Rýhanııat • 21 Mamyr, 2020

Qadirli qarııa bolǵyńyz kelse...

34 retkórsetildi

«Qarty bar úıdiń qazynasy bar» degen támsildi jıi qoldanamyz. Biraq sol qazynamyzdyń qadirine jete bildik pe? Tórimizde otyryp tórelik aıtatyn tóreshilerimizdi tómendetip alǵan joqpyz ba? Alataýdaı aqylshylarymyz alasaryp qalǵan joq pa? Olardyń búgingi bedel bıigi óz deńgeıinde me? Atanyń aıtqanyna, keıýananyń keńesine qulaq túrip, qup alatyn jastar bar ma? Úlkenderdiń úni, baǵyt-baǵdary – búgingi qoǵamǵa aýadaı qajet. Sebebi myń jerden zaman damydy deseń de, ǵalamtor ǵajaıyp deseń de, onyń da bilmeıtin tustary jeterlik.

Sýret «Egemen Qazaqstan» arhıvinen alyndy

Baýyrjan Momyshuly jasy úlken qarttardy shal, qarııa, aqsaqal jáne abyz dep tórtke bólgeni belgili. Ot­ba­sy, oshaq qasynan uzap shyǵa almaı, tú­tin ańdyp, úı aralap, ósek aı­ta­tyn­dardy shal degen. О́z áýle­tin shashaý shyǵarmaı ýysynda us­tap, bılik júr­­giz­gen qartty qarııa dep, tutas bir aýyl­­dyń jyrtyǵyn bú­tin­dep, aıbynyn asy­ryp otyrǵan jan­­dy aq­sa­qal dep, el­diń daý-damaıyn she­ship, ar­ǵy-ber­­gi tarıhtan áńgime qozǵap, tu­la bo­­­ıy­na ult­tyq rýh, izgi qa­sıet­terdi mo­­­ly­n­an si­ńir­gen adamdy abyz dep ataǵan.

Iá, batyr Baýkeń aıtqan abyzdar aramyzda qaldy ma, qalmady ma ol jaǵy Allaǵa aıan. Deıturǵanmen, ult­­tyń rýhyn asqaqtatyp, dáreje dań­­qyn asyryp, kishisine kisilikti úı­re­­tip, úlkenine úlgi kórsetetin al­dyń­ǵy tolqynnyń alar orny aıryq­sha eke­ni aıtpasa da túsinikti. Dás­túrli án­nen dám tattyryp, eldiń yqy­lasy­na bólenip júrgen Erlan Rysq­alı abyz-aqsaqaldardyń negizgi min­deti ha­lyqtyń aýyz­birshiligin saqtaý deıdi.

«Jalpy qazaqtan sóz qal­maǵan ǵoı. «Qarty bar úıdiń qazynasy bar» deıdi. Tutastaı alǵanda qazaq qoǵamy úshin qart, qarııa, úlkenderdiń mańyzy óte zor. Nege deseńiz, ol kisi­ler óz­deriniń ómir tájirıbesinen kór­­­genin, kóńilge toqyǵanyn, oqy­­ǵanyn keıingi býynǵa zeki­meı, dórekilik tanyt­paı, para­sat­tylyq deńgeıinde jet­kize biletin adamdar. Bilmegendi jón­­ge salady. Tentekti aqylmen tyıa biledi. Qalaı bolǵanda da bul kisi­lerdiń basty ustanymy eldiń ara­syn­daǵy yntymaqty ydyratpaı, bere­ke birliktiń buzylmaýyna bar kúshin salý. Sonymen qatar ózderinen buryn­ǵylardyń jón-joralǵylaryn joǵalt­paı, tálim-tájirıbelerin ókshe­sin basqan óskeleń urpaqqa amanat­taı­tyn jandar ǵoı. Al endi bireý qate­lesip qalsa, oǵan zekip, ursyp, aqyl aıtqanyn buldap, menmendikke salynatyn bolsa, ol qandaı qarııa? Ondaı adamdy qazaqy uǵymda qarııa dep aıtýǵa kelmeıdi. Keıde meshitterdiń al­dynda qaıyr surap turatyn úlken­deri­mizdi kezdestirip jatamyz. Olar­dyń basyndaǵy jaǵdaıdy tolyq túsiný, árıne qolymyzdan kelmes. Onyń barlyǵy júrekterdiń ámirshisi Alla taǵalaǵa ǵana aıan. Bálkim óziniń jastyq shaǵyn­da balalaryna durys tárbıe bermegeninen bolýy múmkin. Múmkin balalarynyń qatygezdigi. Jalpy aıtqanda qıyndyqtar­dyń kóbisi adamdardyń ómirge degen talpynysynyń tómendigi­nen bolady. Adam ózin-ózi qolǵa alyp, shama kelgenshe bireýge masyl bolmaýǵa tyrysý kerek. Týǵan-týysqandarynyń, aýyl­dasynyń, tipti tanymaıtyn adam­­nyń basynda qandaı da bir qıyndyq oryn alǵan bolsa, oǵan bizdiń qart-qarııalarymyz beıjaı qaramaǵan. Jylý jınap járdemdesip, halyqty birlikke, baýyrmaldylyqqa baǵyttap otyrǵan. Asarlatyp kómek kór­setýde kónekóz qarııalardyń qalyptastyrǵan dańǵyl joly. Bul úrdis áli kúnge bar. Biraq az», deıdi E.Rysqalı.

