Ádebıet • 19 Mamyr, 2020

Dýlat Isabekov: Pýshkın, Abaı jáne basqalar

220 retkórsetildi

...Pýshkın ómiri men shyǵar­ma­shylyǵy shalqyp jatqan teńiz. Ol týraly on­daǵan, júzdegen kitap­ jazyldy. Biz oǵan esh­qan­daı jańalyq qosa almaımyz. Onyń ómirge kelgen kúninen bas­tap aqyrǵy sátine deıin ár jyly, ár kúni qaǵazǵa túsken. Pýsh­kın­tanýshylardyń aıtýy boıyn­sha, onyń ómirinde belgisiz bop kel­gen úsh-aq kún bar eken, qalǵan kúnde­riniń bári tarıh betinde saırap tur.

Bizdiń maqsatymyz – sol kem-ketikti toltyrý emes. Pýshkın ómirbaıany men­ óleń­derindegi, joljazbalary men kún­delikterindegi, romandary men es­telik­terindegi  jol arasynda «baıqaýsyz» aı­ty­lyp ketetin  óziniń ata tegi týraly, hrıs­tıan bola turyp aýyq-aýyq ıslamǵa búıreginiń burylýy jaıly, shyǵys poe­zııasy, ásirese, Hafız ben Saadıdi «aqyndardyń aqyny» dep atap, «Evgenıı Onegın» romanynyń sońynda «Inyh ýje net, a te dalche, kak skazal Saadı» dep Saadıden úzindi alyp, olardyń shy­ǵarmalaryna erekshe qurmetpen qaraýy, kóptegen orys zertteýshileriniń nege ekeni belgisiz, onyń ómirindegi tra­gedııalyq sátteri men qaıshylyqqa toly kezeńderindegi shyndyqtyń basyn bas­tap, aıaǵyna deıin anyqtap aıtpaı, kóp núkte qoıyp ketetin tustaryna, Pýsh­kın zamandastarynyń estelikteri men bir-birine jazysqan hattarynda kez­desetin batyl, nemese, janamaılap aı­tyl­ǵan pikirlerdi tergishtep, qazaq oqyr­mandaryna belgisiz bop kelgen jaıt­tarǵa ózimizshe sáýle shashý. «Qazaq oqyrmandaryna ony bilýdiń qajeti qansha? – deýi múmkin bul máselege ústirt qa­raıtyn keıbir qalamgerler. – Pýshkın shyǵarmalaryn bilsek boldy emes pe, olardy ol qalaı jazdy, qaı jerde jazdy, neden kúıindi, nege súıindi, qandaı oı qaı kezde aıtyldy, nege aıtyldy – olardy tizý ne kerek?». Bul – dıletanttyq kózqaras. Kúni keshe aramyzdan ketken uly tulǵalardyń ómiri men shyǵarmashylyq jolyn tyńǵylyqty zerttep, bir izge túsirýde orasholaqtyq tanytyp alatyn zertteýshilerimiz úshin kóńil bólýge turar­lyq qundylyq dep oılaımyn.

Osydan biraz buryn «Egemen Qazaq­standa» jarııalanǵan Arıstofan týraly maqalamda uly dramatýrgtiń aýyrmaı-syrqamaı kenetten qaıtys bolýyna baılanysty (onyń ólimi de qupııa) Platonnyń qosh­tasý sózindegi myna bir sóılemdi oqyr­man esine salý qajettiligi týyp otyr. «Poe­zııa mýzasy ózine laıyqty kıeli hram­dy uzaq izdep, aqyry ony Arısto­fannyń keýdesinen tapty». Jalpy sanaly adamzatqa ortaq sol poezııa mýzasy qa­zaq aspanynda da qalyqtaı ushyp, ózine qut­ty qonys bolatyn kıeli hramdy, bizshe aıt­qan­da, kıeli uıany Abaıdyń keýdesinen taýypty.

