Surapyl Salehetdın

Mezgil bet qaratpas kúzdiń qara sýyǵy edi. Shamamen 80-jyl­dardyń basy bolýy kerek. Onyń sheberhanasyna kúnara soǵyp ketý daǵdyma aınala bastady. Kezdesý múmkin emes. Qaıda júr­genin tiri jan bilmeıdi. Sonda da úmitimdi úzbeımin. Bir kúni tik ja­ǵa juqaltań kúrteshesine basy men moıny suǵyna kirip ketken, shashy dýdyraǵan, saqaly býryl tartqan, temekisin qushyrlana sorǵan ol áltek-táltek basyp ke­le jatty. Salqyn amandasty. Sál aıaldady. Keýdesin tiktep aldy da tákappar sóıledi.

«Men óz deńgeıimdi ózim jaq­sy bilemin. Aýlaq júrińder».

Men bul sózge selt etkenim joq. О́ıtkeni asa tarpań, asa da­ryn­dy adamnyń, aqsúıek sýret­kerdiń bul sózin qalypty jaǵdaı retinde qabyldadym. Onysynan eshqandaı ádepsizdik kórgenim joq. Sol kúnnen bastap ol maǵan sýret ónerindegi Súleımenov (Asqar) sekildi kórindi. «Maǵan bir mýzykalyq etıýd, ııa fantazııa jazý úshin qustyń bir túsh­kirgeni jetip jatyr» dep M.Glınka aıtqandaı, osynyń ózi de maǵan jetkilikti boldy da, ol jóninde ózimdegi bar derekterdi bazarshylaýǵa, qanaǵat etýge den qoıdym. Meniń jýrnalıstik jolymda sirá júzbe-júz kezdespegen eki keıipkerim boldy. Sonyń biri osy Salehetdın Aıtbaev bolsa, ekinshisi Ánýar Mol­dabekov edi. Biraq ekeýi jó­ninde de jazdym. О́ıtkeni ishki sezim qýaty, qush­tar­lyq óz degenine jetpeı qoımaıdy.

Aldymen taqyrybymyzǵa tuzdyq bola ma, álde bir sony ser­­­pin bere me, qoǵamda kóp tal­qylan­baǵan, múldem nazarda bol­ma­ǵan bir pikirge ıek artyp, sıpaı qamshylap oı tolǵap kórelik.

Janǵalı Júzbaı bylaı dep jazady:

«Belgili bir jaıttyń saýalyna tórelik aıtý úshin orys de­rek­temelerine júginý daǵdysy bizde áli bar. Ol túsinikti de. О́ıtkeni bizdiń ǵylymda orys ónertaný mektebiniń kúshi áli yqpaldy, áli óktem». («Egemen Qazaqstan», «Qazaq qyzdarynyń ánshilik mádenıeti», 24.04.2020.).

Janǵalı myrza, orys derek­terine, dáıektemelerine súıene otyryp, atalmysh taqyrypty ıg­erip shyqqan. Meniń nazarymdy aýdarǵany «...orys ónertaný mek­tebiniń kúshi áli yqpaldy, áli óktem» degen pikiri. Durys. Bul óktem­diktiń búgin eptep seıil­gen túri baıqalatyn shyǵar, al to­qyraý degen jyldary tóbemizge shyǵyp ketken.

Salehetdın ónertanýshy­lar­dy sheberhanasyna nege jolat­paǵanyna, álgi bir tákappar sóziniń syryna osy tusta tereń boılaı túsesiz. Kezinde «Molodaıa gvardııa» degen Máskeýden shyǵatyn jýrnalda bylaı depti.

«...Izvestnyı kazahskıı jı­vopı­ses A.S. v kartıne «Mo­lo­dye kazahı» neskolkıh molodyh kazahov odel v odejdý byvshıh kazahskıh baev ı feodalov. In­teresno, chto etım samım hotel skazat avtor?..».