Az ýaqyt bolsa da Anglııada turyp kelgen Erlan Rysqalı ol jaqta jas, qarııa dep bólip qara­maıtynyn alǵa tartty.

«Ol jaqta bárine birdeı qur­met kórsetilip, bárine birdeı qarym-qaty­nas jasaıdy. Aılyq-jalaqy­lary da, zeınetaqy­­lary da joǵary. Zeınetke shyq­­­qan úlkenderi tek el aralap, saıa­hattaýmen júredi. Olar óz­deri­­niń tú­sinigi boıynsha bala­sy kámeletke tol­ǵannan ke­ıin olarǵa qaramaıdy. О́z­deri­niń kúnin ózderi kórý kerek degen ustanymdary bar. Osy jaǵy biz­diń tanymymyzǵa keliń­kiremeıdi. Sebebi qazaqtyń qa­rııalary zeınetke shyqqan soń nemeremdi baǵaıyn dep solar úshin báıek bolyp júredi. Zeınetke shyqqan soń, jarytyp zeınetaqy al­maı­tyndary da belgili. Birine jetse, biri­ne jetpeı kún keshý­de. Jal­py aıtqanda jahandaný deıtin úz­diksiz qarqyn alǵan úderiske, álem­dik aqparat aǵynyna tótep bere­tin qazaq­tyń ımmýnıteti álsiz. Ony kú­sheı­tetin joǵaryda aıtqan úlkender­diń tárbıelik mektebi», dep sózin túıindedi óner ıesi.

Erterekte bir eldiń hany: «Qartaı­ǵan áke-sheshelerińdi aıdalaǵa aparyp tastańdar. It pen qus jep qoısyn. Kári kisilerden eshteńe kútýge bolmaıdy. Qoǵamǵa paıdasy joq. Olar bizdi eskilikke jeteleıdi», deıdi. Bári pat­shanyń buıryǵyn oryndaıdy. Bir jigit ákesin qımaı, sandyqqa sa­lyp tyǵyp qoıǵan eken. Bir kúni han jalyndaǵan jas sarbazdardy jınap jo­ryqqa attanady. Álgi jigittiń ákesi balasyna: «Sender jassyńdar ǵoı. Bir qatelik jiberýleriń múmkin. Meni de bildirmeı alyp júrshi», dep óti­ne­di. Attanǵan ásker aıaq asty adasyp, jol tappaı, sońynda sýsyz, shól dalaǵa tap bolady. Endi ne isteımiz dep daýryǵady. Sodan jigit ákesine ba­ryp mán-jaıdy aıtady. Sonda ákesi: «Shóldegen ógizdi jiberińder. Olar toqtaǵan jerdi ıiskep, keıin tar­pıdy. Sol jerdi qazsańdar sý shy­ǵad­y», dep keńes beredi. Sonyń bá­rin júzege asyrǵanda olar báleden quty­lady. Bir ýaqytta jańa­ǵy ásker kele jatyp darııaǵa kez bolady. Qa­rasa darııa­nyń túbinde gaýhar ja­tyr eken. Qasynda úlken aǵash ósip tur. Sarbazdar birinen soń biri seki­redi. Gaýhardy tappaıdy. Álgi jigit áke­si­ne qaıta baryp, mán-jaıdy túsin­diredi. Ákesi: «Darııanyń janynda ne bar?» dep suraıdy. Balasy úlken báı­terek turǵanyn, onyń basynda uıa ba­ryn aıtady. Sonda ákesi, «Gaýhar sol uıa­nyń ishinde jatyr. Sonyń sáý­lesi sýǵa túsip tur», deıdi. Jigit ákesi­nen estigenin hanǵa jetkizedi. Han buı­ryq berip, uıany ashtyrsa shy­ny­men ishinde gaýhar bar eken. Han ji­gitke qarap, «Bizdi eki birdeı ty­ǵy­ryq­tan shyǵaryp, aqyl taptyń. Buny qaıdan bildiń?» deıdi. Jigit sonda bul aqyl-keńesti óziniń ákesiniń aıtqanyn bildiredi. So­dan bastap han qarııalardy syılap, olarǵa óle-ólgenshe qyzmet etýin, sondaı-aq qandaı el bolsyn qart kis­iler­diń aqyl-keńesi arqyly túz­e­let­i­nin jar salady. Iá, otaý­dyń emes, Otannyń qamyn oılap, irgeli isterde irilik tanytyp júretin qarııanyń orny qashanda bólek. Abyzdyǵymen ańyz bolyp qalǵan aqsaqaldardyń te­reń tálimi men tektilik tárbıesi úzilmesin deımiz.

 

Sońǵy jańalyqtar

ForteBank: Bir dollar – 388 teńge

Qazaqstan • Búgin, 15:35

Áke rýhynan qýat alǵan qaısar jan

Rýhanııat • Búgin, 11:54

Uqsas jańalyqtar