Áridegi emes, beridegi Pýshkın zama­ny­nyń ózinde qazaq aqyndary orys aqyndarynan molyraq boldy. Onyń bárine toqtalyp ótý múmkin de emes, tek, Muhtar Maǵaýın qurastyrǵan «Bes ǵasyr jyrlaıdy» degen halyq aqyndarynyń antologııasyn eske alsaq ta jetip jatyr. Sol aqyndardyń arasynan Platon aıtqan poezııa mýzasy Jıdebaıda «myńmen jalǵyz alysyp júrgen» Abaıdyń keýdesine uıa salyp, sol uıadan basqa da aqyndar men jazýshylar ushyp shyǵyp, bul óńirdi «Ádebıet Mekkesine» (A.Súleımenov) aınaldyrdy. Pýshkın poezııa shyńyna órmelemeı, poezııa shyńynyń ózine aınalsa, Abaı da óleń sózdiń patshasyna – poezııa shyńyna aınaldy. Anna Ahmatovanyń aıtýynsha, Pýshkınnen soń orys poezııasyna qadam basqan árbir jas aqyn burynǵy saldyr-salaq qurylym men anaıy sózderden irgelerin aýlaq salyp, bári Pýshkın stılinde, Pýshkın rýhynda jazýdy maqsat ete bastady. Abaı da ózinen keıingi aqyndar úshin baǵyt silteýshi jaryq juldyzǵa aınaldy.

Abaıdyń 175 jyldyǵyna oraı, onyń týǵan kúnin joǵary deńgeıde atap ótýge baılanysty respýblıkalyq, halyqaralyq deńgeıde ǵylymı-konferensııalar, onyń shyǵarmalaryn ózge tilderge aýdarý máse­leleri keńinen qolǵa alynyp, gazet-jýrnaldarda uly aqyn ómiri men shyǵar­mashylyǵy jaıly kólemdi de aýqymdy maqalalar birinen soń biri jarııalana bastady. Osyndaı uly dúbirdiń Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen keńinen qolǵa alynyp otyrǵany barsha qazaqtyń kóńilinen shyqqan rýh merekesine aınaldy. Biz Abaımen qaıta qaýyshyp, qaıta tabysa bastadyq. Aıta keterlik bir jaı – Abaı týraly maqalalardyń kópshiligi – Abaı danyshpan, Abaı kemeńger, Abaı fılosof, Abaı jańashyl aqyn degen sarynda jazylyp keledi eken.

Sonymen Abaı nesimen danyshpan?

Ol úshin Arıstotel, Platon, Sokrat, Epıkýr, Seneka, Pýshkın, Gete, Lermontov sııaqty álemniń uly fılosoftary men aqyndarynyń oı-tujyrymdary Abaı óleńderi men qara sózderinde úndestik taýyp jatatynyna aıryqsha nazar aýdaryp, myńdaǵan tonna qumnan bir gramm altyn ajyratyp alatyn staratelder sekildi, ár shyǵarmada shashylyp jatqan oı ushqyndaryn erinbeı terip, erinbeı ekshep, bir qaraǵanda eleýsiz aıtyla salǵandaı bop kórinetin óleń joldarynyń astary men tamyryna tereńirek úńilip, bárin bir fılosofııalyq dińgekke tizip shyqqanda ǵana Abaıdyń shyn danyshpan aqyn ekendigine kózimiz jete túspek.

Álemge áıgili oıshyldar men aqyndar arasynan qazaqqa eń jaqyn turǵany – Pýshkın desek artyq aıtqandyq bola qoımas. Ony qazaqqa jaqyn etken – Abaı. Abaı arqyly Pýshkın qazaq dalasyna qazaqtyń tól aqynyndaı bop keń tarady. Aqshoqyda týǵan «Tatıananyń qyrdaǵy áni» qazaq arasyna qazaqtyń óz ánindeı bop, qazaq qyzdarynyń mahabbat jyryndaı bop aspandata shyrqaldy. Solaı shyrqatqan uly Abaı, óıtkeni Pýshkın rýhy men Abaı rýhy bir-birimen úndes, óleń sózdiń bar qudireti men bar sıqyryn aqyl men sanaǵa, júrek pen qanǵa bir-birinen alys jatsa da birdeı sińire bilgen, biriniń ata-babasy Afrıkada, biriniń ata-babasy Azııanyń eshkimge belgisiz Jıdebaı dep atalatyn bir túkpirindegi aıadaı sheńberden ári aspaı tirshilik etip jatqan Homo Sapiens bola tura, Platon aıtqan poezııa mýzasy ekeýiniń de keýdelerinen qutty qonys tapqan óleń sózdiń altyn uıasyna aınaldy. Biri – negr, biri qazaq. Tegi negr bola tura Pýshkın orys tiliniń eskisin jańǵyrtýshy, jańa sózdiń jaratýshysy bop, nebári 37 jasynda poezııa shyńyna aınaldy. Sarskoe selodaǵy lıseıdi bitirýshilerdiń sońǵy emtıhanyna poezııanyń sol kezdegi kózi tiri táńirisindeı bolyp kelgen V.A.Jýkovskıı de, G.R.Derjavın de ata-baba­synan beri orys tili men ádet-ǵur­pynyń barlyq boıaýyn boılaryna sińirip ósse de, Pýshkın sekildi poezııa shyńynyń ózine aınala almaı, poezııa shyńyna shyqqan aqyndar dárejesinde qalyp qoıdy. Qazaq tiliniń barlyq boıaýy men ádet-ǵurpyn, ushan-teńiz ańyz áńgimeler men ertegilerin, batyrlyq jyrlar men san alýan qıssalardy Abaı­dyń qulaǵyna jórgektegi kezinen bastap quıyp otyrǵan ájesi Zere bolsa, ondaı áje Pýshkınde bolǵan joq, kútýshi ájesi Arına Rodıonovna ǵana boldy. Arına Radıonovnany Pýshkın ómir boıy qasterlep ótti. Saǵynyp ótti.