Salehetdın ózi «Lomonosov» dep qaǵytatyn belgili sýretshi, qalamgerligi de bar Salamat О́te­misuly onymen syrlas, pikir­les edi. Sýretshige qolymyz jet­pe­­gesin osy kisi arqyly kóp jaıt­­qa qanyqtym. Sákeń Al­ma­­ty­daǵy Gorkıı demalys par­­kiniń túbinde turatyn edi. Áń­­gime-dú­ken qurýǵa óte qolaı­ly jer. Bir­de bul kisiden álgi jýr­naldaǵy ma­qalaǵa baılanysty suradym.

Áńgimeni birden sol «Jas qazaqtardan» bastady.

– Bul Qaljannyń salmaqty týyndylarynyń biri edi. Aldyń­ǵy shepte ulttyq kıim kıgen oı ústin­degi jastar, ar jaqtaǵy kó­­ri­niste jylqy qaıyryp kele jat­qan kisi beınelengen.

Men seniń bul kompozısııańdy bilemin ǵoı, jaqsy týyndy, bireý birdeńe aıtty eken dep nesine ren­jısiń, kóter basyńdy, – dep edim:

– Bilseń, meniń sol jumys ús­tindegi oı tórkinimdi tapshy, – dep ornynan turdy, – ne aıtqym keldi sol jumys arqyly?

– «Ereýil atqa er salmaı, egeý­­li naıza qolǵa almaı...» dep shubyrtyp ala jóneldim.

– Dál taptyń-aý, janym-aı! – dep jarqyldap kelip qolymdy aldy.

Sondaǵy Salehetdınniń «Me­niń «Jas qazaqtarymdy» qatty synǵa alypty. Qudaı-aı, bularǵa ne deýge bolady? Betime basyp, er­kin jumys istetpeıdi. «Jas orys­tar», «Jas grýzınder» deýge bolady. Sonda ne «Jas qazaqtar» deýge bolmaı ma?» degen sózine qosyla jylap jibere jazdadym», – dep edi Salamat aǵa.

Mine, bul Janǵalı aıtqan oıdyń bir beti ǵana. Men bul taqy­rypty kezinde ájeptáýir qaý­­zadym-aý deımin. Ásirese er­te­­rektegi Salehetdın sýretshi tý­ra­ly jazbada bul oıymyz qosa qa­bat órilip otyrdy.

Salamat aǵamyz aıtqandaı, «kenep betine boıaýlardy daýylpaz soqqandaı zirkildep túsiretin» ol bolmysy múldem bóten sýretshi edi. Sýretshiniń ishki aıqaıyn, kúrdeli kózqarastaryn men túrli kórkemdik aǵymdarmen betpe-bet kelgende túsine bastaǵandaı boldym. Eger bizdiń qazaq sýretshini aqyn-jazýshydaı biledi desek, aqıqattan alystap ketemiz. Bul jaǵdaıdy kóbine qazaqy qalpymyzben baılanystyryp, sýretshini boıaýshy ǵoı dep jatady. Kelisýge de, kelispeýge de bolady. Qazaqta bir ózi bir dáýirge aınalǵan aqyndar bar. Máselen, Muqaǵalı. Al qazaq beıneleý ónerinde Muqaǵalıǵa, Tólegenge, Jumekenge, Juma­taıǵa bara-bar sýretshiler de bolǵan. Osy saladaǵy aǵa býyn sýretshilerdi alyńyz. Á.Qasteev, O.Tań­syq­baev, Á.Ysmaıylov, Q.Tel­janov, S.Mámbaev, S.Romanov, M.Ken­baev bolyp kete beredi. Biz osy alyp­tardy eshqashan beıneleý óne­rindegi Áýezov, Muqanov, Mú­sirepov dep tanyǵan joqpyz.

