalyqtarynyń biri bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty maman-ǵalymdar oblys ortalyǵyn damytýdyń matematıkalyq jáne ekonomıkalyq modelin jasady.
Ǵalymdardyń pikirinshe, Aqtóbe mıllıonynshy kezeńge jetý úshin qala halqy shamamen 2,5 ese ósýi kerek. Sarapshylar mundaı uzaq merzimdi boljam qalanyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyn belsendi júzege asyrǵan kezde, ıaǵnı taý-ken, metallýrgııa, munaı jáne gazdy qaıta óńdeý, qurylys salalary, joǵary tehnologııalyq óndirister, tehnopolıster qurylǵan jaǵdaıda múmkin bolady dep esepteıdi.
Iri qalalarda «Sıfrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde «aqyldy qala» tujyrymdamasyn iske asyrý jumysy bastaldy.
«McKinsey» halyqaralyq konsaltıngtik kompanııasy 2020 jylǵa qaraı-aq 600 «aqyldy qala» paıda bolady dep boljaǵan edi. Boljam boıynsha, olar álemdik JIО́-niń keminde úshten ekisin óndiredi. Osyǵan baılanysty, bul mańyzdy jumysty aglomerasııa ortalyqtarynda da, sol sııaqty basqa iri jáne úlken qalalarda da jalǵastyrý qajet.
Qazirgi tańda, Qazaqstanda «ekinshi deńgeıdegi» qalalar dep atalatyn ortalyqtarǵa úlken mańyz berile bastady. Oǵan oblystardyń ákimshilik ortalyqtary bolyp tabylatyn oblystyq mańyzy bar 14 qala (Kókshetaý, Taldyqorǵan, Atyraý, Oral, Taraz, Qaraǵandy, Qostanaı, Qyzylorda, Aqtaý, Pavlodar, Petropavl, О́skemen, Aqtóbe jáne Túrkistan qalalary) jatady.
Qazaqstannyń 30 barynsha damyǵan memleketter qataryna qosylý Tujyrymdamasynda elimizde álemdik deńgeıdegi aglomerasııany qalyptastyrý mindeti qoıylǵan. Osyǵan oraı, 2020 jylǵa deıingi elimizdiń terrıtorııalyq-keńistiktik damýynyń boljamdy shemasynda basqarylatyn ýrbanızasııa jáne aglomerasııany qalyptastyrýdyń negizgi kózqarastary kórinis tapqan. Bizdiń zertteýimizdiń negizgi obektisi bolyp tabylatyn Aqtóbe qalasy osy memlekettik tujyrymdama sheńberinde aglomerasııanyń ózek-qalasy retinde kózdelgen.
«Aqyldy qala» – bul qalalyq ómir súrý júıesin únemdi jáne ekologııalyq taza paıdalanýdy kózdeıtin ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný esebinen qazirgi zamanǵa tán ómir sapasyn qamtamasyz etý. Halyqaralyq tájirıbe «aqyldy qalalarda» qoǵamdyq qaýipsizdik deńgeıi kóteriledi, jylýdy tutyný – 30%-ǵa, kóshelerdi jaryqtandyratyn elektr energııany 60%-ǵa, qalalyq kommýnaldyq jelileriniń qyzmet shyǵyndaryn 30%-ǵa, elektr energııany paıdalanýdyń esep shotynyń somasyn 26%-ǵa azaıtatynyn kórsetedi.
«Aqyldy qalanyń» negizgi sıpattamalary – jaılylyq, qaýipsizdik, tıimdilik jáne ekologııalyq tazalyq, al basty basymdyqtar – turǵyndardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý.
«Aqyldy qala» tujyrymdamasynyń aıasynda Aqtóbede birqatar jobalar júzege asyrylýda. Mysaly, qala mektepterinde «Bilim al» bilim berýdiń aqparattyq júıesi engizilgen, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarý ortalyǵy quryldy, kóshelerdi jaryqtandyrý júıesi energııalyq tekserýden ótýde, qalalyq avtobýstar GPS trekerlerimen jabdyqtaldy, bul jolaýshylar qoǵamdyq kólikti qadaǵalaıtyn «AktobeBus» mobıldi qosymshasyn iske qosýǵa múmkindik berdi. Ýaqytty únemdeý úshin ońtaıly marshrýtty tańdaı alady.
Smart Aktobe jospary Biryńǵaı dıspetcherlik qyzmet ortalyǵyna biriktiriletin qoǵamdyq kólikterdi elektrondy termınaldarmen jabdyqtaýdy, barlyq kommýnaldyq tólemderdi biryńǵaı tólem qujatyna biriktirýdi, «qaýipsiz avtobýstar men taksı», «aqyldy aıaldamalar», «aqyldy turaq», «aqyldy baǵdarsham» sııaqty ıntellektýaldy kólik júıesin qurýdy, sonymen qatar Aqtóbe turǵynynyń áleýmettik kartasyn jasaýdy kózdeıdi.
Aqtóbe – Qazaqstannyń qarqyndy damyp kele jatqan qalalarynyń biri jáne búginde qala halqynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy birtindep jaqsaryp, 2019 jyly qala halqy 487 myńdaı adamdy qurady.
Baýyrjan JÚNISOV,
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń professory,
Sultan JUBANAZAROV,
Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń magıstranty
AQTО́BE