«Podrýga dneı moıh sýrovyh,

Golýbka drıahlaıa moıa» – dep oǵan júrek shymyrlatar óleń joldaryn arnasa, «Qysqy kesh» degen ataqty óleńinde

«Chto je ty, moıa starýshka,

Prıýmolkla ý okna?

...Ilı dremlesh pod jýjjanem

Svoego veretsno?» – dep tárbıeshisin saǵynyshpen taǵy esine alady. Abaı ájesi Zerege óleń arnaǵan joq, esesine,
M.Áýezovtiń «Abaı» epopeıasynda Zereniń nemeresine degen erekshe meıirimi men saǵynyshy Arına Rodıonovnanyń meıi­riminen asyp túspese kem túspeıdi.

Pýshkınniń bala kezindegi orys erte­gileriniń bári derlik taza orys ómirinen alynbaǵan, olardyń basym kópshiligi arab, parsy, qala berdi shyǵys halyqtarynyń sıýjettik jelilerine qurylǵan bolyp shy­ǵady. Batyrlar jyry da qazaq jyryndaı baı emes. Bylınadaǵy Ilıa Mý­romestiń ózi 33 jyl pesh ústinde meshel bolyp jatyp, «Qudanyń qudiretimen» aıaǵyna mingen soń «Qaraqshy bulbul» men «Ajalsyz Kasheıdi» óltirýmen ǵana bitedi. Al orystyń «Kasheı bessmertnyı» dep júrgeni, Oljas Súleımenovtiń túsindirýinshe, qyrǵyzdyń «Qosshy balasy» eken (Qosshy bala degen ózimizdiń ertegilerde de tolyp júr edi, Oljekeń, amal qansha, olardy eske almapty). Reti kelgende aıta ketý artyq bolmas, jas balalardy ójettikke, tapqyrlyqqa tárbıeleıtin orys ertegileriniń azdyǵyn sezgen Ekaterına Ekinshi alty jasar nemeresi Aleksandrǵa (keıin ımperator) arnap, «Pelısa» degen ertegi jazǵan eken. Ol erteginiń de oqıǵasy orys pen kırgız-kaısaq qaqtyǵysynyń kezinde qaısaq hanynyń tutqynyna túsken 14 jasar prıns Hlor, hannyń qoıǵan oryndalmastaı talaby – «tikensiz raýshan gúlin taýyp ákelseń bosatamyn» degen talabyn oryndaýdyń jolyn bilmeı kóp azapqa túsedi. О́ziniń jaıdarlylyǵymen, aqyldylyǵymen hannyń qyzy Pelısamen dostasyp, sol dostyqtarynyń arqasynda ekeýi taý basynan tikensiz raýshan gú­lin taýyp ákeledi (áste, Edelveıs bolsa kerek). Nemeresin bolashaqta Reseı ımperatorlyǵyna ertegi arqyly tárbıe­legen Ekinshi Ekaterına ertegisin bylaı aıaqtaıdy: «El basqarý úshin adam jas­taıynan tózimdi, jigerli, aqyldy, aılaly, qasyńdy dosqa aınaldyra biletin qasıeti bolýy kerek. Sol qasıetteriniń arqasynda Hlor kırgız-kaısaq hanynyń talabyn oryndap, basyna bostandyq alady. Hannyń qyzy Pelısa da onymen birge ketedi». Erteginiń avtory II Ekaterına hannyń atyn atamaıdy, biraq, N.S.Leskovtyń «Áýlıe» dep atalatyn dál osy kezeńge arnalǵan áńgimesinde «Han Djangır» dep anyq aıtylady.