Esimnen áli kúnge ketpeıdi. Bala kúnimizde úıge «Ogonek» jýrnaly keletin. Shamasy 6-7 synypta bolarmyn. Sol jýrnaldyń ár nómirinde Igor Dolgopolov degen kisiniń sýretshiler týraly kólemdi dúnıesi shyǵatyn. Ol kezde ondaı dúnıeni oqyp, túsiný deńgeıi joq. Sol balań qyzyǵýshylyq, ásershildikpen shekteletinmin. Osy ásershildik stýdent bolǵan jyldary qaıta oıanǵan ispetti. Bir kúni qara bazardan Igor Dolgopolovtyń «Rasskazy o hýdojnıkah» («Izo­bra­zıtelnoe ıskýsstvo», Más­keý, 1982 j.) atty kitabyn satyp aldym. Onda álem, orys sýret­­shilerinen jazylmaǵany joq-aý. Osy kitaptyń yqpaly óte kúshti boldy da sýretshiler týra­ly aragidik jazyp júrdim. Tipti ózimizdi bylaı qoıǵanda qaı­ta órleý dáýiri (renessans) sýret­shileri týraly da birneshe ma­qala jazyldy. Aıtpaǵym, sol tusta bizdiń dańqty sýret­shile­rimiz osylardyń birde biriniń qalamyna ilinbeıtin.

Osy tusta Janǵalı aıtqan oı atoılap bas kóteredi. Sýret­shilerdi bilý, bilmeý – halyqtyń kem­shiligi emes. Ádebıet, teatr synshylary óziniń rýhanı mu­ratyna adal bolyp, belgili bir deńgeıde jetistikke jetti. Al endi beıneleý ónerindegi kemshilikti qazaq ónertanýshylarynyń atyna zaty saı bolmaýynan dep túsiný kerek. Ulty qazaq óner­tanýshylar boldy, biraq olar negi­zinen orystildi edi, jan dú­nıesi, tanymy qazaqy qasıetti, bol­mysty tanýǵa kelgende alys jatatyn jáne ony bilýge nıetti emes te bolatyn. Sebebi olardyń basym kópshiligi alǵan bilimi men tárbıesine saı orystyq, eý­ro­palyq deńgeıde oılaıtyn, baǵalaıtyn. Salehetdınge maza bermeıtini de bizdiń dú­nıe­ta­nymymyzdaǵy osy bir jetimsizdik edi. Bálkim ol qazaqtan da ózge halyqtardyń ókilindeı (orys, evreı) ónertanýshy qashan týar eken dep armandap ótken shyǵar. О́zi orystildi bolsa da tula bo­ıyn­daǵy qazaqylyqty tap basyp tanıtyndardyń bol­maǵanyna kó­ki­regi qars aıyrylyp ókingeni haq. Kúni búginge deıin Máskeýdiń Tretıakov galereıasynda turǵan sý­retshiniń «Baqyt» atty keń ty­­nysty týyn­dysyn biletin bolar­syz. Osy kartınaǵa baıyppen qa­raǵan adam ne baıqar edi? Endi ony qan­sha orystildi deseń de ultshyl demeı kór. Syrt kózge saltanatty kórinetin kartınanyń aıtar oıy, ıdeıasy surapyl ǵoı. Keıde tipti ol qyraǵy kózderden qalaı aman qaldy dep te oılaımyn.

Eger kartınaǵa uzaq-uzaq kóz taldyryp qaraǵan kisi óz ultyn áp-sátte súıip, oǵan teń keler ult tappas edi. Bul kartınanyń ke­re­meti, mańyzdylyǵy sonda – ke­ńestik kezeńde bir ǵana ult­qa artyqshylyq berilgen kezde ja­zylýy. Bul kezeńge qar­sy­lyq edi. Kezeńniń qatyp qal­ǵan qaǵı­da­laryna, ózge ult tý­ra­ly kem­ba­ǵal túsinikterine nara­zylyq edi.

Qus qanaty talatyn, at qol­tyǵy terleıtin keń dala. Sol keń dalanyń ıesi qazaqtyń uly men qyzy qandaı keń, qandaı tá­kappar! Qandaı sulý, qandaı symbatty! Ne degen saltanatty kórinis! Ne degen asqaq patetıka! Qazaq qandaı bolǵan, qazaq qandaı bolýy kerek degen saýalǵa budan artyq jaýap bolmas edi. Eger keńes tilimen sóılesek, bul kartınada eńbekqor, baqytty keńestik jas semıalardyń biri sýrettelgen dep esh oılanbastan syrǵyta aıtyp shyqqan bolar edik. Joq, bul shyn máninde ulttyń bekzat bolmysyn, eldiń iriligin, rýhyn kórsetken kesek týyndy bolatyn. Al ol zamanda mundaı týyndy jazý degeniń kerek bolsa erlikpen bara-bar edi.

Erlik demekshi, sol tusta Q.Tel­janovtyń «Ata-baba jerin­de» («Atameken»), Á.Ysmaıy­lov­tyń «Kenesarysy» da jazyldy ǵoı. «Kenesarynyń» taǵdyry qıyn bolǵany belgili.

Ázirbaıjan Mámbetovtiń jez­desi Áýbákir aǵa óte áńgi­me­shil, árgi-bergi tarıhty jaq­sy biletin (bıshiligin bylaı qoıyńyz) keremet shejire kisi edi. О́zi ór minezdiń adamy bola tura, Kenesary týraly asa aıta qoımaıtyn. Zamannyń ádilet­sizdigi ǵoı, sol tusta orys­tar «Úsh batyrdy» jıyrma bes jyl salyp, barlyq oqýlyqtarǵa engiz­gende, I.Glazýnov sekildi asa ult­­shyl sýretshisi «HH ǵasyr mıs­terııasyn» jazyp jatqanda qazaq sýretshilerine batyrlar men handar, bıler beınesin bederleý­ge tyıym salynyp, júregi qan jylaǵany da jasyryn emes qoı.

Al endi Teljanovtyń «Atame­keni» sol zaman sheneý­nik­teriniń sýretti túsinbegeni zor baqyt bo­lýy­nan aman qaldy. Tyń jáne ty­ńaıǵan jerlerdi ıgerý naý­qanyna oraı jazylyp, jyrtylǵan jer­diń ústine at oınatyp, kókpar tart­qyzǵan, Mahambettiń minezin alyp kelgen Teljanovtyń bul sol kezeńge degen ishki qarsylyǵy edi.

S.Aıtbaev ásershildik-asso­sıatıvtik baǵytty ustandy. Ne­bári sýret ýchılıshesin bitirse de ol eshkimge uqsamaǵan, ózin ózi qalyp­tastyrǵan kesek sýretshi boldy. Erbolat Tólepbaı aıt­qandaı, keıbireýler bir nársege qalyptasyp qalady da, basqa qalypqa kire almaı júredi. Ol jańanyń bárin tez túsinip, tez qabyldaıtyn. Oı, pikir bildirýge asa talǵampaz.

Sirá, taǵdyrdyń toqsan túrli taýqymeti talantty adamnyń mań­­daıyna jazylatyn bolýy kerek. Talant uǵymynyń bir balamasy taǵdyr deıtinimiz de sodan. Talantty adam taǵdyrly, san qyrly keledi. Olar bireýge ja­ǵympazdana, jaramsaqtana al­maıdy. Tipti myna ómirdiń ózin­de qarapaıym nárselerge asa beıimsiz keledi, kerek bolsa gaz jaǵyp shaı qoıýdy da bilmeı ketedi. Olar kerek bolsa ataqty da qajet etpeıdi. Onyń bolmysyna tek erkindik kerek. Ataq demek­shi, qaısybir jyly ataqty Gúlfaırýz Ysmaıylovadan sáti túsip osy sýretshi týraly pikirin suraǵanym bar edi.