A.Pýshkınniń Pýgachev kóterilisiniń tarıhyn zertteý úshin Orynborǵa kelgen sapary kezinde «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» oqıǵasyn qaǵazǵa túrtip alyp, keıinirek ol jóninde poema jazbaq bolypty degen aýyz-eki áńgimeni kóp estip óstik. Pýshkınniń on tomdyq shyǵarmalar jınaǵynda ol týraly bir de bir derek joq. Kúndelikterinde de, estelikterinde de, Orynbor sapary jónindegi jazbalarynda da, dostaryna jazǵan hattarynda da, aldaǵy josparlarynda da ol týraly málimet kezdespeıdi. Shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵynda Pýshkınniń bitpeı qalǵan sóılemderine sheıin jarııalanǵan, biraq, Qozy-Baıan týraly eshteńe joq. «Pýgachev kóterilisiniń tarıhyn» jazý ústinde ol qazaq pen qalmaq soǵysyna toqtalyp ótedi. Biraq, Pýshkın bul joly qazaqtardy burynǵydaı «kırgız-kaısaq» demeı, «kırgız-kazakı» dep ataǵan. «No kırgız-kazakı... voorýjılıs s velıchaısheı revnostııý. Ih hany, Nýralı v Menshoı, Ablaı v Sredneı ı Eraly v Bolshoı Orde, odın za drýgım napadalı na kalmykov so vseh storon... Vesnoı sledýıýshego (1772) goda kyrgyzsy (býrýty) dovershılı neschaste kalmykov, zagnav v obshırnýıý peschanýıý step po severnýıý storoný ozera Balhash, gde golod ı jajda pogýbılı ý nıh mnojestvo ı lıýdeı ı skot...». «Kırgız-kazaq» dep atasa da, qazaq ómirine budan góri keńirek toqtalýyna ońtaıly sát týa turyp, Pýshkın ol oqıǵalardy sydyrtyp óte shyqty. Bálkim, onyń janynda qazaq tarıhyn biletin, ol halyqtyń baı aýyz-ádebıeti, batyrlar jyry, lıro-epostyq poemalary bar ekenin aıtyp bere alatyn adamnyń bolmaǵanynan shyǵar. Dál osy tusta Pýshkınniń 1820 jyly ımperator Aleksandr Birinshimen kezdesken sáti eske túsedi. Imperator Pýshkınniń óleńderindegi teris saıası aǵymdaryna qatal syn aıta otyryp: «Eger osy baǵyttan taımaıtyn bolsań, men seni Sibirge jer aýdaramyn» dep qorqytady. Sol kezde jasy endi ǵana jıyrma birge tolǵan Pýshkın patshanyń aýdıensııasynan shyqqan soń, ózinshe oılana kelip: «Nesi bar, Sibirge jer aýdarylsam Ermak pen Kóshim han týraly shyǵarma jazar edim» dep jan túbinde jasyrynyp jatqan ishki josparynan habar berip ótedi. Demek, Pýshkın Ermak pen Kóshim hannyń tarıhyn jaqsy bilgen degen sóz. «Átteń!» – deısiń osy tusta amalsyz ezý tartyp, – Aleksandr I nemese odan keıingi Nıkolaı I aqyry aıdaýdan kóz ashpaı júrgen Pýshkındi Kavkazǵa emes Sibirge aıdamaǵan eken!» – dep.

– Bálkim, onyń qudiretti qalamynan Kóshim han týraly «Borıs Godýnovpen» nemese «Baqshasaraı fontany» poemasymen deńgeıles tragedııa týyp qalýy ǵajap emes edi ǵoı. Onyń ústine, Kóshim hannyń 18 jastaǵy áıeli Súzgeniń aspandaǵy aı men kún ǵana talasa alatyn sulýlyǵy jaıly tamsana poema jazǵan áıgili «Konek-Gorbýnok» ertegisiniń avtory P.P.Ershovtyń «Súzge» poemasynda sýrettegen tákappar Súzge jaıyn estigen Pýshkınniń sulý áıelge degen árqashan «esigi ashyq» júregi ǵashyq bolmaı qoımas edi. Kóshim han jeńilip, qaıtadan ásker jınaýǵa ketkende shatyrynda jalǵyz qalǵan Súzge: «Eger elimdi Ertistiń ar jaǵyna aman ótkizseńder, men Ermakqa kúıeýge shyǵýǵa ýáde beremin» degen aılamen elin qutqaryp bolǵan soń ý iship óledi. Ermak kelgende ony tiri eken dep aıaǵyna jyǵylady. Biraq, ol búkil sán-saltanatymen sulý qalpynda ólip ketipti. Eger Kóshim-han týraly poema jazatyn bolsa, Pýshkın mundaı tákappar ólimdi attap óte almas edi. Grek ańyzyndaǵydaı, ózi óltirgen Amazonkalardyń patshaıymy Penfezılııanyń shlemin sypyrǵanda, aı men kúndeı sulý áıeldi kórip, ózi óltirgen áıelge ózi ǵashyq bolatyn Ahıll sııaqty, Súzgeniń óli denesine Pýshkın de ǵashyq bolar edi. Troıa soǵysynda adam óltirip úırengen Ahıldiń alapat sezimin oıatqan sulýlyq, aqyn júregin nege oıatpasyn!  Osy oqıǵada aıtpaı ketýge bolmaıtyn taǵy bir erekshe detal bar. Amazonkalardyń patshaıymy Penfezılıanyń shleminiń mańdaıynda búkil ıslam álemine ortaq jarty aıdyń  relefi bolǵany jaıly ańyz da atústi ǵana aıtylyp ótedi. Tarıhı boljam bo­ıynsha, Grekııany eń alǵash túrki jurty mekendegen degen ańyz ras pa? Oǵan naqty dálel joq, tek ańyz ǵana bar. Ańyzdyń ar jaǵynda shyndyq jatpasa ol bekerden-beker týmaıdy ǵoı. «Legenda ne vsegda ljet, ınogda ona pravdıvee ıstıny» degen Edmon Rostannyń pikiri osy ańyzdyń ar jaǵynda shyndyq jatqan shyǵar degen oıǵa jeteleıdi. Troıa soǵysynyń ótken kezi b.z.d. 13-12 ǵasyr, al ıslam dininiń paıda bolýyna áli bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyt bar. Amazonkalardyń patshaıymy Penfezılııanyń shlemindegi musylman sımvolıkasy qaıdan júr? Bul da sheshimi tabylmaıtyn tylsym suraqtardyń biri.