– О́mirde ókinish kóp bolady. Osyndaıda ómirden erte ketken sýretshilerdi oılasam, kókiregim qars aıyrylady. Halyqqa rýhanı demeý bolatyn talantty adamdardyń ortamyzda kóbirek júrgeni qandaı ǵanıbet. Biraq olaı emes, ómirdiń zańy, táńirdiń jazýy basqa. Men úshin shynaıy óner adamdary bir káýsar bulaqtaı. Nurdan jaralǵandaı kórinedi. Al bulaqtyń taza bolýy, nurdyń júzin kóleńke shalmaýy ózimizge de, ózgege de baılanysty. Qaljan qandaı daryndy jigit edi. Ondaı sýretshiler sırek týady. Birde Zaqashqa (Ka­malıdenov) «Osy balaǵa ataq bergizińiz» dedim. Obaly ne­shik, bergizdi. Talantty aıaýdan, músir­keýden asqan qorlyq joq. Men Qaljan ishti dep, ony ki­nálaýdan aýlaqpyn. Bul ózi de sol qoǵamnyń derti edi ǵoı. Sol dert qazir asqynbasa, saıabyrsı qoıǵan joq. Dúnıe júzinde ish­peıtin el joq shyǵar, biraq bizdiń adamdardaı ishkeni kem de kem. Sonyń ishinde óner adamdarynyń taǵdyryn tálkek etken de osy araq. Al, tamyryn ashy sý jaılap ketken qoǵamnyń aldy – jar, arty – quz.

Daryndy adamdarǵa qaı zamanda da ómir súrý ońaı bolmaǵan. О́zimen ózi qalǵan tustarda oǵan múldem aýyr edi. Salehetdınniń de ózimen ózi arpalysqan kezderi az bolmaǵan. Men sýretkermin ǵoı, sondyqtan da ony ishteı sezinetinmin. Adamǵa, tipti, jaı adamnyń ózine keıde dúnıeniń ózi tar kórinedi. Al, talantty kisige qaı kezde de solaı. Meniń bir tilegim: osy sekildi sýretshilerdi halyq bilýi kerek, – dep edi sonda apaı. Ony áriptesteri Qaljan dep ataıtyn. Nege olaı ataǵanyn bilmesek te, Qaljannyń qalypqa syımaı ketkeni endi anyq.

Mańyna jolatpaıtyn tákap­parlyqtyń syryna, álgi bir sura­pyl sóziniń mańyzyna osy tusta tereń boılaýǵa týra keledi. Olar sózge joq, aıtsa bir aýyz sózge syıdyryp aıtady. Bizdiń aqyn-jazýshylardyń ishinde ıntellektýaldary, erýdıtteri asa kóp dep aıta almas edim, al sýretshide bul jaǵy basym. Keshegi T.To­ǵy­s­­baev, M.Amanjolov, Sale­het­dınder, odan beridegi E.Tó­lep­baı, B.Túlkıevter – osy ba­ǵyt­­taǵy sýretshiler. Bulardyń oı te­reńdigi sonsha, tipti keı tusta kartınadaǵy aıtpaǵyn tilmen jetkize almaıdy.

«...Siz bálkim, senersiz, sen­bes­siz, keıbir elder kartına satyp, qaryzdaryn jap­paq ta bolǵan. Osydan 5-6 jyl buryn fransýz úkimeti Leo­nar­do do Vınchıdiń «Lývr» kol­leksııasyndaǵy «Mo­na Lıza» kartınasyn satý múm­kindigin talqylady. Mundaı qadamǵa fran­sýz bıligi eki trıllıon eýro quraıtyn memlekettik qaryzyn jabý úshin barmaq bolǵan» dep jazady Oralhan Dáýit («Qazaq sýretshileriniń kar­­­tınasy qanshalyqty qundy» «Egemen Qazaqstan», 30.04.2020).

Bizdiń qazaqta da bir el bol­masa da bir aýdan, oblysty qaryzynan qutqaratyn sýret­shiler tabylady. Eger shyn baǵasyn bilse, surapyl Sale­het­dınniń bir «Baqyty» men «Jas qazaqtarynyń» quny odan da asyp ketetinine shúbá joq. Orys beıneleý óneriniń «altyn ǵasyrynyń» orys ádebıetiniń damýyna ólsheýsiz áseri bolǵany tárizdi, qazaq ádebıetine de zor yqpaly bolǵan qazaq beıneleý óneriniń «altyn ǵasyry» da ótip ketkenin biz bilmeı qaldyq. Sonyń jýan ortasynan sura­pyl Salehetdınniń saryny, Aıtbaevtyń aqıqat bolmysy da anyq kórinip, kóz tartyp turady.

Qalı SÁRSENBAI