Abaıdyń romantıkalyq, fılosofııa­lyq óleńderi men qara sózderin oqyp otyryp, basqa aqyndardan góri oǵan Pýshkın bárinen jaqyn turǵanyn sezinemiz. Álem­dik oı-qazynasynyń «taıqazandary» Sokrat, Platon, Arıstotel, Epıkýr, Evrıpıd, Seneka jáne basqalardyń fılosofııalyq kózqarastarymen Pýshkın shyǵarmashylyǵy arqyly tanysqanyn da ańǵarýǵa bolady. Atalǵan uly fılo­softardyń eńbekterimen Abaı mátindik nusqalary arqyly tanysty ma, álde Pýshkın shyǵarmalary men hattarynda, kúndelikteri men joljazbalarynda, nemese kóne Grekııa mıfologııasy men basqa da Eýropa elderiniń ótken-ketken tarıhy men ádebı álemine óz turǵysynan baǵa berip otyrǵan qyrýar maqalalary arqyly tanysty ma, ol jaǵy belgisiz. Belgilisi bireý-aq: álemdik oıshyldar men fılosoftardyń eńbekteri Abaıǵa etene tanys bolǵan. Abaı óleńderi men qara sózderindegi Adam, Bolmys, Mahabbat, Ǵadaýat, ómir, ólim, qýanysh, qaıǵy, baqyt pen baqytsyzdyq, jaýyzdyq pen izgilik, jaratýshy kúsh pen jaratylýshynyń arasyndaǵy ekvıvalenttik baılanys, tipti, L.Tolstoıdyń «adamdy durys jaratpaǵansyń» dep Qudaıǵa renish bildiretin oılarynan da beıhabar qalmaǵany aıan. Abaıdyń ózindik oılary joǵaryda atalǵan fılosoftardyń oılarymen ushtasyp jatatyny son­dyqtan bolsa kerek. «Ushtasyp jatý» – oıdy qaıtalaý emes, adam men qoǵam, ómir men taǵdyr arasyndaǵy san túr­li shyrǵalańdardan týyndaıtyn ár oıshyl­dyń ózindik topshylaýy. Máselen, ejelgi Rım fılosofy Lýsıı Anneı Seneka Lýsılıge jazǵan kezekti bir hatynda: «Sotvorı sam sebe schaste» dep keıinnen naqyl sózge aınalǵan aqyl-keńesin aıtsa, Abaı: «Qaıǵy kelse qarsy tur, qulaı berme» dep ózinshe ósıet aıtty. «Qaıǵy kelse qarsy tur» degen Abaıdyń sózi Senekanyń fılosoftar arasynda naqyl sóz bolyp qalyptasqan sóz tirkesi se­kildi, qazaq arasynda da mátel bolyp tarap ketti. Bul ekeýiniń de aıtylýlary basqa bolǵanmen, maǵynalary bir. «Pora, moı drýg, pora! Pokoı serdse prosıt» degen Pýshkınniń sharshańqy óleńi bar. Tirshiliktegi bitpeıtin arpalystan, ishki kúızelisten týatyn sharasyz sátti bildirgen joldar. «Oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda» dep Abaıdyń ózi aıtqandaı, oıly aqyndy oı qajytpaı júre me, Abaı da Pýshkın sekildi oıdan qajyǵan kezinde: «Aýrý júrek aqyryn soǵady jaı, óz dertin tyǵyp ishke bildire almaı» dep adamnyń qajyǵan sátin Pýshkınnen de árige aparyp tastapty. Oı arpalysynsyz bir sát ómir súre almaıtyn aqyndardyń ishki kúızelisteri bir-birine qandaı uqsas bolsa, júrekteriniń ımpýlsteri de bir-birimen solaı uqsas soǵatyn bolsa kerek. Bul eki joldyń aıtylýy eki bólek bolǵanmen adam janynyń kúızeliske ushyraǵan bir sátin eki aqyn eki jaqta jatyp dálme-dál sýrettep otyr. Tek sóz basqa, maǵyna bir.

Qalaı degenmen de Pýshkın jer ja­ǵynan da, ýaqyt jaǵynan da «óz aýyly­myzdyń balasy» ǵoı, tipti, Pýshkın ól­gende Abaı 9 jasta bolatyn. «О́z aýy­lymyzdyń balasy ǵoı» dep otyrǵanym da sondyqtan. Pýshkındi ózimsinsek, Abaı oı­laryn Abaıdan eki jarym myń jyl buryn ómir súrip ketken Arıstotel oılarymen salystyryp kóreıik. «Adam balasy baqytqa umtylady, aldynan qaıǵy shyǵady. Ol qaıǵyny jeńip, baqytqa qaıta umtylady. Baqytqa qoly jetkende aldynan taǵy bir qaıǵy shyǵady. Osylaı onyń ómiri arpalyspen ótedi. Demek, máńgi baqyt bolmaıtyny sııaqty máńgi qaıǵy da joq», – dep qorytyndylaıdy oıyn Arıstotel. Al Abaı osy oıdy ári qaraı damyta túsedi.

«Kóńilimniń kúıi óshken soń,

Jalǵanda bolmas jubanysh.

О́mirdi qyldyń Qudaıym,

 Qyzyǵy joq qýanysh»,

– dep L.Tolstoı sııaqty Qudaıǵa sál re­nish bildirip, álgi oıyn ármen qaraı jalǵas­ty­ra kelip.

«Jaqsylyq uzaq turmaıdy,

Jamandyq ár kez tozbaıdy» dep baqyt pen baqytsyzdyq jaıly oıyn ózine tán sabyrlylyqpen aıaqtaıdy.

«Tmy nızkıh ıstın nam doroje,

Nas vozvyshaıýshı obman», – dep jalǵan maqtaýǵa jany qumar jaralǵan pende bitkenniń osaldyǵyna Pýshkın tańdanyspen mysqyldaı qarasa, Abaı Pýshkınniń bul oıyn naqtylaı túsedi.

«Maqtan, jel sóz janǵa qas,

Qoshemetshil shyǵarǵan...

Men maqtannyń quly emes».

Pýshkın zamany men Abaı zamanyn, Pýshkın ómir súrgen orta men Abaı ómir súrgen ortany eske alsaq, ekeýiniń arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar ekenin bárimiz jaqsy bilemiz. Joǵaryda atalǵan uly fılosoftar bilim men ilim teńizine erkin shomylyp jetilgen tul­ǵalar. Pýshkınniń de Grek mıfologııa­synan bastap óz zamandastaryna deıingi eýropa jáne orys ádebıetiniń bar jetis­tigin qadaǵalap oqyp, boıyna sińirip ós­keni belgili. Al Abaı qandaı ortada ómir súrdi? «Soqtyqpaly soqpaqsyz jerde óstim, myńmen jalǵyz alystym kiná qoıma», «Seniserge jan taba almaı sendeledi et júrek» dep, «Halqym nadan bolǵasyn qaıtyp adam bolaıyn», – dep qandaı ortada ómir súrgenin baıǵus Abaı zar qyp aıtyp ketpep pe edi. Eger ol Pýshkın, Gete, Seneka, Sokrat zamanynda ómir súrse qalaı bolar edi? Bálkim, Abaı da solarmen ıyqtasyp turǵan álemge aıan uly tulǵalardyń biri bolar ma edi? Sóz joq, onyń esimi solarmen birge atalar edi. Men aıtar edim, Abaıdyń qara sózderi Senekanyń Lýsılıge jazǵan fı­losofııalyq hattarynan kem túspeıdi. Seneka bolsa fılosofııasy men ádebıeti, qo­ǵamdyq qurylysy men teatry meılinshe qalyptasqan Rım ımperııasynyń kezinde ómir súrdi (b.z. I ǵasyr). Onyń oı tereńdigi men sheshendik sheberligi ımperator Kalıgýlanyń, odan keıingi Neronnyń qyzǵanyshyn oıatty. Sol qyzǵanyshy qaýipke aınalyp, ózin tárbıelep ósirgen Senekany Neron ólim jazasyna buıyrdy. Buıryqtyń oryndalý tártibi boıynsha Seneka áıeli ekeýi bir bólmede qan tamyrlaryn qıyp qaıtys boldy. Sokrat ta buıryq boıynsha ý iship ózin-ózi óltirdi. Onyń da jaǵalasqan adamdary joǵary bılik ıeleri edi. Al Abaı kimmen alys­ty? Nadandyqpen, qarańǵylyqpen, ata-ataǵa bólinip, «bas-basyna bı bolǵan» tobyqtynyń tobyrymen, qala berdi arǵyn men naımannyń arasyndaǵy bitispes daýmen, onyń arasynda, orys bıleýshileriniń qazaq dalasyn otarlaýǵa kelgen usaq shen­dilerimen arpalysyp ótti. Semeıdegi medreseden basqa bilim oshaǵy joq, bir aýyldyń, bir óńirdiń sheńberinde ómir súrgen Abaıdyń adamzattyq fılosofııa­symen terezesi teń dárejede ushtasyp jatatyn oılaryn erekshe qubylys – Abaı fenomeni dep atamasqa laj joq.

 

Dýlat ISABEKOV,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty

 

(Jalǵasy bar)

 

Sońǵy jańalyqtar

Shymkenttik 2000 jas jumyspen qamtylady

Aımaqtar • Búgin, 14:01

Júzdegen turǵynǵa jumys tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 12:44

Qaraǵandy: Tarıh taǵylymyna taǵzym

Aımaqtar • Búgin, 10:15

Ǵataýlın qalaı halyq jaýy boldy?

Tarıh • Búgin, 10:00

Aýylda sport kesheni salynýda

Aımaqtar • Búgin, 09:28

QHL qyrkúıekte bastalady

Sport • Búgin, 08:09

Resmı shara bir jylǵa shegerildi

Sport • Búgin, 08:04

Stadıonǵa barýǵa ruqsat

Sport • Búgin, 07:45

Dala folklorynyń antologııasy

Rýhanııat • Búgin, 07:23

Jyr-dastandar – jańa formatta

О́ner • Búgin, 07:20

Sýret. О́zgeris. Qubylys

Rýhanııat • Búgin, 07:17

Baqyttyń berik bosaǵasy

Rýhanııat • Búgin, 07:13

Jańatastyq jas sheberler

Aımaqtar • Búgin, 07:09

Uqsas jańalyqtar